Omukulembeze (3/3)

(olupapula olw’emabega)

Olunaku olwasooka lwayita, n’enaku eziddirira nazo nebaziyitamu mubuwanguzi bwebumu. Tewali ky’amaanyi nyo kyatuukawo, wabula waliwo ebyatuukawo eby’enkizi: bagwa mu kinya nga basosayo mitwe, bagwa ne mu lukonko; bafuna enkwagulo z’ensaga z’emiti gy’ebibala n’ensiko; balinya ku macupa; bangi bamenyeka emikono n’amagulu; abamu bakubwa ebikonde ku mitwe. Naye bino byonna babigumira. Abamu ku baami abakulu emilambo gyabwe gyalekebwa nga gyigalamizidwa ku kubo. “Nebwebandisigadeyo ewaka bandifudde, oba nekukubo! ” omwogezi bweyagamba, nga bw’azzamuabalala amanyi basobole okweyongerayo. Abamu ku baana abato wakati w’omwaka gumu n’ebiri, nabo bazikirira. Bazadde babwebekumakuma mumitima kuba yali nteeka ya Katonda. “Abaana gyebakoma okubeera abato, n’obulumi gyebukoma okubeera obutini. Katonda ayambe abazadde baleme kufiirwa baana babwe nga batuusiza emyaaka egyifumbirwa. Webeera ntuuko yabwe, kisingako nebafa amangu ddala. Awo ennaku tebeera yamaanyi nyo!” omwogezi yabazzamu amaanyi nate. Abamu baali beyisaako obuwelo ku nkwagulo ezaali ku mitwe gyabwe. Abalala abaali bamenyese emikono bbo baali bajisibidde mu bugoye okigyiwanilira. Wabula bonna baaliko ebiwundu n’enkwagulo. Engoye zabwe nga ziyuliseyulise, naye era bonna baali bamalirivu okweyongerayo n’essanyu. Bagumira enjala eyabaluma ennyo, era nebeyongerayo.

Waliwo ekintu eky’enkizi ekyatukawo, olunaku olumu.

Omukulembeze yali atambulira mu maaso, nga yetolodwa abasajja abasingayo obuvumu. (Ababiri ku bbo tebaliko ela nga tewali yali amanyi matwale gabwe. Engambo ezawulirwa wonna zali nti bali baliddemu banne olukwe nebatawanika. Lumu omwogezi yavumilirako obulyake bwabwe era nayogera nga bweyali ayina ekilowozo nti baffu, naye tewali yanyega.) Abantu abalala babali mabega. Amangu ddala balabikibwa ekiwonvu ekinene ennyo nga kijjude enjazi. Tewali yategana kukenganga olw’obuwanvu bwakyo. Buly’omu nga kwotadde n’abasajja abavumu bayimilira nebatunulira omukulembeze. Mubilowoozo ebinji n’okufunya obwenyi, yakulemberamu nga bwakozesa amuggo gwe mu ngeli ey’enjawulo. Banji bagamba kino kyamufanaya ow’omugaso ddala. Tayina gweyatunulira wadde okunyega. Yeeyongera okusemberera ekiwonvu nga era buly’omu, nabasajja abasingayo obuvumu, bamutunulira nga bibakalidde ku mimwa. Abasajja abasingayo obuvumu baali babulako katono nyo okumubaka bamuziyize okweyongerayo newankubadde kyali kimenya amateeka. Okutya kwaliku bulyomu nga abamu amaziga gabayitamu bwebalabanga omukulembeze asseyo wansi mu kiwonvu. Abamu baddukawo olw’okutya okunji.

– Mulindeko, ab’oluganda! Mupapira ki? Tuyina okugoberera omukulumbeze omugezi ono kubanga kyakola akimayi. Simulalu nti an’esanyawo. Kakati tweyongereyo, tumugoberere. Osanga kuno kwekusomozebwa okusembayo kulugendo lwaffe. Tuyinza okusanga ettaka eddunji, ejjimu Katonda lyatutegekedde oluvanyuma lw’okuyisa okiwonvu. Tweyongereyo! Bwetutabaako nne byetusaddaka, tetutuuke wala! – okwo kwekuwabulwa okwava eri omwogezi era oluvanyuma nakka mu kiwonvu. Abasingayo obuvumu bamugoberera, abantu abasigadde nabo nebaddako.

Waliwo amaziga, okukaaba, enduulu nga bwebakka mu kiwonvu ekiwanvu ennyo. Kyalabika nga abatakisimattuke nga balamu. Omukulembeze yali wa mukisa. Yekwatanga ku miti n’ebisubi munsiko bweyalinga agwa, ela teyakosebwa. Abalala bwebaali bakaaba, yatuula mu kiffo kimu, nga teyenyenya, nasilika. Kino kyanyiiza abamu ku bantu nebatandika n’okumuweleza ebigambo ebisongovu, naye teyanyega yadde n’oomu. Abaali basimatusse ebigwo mu nsiko bbo baali befubako kuvaayo. Abamu bbo emitwe bajikosa ela nga gyitiliika musaayi. Omukulembeze ye muntu yekka ataakosebwa. Kino bonna kyabanyiiza n’okubayombya naye teyabafaako, yadde n’okuyimusa omutwe. Yasilika busilisi nga omuntu ow’ekitiibwa.

Akaseela kayitako. Omewendo gw’abantu abaali ku lugendo gweyongera okukendera buli lukya. Abamu balekulira era nebaddayo gyebaava.

Ku muwendo omungi gwebatandika nagwo, kumpi abantu amakumi abiri bebasigalawo. Enjala, obukoowu, n’ennaku byali bibetimbye mumaaso, naye tewali yanyega munno. Bonna baali basilikirivu ng’omukulembeze wabwe nga era bwebeyongerayo mu maaso. Olugendo telwali lwangu n’akamu, era omwogezi yakanyanga kunyeenya bunyeenyi mutwe.

Omuwendo gw’abantu gweyongera okukendera mpaka webasigalawo bantu kumi bokka. Bakanyanga kulaga butali bumativu, n’okuyomba naye tewali yanyumya ku mboozi nna munne.

Bali batunula nga abasajja abalema. Abamu baali batambuza na miggo. Ab’emikono emimenyefu nga bajisibidde mungoye okujiwanilira. Emikono gyabwe gyali gyijjudde biwundu nga besibye obuziina.

N’abasajja abali abasinga obuvumu n’amaanyi, essuubi lyali lyabagwaamu dda naye era bali bamalirivu okweyongerayo kulugendo, mukwevumilira n’obukoowu obunji. Tewaali kyakukola. Bali tebasobola kuddayo. Baali basaddase binji okutuuka webaali.

Obudde bwaziba. Bakizuula nti omukulembeze tebakyamulaba mu maaso gabwe. Amangu ddala besanga bagguse mu kiwonvu ekilala.

– Aya, okugulu kwange! Aya, omukono gwange! – abantu baddamu okukaaba n’okulekaana. Eddoboozi erimu lyawulinkana nga liweereza ebigambo ebivumaganya omukulembeze.

Obudde bwebwakya, omukulembeze yatulira ddala nga bweyatuula nga bamulonda okubakulembera. Tewaali njawulo mu ntunula ye yadde.

Omwogezi yavayo mu kiwonvu, nga agoberedwa abalala babiri. Yali tategerekeka nga era ajjudde omusaayi. Bwebaakyuka emabega okulaba abalala abajja, tewali n’omu yadde gwebali balaba okujjako bbo. Okutya kwabajjula bonna, nebagwaamu essuubi mu mwoyo. Bali mukifo kyebatamanyi, ekijjudde ensozi, enjazi – awatali na mayitire. Ennaku bbiri emabega omukulembezze yeyabakulembera okubatuusa enno.

Balowooza ku mikwano n’aboluganda babwe abali bafiridde kulugendo luno. Ennaku ey’obulumi obunji yabajjula mu mu mubiri gwonna. Bali balabye okuzikirira n’amaso gabwe.

Omwogezi yatuuka awaali omukulembeze, mubukoowu n’obulumi obunji, n’eddoboozi elijjudde obukaawu, natandika okw’ogera.

– Kati tulaga wa?

Omukulembeze teyanyega.

– Otutwaala wa era eno wa gy’otuleese? Twakukwasa obulamu bwaffe n’abenganda zaffe netukugoberera, netulekerera amaka gaffe n’ebijja bya bajjajja baffe nga tuyina essuubi ely’okuwona okuzikirira mu kiffo ekyali ekikalu. Naye ggwe atte otuletedde okuzikirira okusingako. Tunulira abantu betusigazza, ku bantu ebibiri betwatandika nabo!

– Ky’ogamba buly’omu taliwo wano? – omukulembeze yabuuza, nga tayimussa na mutwe gwe.

– Oyinza otya okubuuza ekibuuzo nga ekyo? Yimusa amaaso welabireko! Tubale nga wetuli olabe abantu abasigaddewo ku lugendo luno olw’ekitalo! Lengera embeera gyetulimu! Kyandisinseko netufa okusinga okulemala bwetuti.

– Sisobola kubalaba!

– Nga lwaki nedda?

– Ndi muzibe.

Buly’omu teyanyega.

– Amaaso ggo gazibira kulugendo?

– Nazaalibwa nga ndi muzibe!

Abasatu bonna bamutunulira nga tebakikkiriza.

Empewo yafuuwila wakati munsozi era ebikoola bingi byagwa wansi. Olufu lwakwata munsozi wonna, n’ebinyonyi nebibuukira mu mpewo mungeri y’ekyebikiro. Enjuba yekweeka mu bile, ebyali byeyongera okubulirayo amangu ddala.

Abasatu betunulira mu kutya okungi.

– Kati tulage wa? – omu ku bbo yabuuza mpola nyo.

– Tetumanyi!

 

Mu Belgrade, 1901.
Kulwa Pulojekiti ya “Radoje Domanović” nga evunnudwa Kwagala Peace mu lulimi oLuganda, 2020.

Omukulembeze (2/3)

(olupapula olw’emabega)

Enkeera buli eyayina obuvumu okwengaanga olugendo luno yakungaana. Amaka agaasoba mu bibiri gajja mu kifo ekyalondebwa. Batono nyo abaasigala okulabirira ekifo ekikadde.

Kyali kya nnaku nyo okutunulira nnamunji w’abantu bano abaali abanakuwavu abaakakibwa embeera embi okuva kuttaka lyabwe ely’obuzaale, nne bajajjaabwe webaagalamira. Obwenyi bwabwe bwali bwokedwa omusana, nga bulaga n’obukoowu. Okulafubana kw’emyaka emminji kwalabibwa kubbo ela kyalaga ekifaananyi ky’ennaku n’okumalibwaamu amaanyi. Naye mukaseera kenyini ako, waalabikibwaawo ettondo ly’esuubi – nga mweggaseemu n’okusubwa gyebava. Abakadde abamu bayungula ezziga nga banyenya emitwe gyabwe mumbeera y’ekyebikiro. Kyandibasingidde okusigala my kifo webaali, nabo basobole okufiira awali enjazi mukifo ky’okunoonya ekifo ekisingako. Abakyaala bangi bakaaba mu maloboozi agawaggulu ne basiibula abagenzi baabwe abalekebwa emabega muntaana.

Abasajja bbo baali balaga obuvumu nga bwebalekaana nti, – Banange, mukyayagala okusigala munjala n’obusiisira bw’ogufo guno? – Naye nga singa kyali kisoboka, banditutte obusiisira bwabwe, ettaka lyabwe ne byonna ebyabwe.

Kelele n’okuleekaaana kwaliwo ela nga bwekiba mu nnamungi w’omuntu. Abaami n’abakyaala baali sibatereevu. Abaana abato baali bakuba emilanga egyawaggulu nyo mu ngozi ku migongo gya bamaama babwe. Ente nno nazo zaali tezitereera. Ente tezaali nyingi nyo, akate kamu wano na wali, nga kwotadde embalaasi enjimu, n’omutwe n’amagulu amanene, nga kwebawekedde engoye, emigugu, nga mwattu etambula etagala olw’obuzito. Naye yasobola okubiwanilira byonna. Abalala emigugu bateeka ku ndogoyi; abaana bbo baali basikila mbwa ku miguwa. Gwaali mugattiko gw’aboogera, abaleekana, abavumagana, abakuba emilanga, abakaaba, ababoggola, n’enduulu z’embalaasi – byonna wamu. Naye omukulembeze ye yasigala tanyega, ng’oyinz’ogamba byali tebimukwatako. Kalimagezi yenyini!

Yatuula butuuzi mu kasirise, n’omutwe gwe nga agutunuzza wansi. Yatela nga nawandula ku ttaka; naye yakoma okwo. Olwembeera ye etategerekeka, yeeyongera nyo okumanyika nga era abagoberezi be bandy’ewadayo okugwa mu muliro, kulurwe. Obubooziboozi nga buno wammanga bwawulinkana:

– Tusanyuke nyo okuba nga twafuna omusajja nga ono. Singa olugendo twalessogga nga tetulinaye, kikafuwe! Twandizikiridde. Ayina amagezi gali genyini! Musirise. Tayina kyeyaanyeze! – omu kubbo yayogera nga amaaso bwagasimbye omukulembeze mukitiibwa n’okwenyumiriza okungi.

– Ayogere ki? Buli ayogera enyo tetera kulowooza byamakulu. Musajja mugezi, ggo gemazima! Afumintiriza bufumintirizi naye tanyega, – omulala kubbo nayongerezako, ng’era naye bwatunulira omukulembeze n’okutya.

– Sikyangu kukulembera abantu abanji! Ayina okukungaanya ebilowoozo bye kuba ayina omulimu munene mumikono gye, – omwogezi eyasoose nayongerezaako.

Esaawa y’okusimbula yatuuka. Naye, basooka nebalindako okumala akaseera okulaba oba wanabaayo abekyusa mundowooza babeggateko, naye bwewataabayo yajja, tebaalwaawo

– Tetuusimbule? – Bwebaabuuza omukulembeze.

Yayimukilawo nga tayina kyanyeze.

Abaami bakanyama bamwetoloola okumukuuma singa wabaawo ekituukawo kyebateetegekedde.

Omukulembeze, n’obweenyi obufunye, omutwe akyagutunuzza wansi, yatandika okutambula , nga bwawuuba akaggo ke mungeli ey’enjawulo. Olukungaana lwamuvaako emabega nga bwebalekaana, “Wangaala Omukulembeze waffe! ” Yeyongerayoko mumaaso katono naagwa kulusagaati mumaaso g’ekyaalo. Awo n’ayimirira; abamugoberera nabo nebayimirira. Omukulembeze naddako emabega natandika okuyisayisa amuggo gwe kukisagaati emirundi egiwerako.

–Kiki ky’oyagala tukole? – Bwebamubuuza.

Teyanyega.

– Tukole ki? Olusagaati tulumenyewo! Ekyo kyetuba kukola! Temulaba nga omuggo gwe akukosesezza kutulaga kyakukola? – Abaali betoolodde omukulembeze bwebaalekaana.

– Wankaaki yiili! Wankaaki yiili! – Abaana bwebaalekaana nga bwebasonga ku wankaaki eyabali kumabbali.

– Mubunire, musirike, baanamwe!

– Katondawange, kiki ekigenda mumaaso? – abakyala abamu bwebaayogera nga bwebakola obubonero bw’omusaalaba.

– Tewabawo anyega! Amanyi eky’okola. Olusagaati mulumenyewo!

Mukaseera ako kenyini, olusagaati lwamenyebwaawo.

Olusagaati baluyitako nebeeyongerayo.

Omukulembeze yagwa munsiko y’amaggwa nga tebannakuba na nta kikumi, awo bonna nebayimirira. Mubukalubirivu obunji, yasobola okuvaamu ela natandika okukuba omuggo gwe wansi wonna. Teri yaseguka.

– Atte kati kiki ekituusewo? – Ab’emabega balekaana.

– Ensiko y’amaggwa tujitemewo! – Abaali baliraannye omukulembeze nebagamba.

– Lirili ekkubo, emabega w’ensiko! Lirili! – Abaana n’abantu abaali emabega nebawoggana.

– Liryo ekkubo! Liryo ekkubo! – Abaali baliraanye omukulembeze nebagatirizako, nga kwotadde n’okugegeenya mubusungu. – Kati ffe abazibe tumanya tutya gy’atukulembera? Buly’omu tajja kugaba mateeka. Omukulembeze y’asinga okumanya ekkubo ettuufu. Ensiko mujitemewo!

Batandika okutema ensiko n’okukola ekkubo.

– Ouch, – omu kubbo yakaaba bweyalaariza omukono mumaggwa n’omulala eyakubibwa olusagalw’omuti gw’ekibala mufeesi.

– Ab’oluganda, temusobola kukungula nga temusize. Muyina okutoba musobole okwesiima, – asinga obuvumu yabaddamu.

Ensiko bajitema yonna oluvanyuma lw’okwongeramu amaanyi ela nebeyongerayo.

Balina webatuka nebagwa kulusagaati lw’ensaga olulala. Olwo nalwo balutema, ela nebeyongerayo.

Baasobola okukolako lujja lutono nyo ku lunaku olwasooka, olw’okusomozebwa kwebayitamu olunaku lwonna. Atte binno byonna babikola nga basiibiridde ku mmere entini enyo olw’ensonga nti abamu baali basibyeyo ku mugaati okwemalako enjala. Abamu tebayina yadde kyebalibasibye. Eky’omukisa omulungi, ebiro byali bya bibala ela basanga ku miti gy’ebibala wano na wali.

N’olwekyo, newankubadde tebagenda wala nyo, bawulira obukoowu obunji. Tewali bubenje oba eby’entiisa ebyatuukawo. Nga bwekisuubirwa mu namunji w’omuntu kulugendo, bino wammanga byebimu ku by’enkizi ebyatuukawo: eliggwa lyafumita eriiso ly’omukyaala erya kkono neliremeramu, era yaribikka n’akawelo akabisi; omu ku baana yekoona ekigere ku kiti era yatambula awenyera; omwami omukulu yetega ku muti gw’ebibala nabinuka akakongovule; oluvanyuma lwokuteekako obutungulu, omwami yagumira obulumi neyeyongerayo nga bw’agoberera omukulembeze nga atambuza muggo. (Okwogera amazima, abasinga bagamba ntino omwami ono yali alimba kuky’okubinuka akakongovule, nti era yali yekoza kuba yali yesunze okuddayo.) Oluvanyuma ddala, wali wasigaddewo bantu batono nyo abataafunayo kunkwagulo ez’amaggwa oba mu maaso gabwe. Abaami baguminkiriza byonna nga abazira kyoka bbo abakyala bayogera ebisongovu buli lwebeyongerangayo atte bbo abaana bakola gwa kukaaba, kuba baali tebategeera nti okukakaalukana n’obulumi bunno bwonna bulina empeera.

Essanyu lya buli omu lyali nti, tewali kyatuuka kumukulembeze. Amazima ddala, ye yalina obukuumi, naye era, yali wamukisa. Webaawumulira ekiro ekyasooka, buli omu yatandika okusaba neyebaza Katonda okubayisa mu lugendo bulungi, n’olwokuba nti tewali yadde nettondo ly’obulabe elyatuuka ku mukulembeze. Awo omu kubaami abasingayo obuvumu natandika okwogera. Yali afunye enkwagulo ku feesi ye, naye teyakifaako.

– Ab’oluganda, – yatandika okwogera. – Olunaku lw’olugendo olusooka kati lutuli mabega, Katonda yebazibwe. Ekkubo silyangu, naye tuyina okumalirira kubanaga ffena tumanyi nti ekkubo lino ely’obukalubirivu litutwaala mu kweesima n’amasanyu. Mukama Katonda ayongere okukuuma omukulembeze okuva ku bubenje bwonna, asobole okutukulembera obulungi.

– Enkya nankafiirwa eriiso singa ebintu bigenda nga leero webibadde! – omukyala omu yayogeza obusungu.

– Ouch, okugulu kwange! – omwaami omukulu nalajjana, oluvanyuma lwokuwulira omukyala byayogedde.

Abaana bbo beyongera kukaaba, ela nga ba maama babwe bwebafuba okubasirisa abantu basobole okuwulira omwogezi.

– Iyo, eriiso ojja kulifiirwa, – omwogezi namuddamu mu ngeri y’obusungu, – atte singa gombi ogafiirwa! Sikyantiisa nyo singa omukyala omu afiirwa amaaso gombi nga afiiririrwa ensonga enkulu nga eno. Oyina okwewulirira n’ensonyi! Tolowoozako ku mbeera y’abaana bo? Ekitundu kuffe nebwekisaanawo! Njawulo ki ekolebwa? Eriiso elimu ligasa ki? Amaaso go gagasaki nga atte waliwo omwami alimukufuba okutunoonyeza ekkubo erinatutuusa mu sanyu? Tulekerere byetukola tutandike kufa ku riiso lyo n’okugulu kw’omwami omukulu?

– Oyo alimba! Omwami oyo omukulu alimba! Alimukwekoza asobole okuddayo, – amaloboozi gawulinkana buli wamu wona.

– Ab’oluganda, buli ssekin’omu atayagala kweyongerayo, – amwogezi nabagamba, – addeyo mukifo ky’okuyomba n’okutataganya abasigadde. Nze ngenda kweyongera okugoberera omukulembeze ono omugezi nne buli kyange kyonna.

– Ffenna tujja kugoberera! Ffenna tujja kugoberera kasta tuba tukyayina obulamu!

Omukulembeze teyanyega.

Buly’omu yamutunulira nebatandika okwogera mubwaama:

– Ali mu bilowoozo!

– Kalimagezi!

– Tunulira ekyenyi kye!

– Abeela afunyiza obweenyi buli kaseera!

– Tasaaga!

– Muvumu! Okilabirawo mubulikimu ekimukwatako.

– Ky’ogereko wamma! Ebisagaati, ensiko, – byonna abiyitamu buyisi. Akozesa omuggo gwe, nga tayina ky’anyega, oyina okuteeba ekimuli mubirowoozo.

(lupapula oluddako)

Omukulembeze (1/3)

– Ab’Oluganda n’abemikwano, Mpulirizzaokwogela kwamwe kwonna, wew’awo kati nange mbasaba mumpulirize. Endowooza nenteesaganya zaffe zonna teziyina mulamwa nga tukyawangaalira mukifokinoeky’olukalu. Tewali kisobode kubala mukifokinoeky’olukalu nenjazi, nebwankubade nga twafunamu emyak’eminji egy’enkuba, nga kwotadde nemukino ekyeeya ekitalabwangako. Tulikituusawa eky’okukungaana netwogera ebitakutuka? Ente zigwaawo olw’enjala, ela amangu ddala n’abaana baffe eja kubatta. Tuyina okusala amagezi amalala agasingako. Nze ndowoza kyandisinzeko singa tuva mukifo kino eky’olukalu netulambula ku biffo ebilala munsi ebiyina ettaka ejjimu kubanga tetukyasobola kuwangaalira wano wetuli.

Bwatyo omutuuze w’ekifo eky’olukalubweyayogera mudoboozi ely’obukoowu mu lukungaana olumu. Wa ne ddi lwebyali tebikukwatako newankubadde nze, bwendowoza. Kya nkizi nyo okunzikilirizamu nti kyatuukawo mu kifo ekimu eddako. Okwogeza amazima, nalowoozako nti luno olugero nayiiya luyiiye, naye mpola mpola neenunula. Kati nzikiliriza ddala nti ngenda kukwataganya ebyatuukawon’ebisuubirwa okuba nga byatuukawo mu kifo ekimu era ne mu kiseera ekimu era nga siyinza kuba nga nabiyiiya.

Abawulize, mu kwewunya n’okusoberwa okungi, nga n’emikono gyibali mu biwato, baalinga abatandise okubitegeera oluvanyuma lw’ebigambo bino eby’amagezi okwogerwa. Buli omu yali yakubye dda ekifaananyi eky’ensi ey’ebyewunyisa, awali nti amakungula g’okumenyeka gaali ga bugagga obunji.

– Kyayogera kituufu! Mutuufu! – amaloboozi mu bwaama n’obukoowu obunji gawulinkana mu kifo kyonna.

– Naye ekiffo eky’ogerwako kino…kili… kumpi oba? – akaloboozi akawansi enyo kawulinkana mu koona elimu.

– Ab’oluganda! – omulala nayogeza eddoboozi eggumivu. – Tuyina okugobelera okuwaburwa kunno amangu ddala kuba tetukyasobola kubeera bwetuti mu kifo kino. Twefubyeko nyo, n’okutoba netutoba nnyo, naye byonna mpaawo. Tusimbye ensigo, osanga zetwandi fumbye netulya, naye era amataba gasaanyawo ensigo zonna nga kwotadde nettaka mwezasimbibwa, era kakati njazi zokka zetwasigaza, awali ettaka ejjimu. Tunasigala wano emirembe n’emirembe nga tutoba misana na kiro, naye nga tweyongera kusiiba njala nga kwotadde n’enkalamata, okusiiba obukunya n’okubulwa wadde engatto mwetuteeka kubigere? Tuyina okunonya ku bifo ebilala ebiyina ku takka ejjimu awali amakungula amanji ag’ebibala n’emmere oluvanyuma lw’okukola enyo.

– Tugende! Tugende amangu ddala kubanga ekifo kino tekikyasaana kubelamu muntu wanna.

Obwaama bwatandika okwogerwa, buly’omu natandika okukwata ekkubo lye, nga tewali n’omu eyelowoozamu nti mwattu alaga wa.

– Mulindeko, ab’oluganda! Mulaga wa? – omwogezi eyasoose nababuuza naye. – Kyo kituufu tuyina okugenda, naye atte si bwetuti. Tuyina okusooka okumanya wa wetulaga. Awatali ekyo tuyinza okugwa mubutyabaga obusingawo atte mukifo ky’okwetaasa. Nze nteesa tulonde omukulembeze gwetunagondela atte ela anatulaga ekkubo elisingako.

– Tumulonde! Tumulonderewo! – byebyawulinkana wonna.

Awo wenyini we waava okuwakana, ne tabbu ey’amaanyi ddala. Buly’omu yali ayina kyagamba nga tewali n’omu awuliriza wadde nokuwulira ebigambiwa. Baali batandise okweyawula mubibinja, buly’omu nga ayogelezeganya ne munne, ela atte n’oluvanyuma n’ebibinja ebyakolwa ne byeyawulamu. Babiri babiri, batandika okwesikanganganya emikono, nga bwebogera, n’okwagala okulaga amanyi, nga bwebesika n’amasaati. Oluvanyuma nebaddamu okwekunganya, nga bwebogera.

– Ab’oluganda! – oluvanyuma natte, eddoboozi erisingako obuggumivu, erya sirisa kelere n’amaloboozi gonna, neryogera. – Tetusobola kutuuka kunzigilizaganya bwetuti. Buly’omu ayogera kyoka teri awuliriza. Tulonde omukulembeze! Ani muffe gwetusobola okulonda? Ani muffe atambuddeko ekimala, nga amanyi amakubo gonna? Ffenna twemanyi bulungi nyo, nay’atte nze ssekinnomu, n’ab’enyumba yange sisobola kub’esigisa bukulembeze bw’omuntu yenna kumwe. Wabula, wabewo ambulila omutambuze oli asiibye attude wansi w’ekyo ekisikilize kumabbali g’oluguudo okuva kumakya?

Akasilise nekagwawo. Buly’omu yakyuka natunulila omugwira nga bwebamupima okuva kumutwe mpaka kubigere.

Omutambuze ono, omukulumu, nga ayina entunula ennakuwavu, eyali ejjude ebilevu n’enviiri empanvu enyo, yatuula nasigala nga musirifu, wakati mubilowozo ebinji, nga bwkubanganya akati wansi muttaka okumukumu.

– Eggulo nalabye omusajja y’omu oyo, naye ng’ate yabadde n’omulenzi omuto. Babadde bekutte emikono nga bwebatambula. Oluvanyuma lw’ekiro ky’ejjo omulenzi omutto naava kukyalo neyeyongerayo, wabula ye omugwira ono nasigala wano.

– Ow’oluganda, bino tubiveeko tubyelabire tulekekufirwa budde bwonna. Omugwira kyonna kyali, gy’avudde wala kuba fenna tetumumanyu ela wew’awo y’asingila ddala okumanya ekkubo elyangu ela erisingako okutukulembera. Mukutegera kwange, musajja mugezi nyo, kubanga atudde awo afumintiriza birowoozo mukasilise. Omuntu omulala yenna yandibadde yatwegassemu dda nga kwotadde n’okwogelezaganya naffe, kyoka atte ye asibye atudde awo yekka mukasilise.

– Kitufu wamma, omusajja atudde awo nga asirikiridde lwakubanga ayina kyalowoza. Musajja mugezi ddala, – abasigadde nabo nebongerezako nga bwebeyongera okumwetegereza natte. Buly’omu yamala nazula eky’enjawulo kumugwira ono, ekilagira ddala nti musajja mugezi nyo.

Tebakilwako nyo, era kunkomelero kyandiba eky’amagezi okubuza omutambuze ono – eyabalabikirwa nga Katonda gwalese okubakulembera munsi nga bwebanoonya ekifo ekisingako, wamma nga nekwotadde ettaka ejjimu. Yandibadde omukulembeze wabwe, ela baalimuwulirizza, n’okumugondera awatali okubuuza.

Belondamu abasajja kumi abaali balina okugenda eli omugwira ono okumuyitilamu ku kyebasazeewo. Abasajja bano abalonde baalina okumulaga ennaku yabwe ela bamusabe abakulembere.

Ekkumi abalonde bamutuukilira nebamuvunamira mubuwombefu obunji. Omu kubbo yatandika okwogera ku ttaka ely’olukalu mu kifo kyabwe, nekumyaka egy’enjala nga kwotadde ennaku empitirivu. Bwati bweyawunzika:

– Embeera zino zitukaka okuva mu maka gaffe n’ettaka lyaffe okunoonya amaka agasingako obulungi. Kakano nga twakamaliriza okukkanya, kilabise nga Katonda atulaze ekisa kye, mukutuweereza gwe– gwe, oamugwira omugezi atte asanidde – elang’ojja kutukulembera era otununule mu nnaku yaffe. Tukikirira abatuuze b’ekiffo kino bonna, nga tukusaba otukulembere. Buli gy’onagendanga, tunakugoberera. Amakubo ogamanyi atte era oteeka okuba nga wazaalibwa mukifo ekisingako wano nga era kya sanyu. Tujja kukuwulirizanga era tugondere amateeka go. Omugwira omugezi, onakkiriza okununula abantu bano abanji okuva mu kusaanyizibwawo? Onaafukka omukulembeze waffe?

Mu kwogera kuno kwonna, omugwira omugezi teyayimusa ku mutwe gwe. Ebbanga lyonna yasigala mukifo kyekimu kyebamusangamu. Omutwe yali agusulise, nga simusanyufu, ela tayina kyeyanyega. Akaggo ke keyeyongera okkuba ku ttaka nga – bw’alowooza. Okwogera bwekwaggwa, yayogera mpola mu bukkakamu, nga teyekyusizamu nti:

– Nzikirizza!

– Tunagenda nawe okunoonya ekifo ekisingako?

– Kisoboka! – yeyongera okuddamu nga omutwe akyagusulise.

Batandika okucamuka n’okulaga okusiima kwabwe, naye omugwira teyabanyega.

Ekkumibabulira olukungaana ku kusomoka kwabwe, nebeyongera okukkatiriza ku magezi amanji omugwira ono geyalina.

– Teyavuddeko mu kifo newankubadde okuyimusa omutwe gwe okulaba ku baani ab’ogera naye. Yatudde butuuzi nafumintiriza mu kasirise. Byonna byetwayogera n’okusiima yanyega bigambo bina byokka.

– Kagezi munnyo! Kamanya byonna! – byebawoggana mu sanyu eppitirivu nga bagamba Katonda ye kenyini yabamuwa nga malaika okuva mu ggulu okubanunula. Bonna bali bamativu okusomoka n’omukulembeze ng’ono ataataataganyizibwe kintu kyona munsi. Ela nebakkanya nti bakusimbula mumatumbi budde g’olunaku oluddako.

(lupapula oluddako)

Правадыр (3/3)

(папярэдняя старонка)

Так прайшоў першы дзень, а за ім і яшчэ некалькі з такім жа поспехам… І нічога важнага не адбылося, дробязі ўсё: зваліліся ў роў, з’ехалі пад адхон, наляцелі на пляцень, заблыталіся ў зарасніках ажыны і дурнушника, у некаторых паламаныя рукі і ногі, у іншых разбітыя галовы, але ўсё пакуты пераносяцца стойка. Загінуў сёй-той са старых, але ім паміраць і без гэтага час прыйшоў. «Памерла б усё роўна і дома, а ў дарозе тым больш», – заўважыў тое самае прамоўца, падбадзёрваючы народ і заклікаючы ісці далей. Загінула і некалькі малых, па годзіку, па два, але бацькі змацавалі сэрца, – на тое, відаць, божая воля, ды і гора менш, калі дзеці маленькія. «Гэта яшчэ што за гора, а бывае, не прывядзі бог, губляюць бацькі дзяцей, калі б ужо ў пару іх жаніць ці замуж аддаваць. Лепш раней, калі ўжо так наканавана, лягчэй ўсё ж!» – супакойваў усё той жа прамоўца. Многія кульгаюць і ледзь плятуцца, іншыя абвязалі хусткамі галавы і мокрыя анучы прыклалі да гузоў на лбе, у некаторых рука на перавязі; усе абадралі, адзенне вісіць жмутамі, аднак ідуць, шчаслівыя, усё далей і далей. І яшчэ лягчэй бы гэта пераносілі, калі б не мучыў іх голад. Аднак трэба ісці наперад.

Але аднойчы здарылася нешта больш важнае.

Правадыр ідзе наперадзе, за ім адважныя; дваіх, праўда, ужо не хапае сярод іх. Дзе яны – невядома. Па агульным меркаванні, здрадзілі і збеглі. Неяк згадаў пра гэта і той прамоўца, кляймуючы іх за ганебную здраду. Некаторыя – такіх няшмат – мяркуюць, што і яны загінулі ў шляху, але сваё меркаванне не выказваюць, каб не палохаць народ. За храбрацоў вынікаюць і ўсе астатнія. Раптам перад імі раскрылася велічэзная, бяздонная прорва, сапраўдная бездань. Камяністыя краі яе настолькі стромыя, што страшна і крок ступіць, спыніліся і самыя адважныя, запытальна гледзячы на ​​правадыра. Ён маўчыць, апусціўшы галаву, нахмурыўшыся, і смела крочыць наперад, звыкла удараючы палкай то справа, то злева, што, на думку многіх, надае яму яшчэ больш годнасці. Ён ні на каго не глядзіць, нічога не кажа, на яго твары ніякіх пераменаў, ні ценю страху. Бездань ўсё бліжэй. Нават і тыя, адважныя з адважных, збялелі як палатно, але мудрага, знаходліваму і адважнаму правадыру ніхто не адважваецца пярэчыць і словам. Яшчэ два кроку – правадыр над самай прорвай. У смяротным жаху, з шырока расплюшчанымі вачыма, усё і падаліся назад, а адважны, забыўшыся пра дысцыпліну, ледзь было ўжо не спынілі правадыра, але не паспелі; ён ступіў раз, ступіў другі і сарваўся ў прорву.

Наступіла замяшанне, пачуліся галашэнне, крыкі, усіх ахапіў страх. Некаторыя нават пусціліся наўцёкі.

– Спыніцеся, куды бяжыце, браты! Хіба так трымаюць слова? Мы павінны ісці наперад за гэтым мудрым чалавекам, які ведае, што робіць, не шалёны ж ён, каб губіць сябе. Наперад, за ім! Гэта найвялікшая, але, магчыма, і апошняя цяжкасць на нашым шляху! Хто ведае, можа быць ужо тут, за гэтай прорвай, тая дзівосная, урадлівая зямля, якую бог прыгатаваў для нас. Толькі наперад, без ахвяр нічога не дасягнеш! – так сказаў усё той жа прамоўца і, зрабіўшы два крокі, знік у прорвы. За ім ступілі тыя, адважныя, а за імі кінуліся ўсе астатнія.

Крыкі, стогны. Людзі кулём коцяцца ўніз. Дзе тут застацца цэлым, можна паклясціся, што ніхто жывым з гэтай бездані не выберацца. Але жывучы чалавек. Правадыру на рэдкасць пашанцавала: падаючы, ён зачапіўся за нейкі куст і здолеў паволі выбрацца наверх без найменшых пашкоджанняў.

Пакуль там, унізе, раздаваліся крыкі, крыкі і глухія стогны, ён сядзеў нерухома. Толькі маўчаў і думаў. Некаторыя знявечаныя пачалі ў лютасьці праклінаць яго, але ён не адгукнуўся і на гэта.

Тыя, каму пашчасціла, скочваючыся ў прорву, ухапіцца за куст або за дрэва, з цяжкасцю выбіраліся цяпер наверх. Гэты зламаў нагу, той руку, у трэцяга разбіта галава, і кроў залівае яму твар, – усё ў агульным пацярпелі, толькі правадыр застаўся цэлым. Пазіраюць на яго коса, з нянавісцю і стогнуць, ад болю, а ён хоць бы галаву падняў. Маўчыць і думае, як ўсякі мудрэц!

Прайшоў яшчэ некаторы час. Людзей станавілася ўсё менш. Кожны дзень выносіў каго-небудзь; іншыя кідалі гэты шлях і вярталіся назад.

Ад шматлікага натоўпу засталося чалавек дваццаць. Адчай і сумнеў на тварах усіх змардаваных ад напружання і голаду, але ўсе маўчаць. Маўчаць, падобна правадыру, і ідуць. Нават і той палымяны прамоўца журботна калыхае галавой. Цяжкі гэта быў шлях.

З кожным днём адсяваліся і гэтыя некалькі, засталося ўсяго з дзесятак. На тварах поўны адчай, чуюцца толькі стогны і крыкі.

Гэта ўжо не людзі, а знявечаныя калекі. Кульгаюць на самаробных мыліцах, рукі падвешаныя на хустках, падвязаных вакол шыі. На галовах цэлыя копы павязак, прымочак, абмотак. Цяпер, калі б нават хацелі пайсці на новыя ахвяры, яны не змаглі б гэтага зрабіць, бо на целе ў іх не засталося ніводнага жывога месца.

Страцілі веру і надзею і тыя, адважныя і самыя ўстойлівыя, але ўсё ж яны ідуць, дакладней, цягнуцца з апошніх сіл, стогнучы і лямантуючы ад болю. Ды што рабіць, не вярнуцца. Прынесці столькі ахвяр і зараз адступіць са шляху?

Сцямнела. Ідучы такім чынам на мыліцах, яны раптам выявілі, што правадыра наперадзе няма. Крок, другі – і зноў усе паляцелі ў прорву.

– Ой, нага… О-оой, матуля мая, рука… О-ооой! – Выгукі патанулі ў агульных лямантах, крыках і стогнах. Нейкі прыдушаны голас нават ганьбіў слаўнага правадыра, але неўзабаве змоўк.

Калі развіднела, правадыр зноў сядзеў у той жа самай позе, як і ў дзень яго абрання. Ён зусім не змяніўся з тых часоў.

З ямы выкараскаўся прамоўца, за ім яшчэ двое. Скалечаныя і скрываўленыя, яны аглядаліся па баках, спрабуючы высветліць, колькі іх засталося. Іх было ўсяго трое. Смяротны страх і адчай напоўнілі іх душы. Мясцовасць незнаёмая, скалы ды голы камень вакол, нічога падобнага на дарогу. Дні два назад яны яшчэ ішлі па нейкай дарозе, але звярнулі з яе. Яны ішлі за правадыром.

Яны ўспомнілі пра сваіх сяброў і таварышаў, пра родных, якія загінулі на гэтым жахлівым шляху, і іх ахапіла безвыходная туга, якая была мацнейшай за болі ў скалечаных членах. Уласнымі вачыма яны глядзелі на ўласную пагібель.

Тады прамоўца падышоў да правадыра і спытаў:

– Куды ж цяпер?

Маўчанне.

– Куды ты вядзеш нас і куды прывёў? – працягваў ён змучаным, дрыготкім голасам, поўным болю, адчаю і горычы. – Мы даверыліся табе разам са сваімі сем’ямі і пайшлі за табой, пакінуўшы хаты і магілы сваіх продкаў, каб выратавацца ад гібелі, якая нас чакала ў тым марным краі. А ты загубіў нас тут. Дзве сотні сямействаў павялі мы за табой, а цяпер пералічы, колькі нас засталося.

– А хіба вы не ўсе тут? – працадзіў правадыр, не падымаючы галавы.

– Пра што ты пытаеш? Падымі галаву, паглядзі, палічы, колькі нас ацалела на гэтым няшчасным шляху. Паглядзі, на каго мы падобныя. Лепш бы памерці, чым застацца такімі пачварамі.

– Не магу я паглядзець…

– Чаму?

– Я сляпы!

Запанавала маўчанне.

– Ты ў дарозе згубіў зрок?

– Я сляпым нарадзіўся.

Усе трое ў роспачы апусцілі галовы.

Восеньскі вецер пагрозліва скуголіць ў гарах, разносячы сухое лісце; скалы ахутаў туман, а ў сыром, халодным паветры чуецца толькі шолах крылаў і раздаецца злавеснае карканне варон. Сонца ўтоена ў аблоках, якія коцяцца па небе і таропка бягуць кудысьці далей, далей. Гэтыя трое пераглянуліся, ахопленыя смяротным жахам.

– Куды ж цяпер ісці? – прамовіў адзін, і голас яго прагучаў як з магілы.

– Не ведаем.

 

У Белградзе, 1901.
Перакладзена для праекта «Радое Дамановіч» Ганнай Тарасевіч, 2020.

Правадыр (2/3)

(папярэдняя старонка)

Раніцай сабраліся ўсе, хто адважыўся пусціцца ў далёкі шлях. Больш за дзвесце сямействаў прыйшло ў дамоўленае месца, толькі нешматлікія засталіся вартаваць родныя ачагі.

Цяжка было глядзець на гэтых няшчасных, вымушаных горкай доляй кінуць край, дзе яны нарадзіліся, пакінуць магілы сваіх продкаў. Іх асунутыя, змарнелыя твары абпалены сонцам, працяглыя пакуты, безвыходнае гора наклалі адбітак на ўсё іх аблічча. Але ў гэтую раніцу ў іх вачах ўпершыню бліснуў прамень надзеі, азмрочаны, праўда, сумам па радзіме. Вунь у таго старога ўжо коцяцца слёзы па маршчыністаму твару, уздыхаючы, ён скрушна калыхае галавой, поўны няясных прадчуванняў. Куды больш ахвотна застаўся б ён тут і, зведаўшы ўсе пакуты, склаў свае косці на гэтай строме, ня пускаючыся на пошукі лепшага краю; многія жанчыны галосяць, развітваючыся з памерлымі, магілы якіх пакідаюць; мужчыны, баючыся расчуліцца, прыкрыкваюць на іх: «Чаго ж вы хочаце? Каб мы і далей галадалі ў гэтым праклятым краі і жылі ў нейкіх норах?» Але яны і самі з радасцю, калі б толькі гэта было магчыма, захапілі бы з сабой увесь гэты пракляты край, усе гэтыя бедныя халупы.

Шум і гоман, як заўсёды пры натоўпу народа. Усхваляваныя і мужчыны і жанчыны, ды і дзеткі, што ўладкаваліся ў маці на гарбу, паднялі крык; па-свойму ўсхваляваныя і жывёлы. Іх, праўда, замала – зрэдку ўбачыш то кароўку, то худую з вялікай галавой і тоўстымі нагамі раскудлачаную клячу, нагружаную нейкімі коўдрамі, торбамі, мяшкамі. Бедная жывёла згінаецца пад цяжарам, але трымаецца з апошніх сіл, а то і зарагоча парой. Гэтыя вядуць за сабой наўючанага асла; дзеткі цягнуць на ланцужках сабак. Тут, зразумела, і размовы, і крык, і лаянка, і галашэнне, і плач, і брэх, нават нейкі асёл падаў голас, толькі правадыр не вымавіў ні слова, быццам уся гэтая мітусня яго зусім не датычыць. Праўдзівы мудрэц!

Ён працягвае сядзець, панурыўшы галаву, маўчыць і думае, хіба што сплюне зрэдку – і гэта ўсё. Але як раз таму папулярнасць яго да таго ўзрасла, што ўжо кожны гатовы быў, як той казаў, кінуцца за ім у агонь і ваду.

– Эх, і пашанцавала ж нам знайсці такога чалавека, – з гонарам скажа хто-небудзь, паважна гледзячы на правадыра. – Прапалі б мы без яго. Што за розум, братка ты мой! Толькі вось маўчыць, слова яшчэ не прамовіў!

– А што яму гаварыць? Хто шмат кажа, мала думае. Мудры чалавек, зразумела, не толькі маўчыць, але і думае пра нешта!.. – дадасць іншы з не меншай павагай.

– Так, не так лёгка весці за сабой столькі народу! Тут ёсць над чым падумаць, калі ўжо прыняў на сябе такой абавязак, – ізноў заступіцца першы.

Але пара ў дарогу. Пачакалі трохі, ці надумае яшчэ хто далучыцца да іх, але таму што жадаючых не аказалася, вырашылі не марудзіць больш.

– Дык як, рушым? – пытаюцца правадыра.

Ён моўчкі падняўся.

Правадыра адразу атачылі самыя адважныя, каб у выпадку няшчасця быць побач з ім і ахоўваць яго ад усякай небяспекі.

Па-ранейшаму хмурны, не падымаючы галавы, правадыр рушыў наперад, з годнасцю памахваючы перад сабой палкай, і натоўп крануўся за ім, прагукаўшы некалькі разоў: «Жыве!» Правадыр прайшоў яшчэ некалькі крокаў і наляцеў на агароджа каля будынку абшчыны. Тут, вядома, ён спыніўся, спыніўся і натоўп. Правадыр адступіў крыху і два-тры разы ўдарыў палкай па агароджу.

– Што рабіць? – пытаюць яго.

Маўчанне.

– Як што рабіць? Разбірацьагароджа – вось што рабіць! Бачыш, чалавек паказвае палкай, што трэба рабіць! – закрычалі тыя, што былі ля правадыра.

– Вунь вароты, вунь вароты! – крычаць дзеці і паказваюць на вароты на супрацьлеглым баку.

– Тс, ціха, дзеці!

– О, Божа, што ж гэта робіцца! – хрысцяцца жанчыны.

– Маўчыце, ён ведае, што трэба. Давайце разбіраць плот!

У адно імгненне плот расцягнулі, нібы яго і не было. Прайшлі.

Не паспелі зрабіць і сто крокаў, як правадыр зайшоў у зараснікі церняў і спыніўся. З цяжкасцю выбраўся ён назад і пачаў біць палкай па зямлі то ўправа, то ўлева. Усе ўсталі.

– Што там зноў? – крычаць заднія.

– Прабіцца трэба праз цярноўнік! – прапануюць тыя, што атачаюць правадыра.

– Вунь дарога! Вунь дарога за кустамі! – крычаць дзеці, ды і дарослыя, з задніх шэрагаў.

– «Вунь дарога! Вунь дарога!» – гнеўна перадражніваюць тыя, што каля правадыра. – А вы ведаеце, куды ён вядзе, слепакі няшчасныя? Нельга ўсім камандаваць. Ён ведае, дзе прайсці лепш і хутчэй! Высякаць хмызняк!

Прыняліся высякаць.

– О-оох! – раздаваліся час ад часу стогны тых, каму галінкі білі па твары або калючкі ўпіліся ў рукі.

– Нічога, браток, не даецца без мукі. Можна і памучыцца, калі жадаем свайго дамагчыся! – адказваюць на гэта самыя адважныя.

Пасля многіх намаганняў прабіліся праз церне і пайшлі далей.

Ішлі да таго часу, пакуль не натыкнуліся на нейкую агароджу.

Яе таксама павалілі і рушылі далей.

Мала яны прайшлі ў той дзень, пераадольваючы многія, праўда больш дробныя, перашкоды, маючы пры гэтым зусім няшмат ежы: хто ўзяў на дарогу сухога хлеба і трошкі чаго-небудзь да хлеба, хто толькі хлеба, каб сяк-так замарыць чарвячка, а ў трэцяга і хлеба не было. Дзякуй богу яшчэ, што лета, не-не, ды і знойдзеш па шляху якія-небудзь дзікіяплады.

Такім чынам, у першы дзень прайшлі мала, але моцна стаміліся. Вялікім небяспекам не падвяргаліся, і няшчасных выпадкаў не было. Вядома, пры такім вялікім прадпрыемстве не абысціся без здарэнняў, але яны лічацца абы чым, напрыклад: нейкай жанчыне абадрала цернем левае вока, і яна прыклала мокрую анучу, дзіцяці ўдарыла шастом па ножцы – зараз ён кульгае і плача, стары заблытаўся ў зарасніках ажыны, упаў і вывіхнуў нагу, яму прывязалі да нагі тоўчануюцыбулю, і ён па-геройску пераносіць боль і адважна ідзе за правадыром, абапіраючыся на палку. (Шматлікія, праўда, казалі, што дзед хлусіць, быццам вывіхнуў нагу, прыкідваецца, таму што задумаў вярнуцца назад.) Нарэшце, мала ў каго няма стрэмак ў руках, не падрапан твар. Мужчыны гераічна церпяць, жанчыны праклінаюць гадзіну, калі рушылі ў дарогу, а дзеці застаюцца дзецьмі, яны, вядома, плачуць, не разумеючы, наколькі шчодра будуць ўзнагароджаныя гэтыя пакуты і боль.

На вялікае шчасце і на радасць усім з правадыром нічога не здарылася. Яго, праўда, вельмі засцерагалі, але ўсё ж – усё ж і вязе чалавеку!

Спыніўшыся на начлег, памаліліся і падзякавалі спадары, што першы дзень падарожжа мінуў шчасліва і правадыру іх ня прычынена ні найменшага зла. Потым узяў слова адзін з тых, адважных. Шнар ад удару лазой рассякаў яго твар, але ён не звяртаў на гэта ніякай увагі.

– Браты! – пачаў ён. – Адзін дзень, дзякуй богу, мы пражылі шчасліва. Нам нялёгка, але мы павінны па-геройску пераадолець усе перашкоды, ведаючы, што гэты пакутлівы шлях вядзе нас да шчасця. Добры Божа, захавай нашага правадыра ад усякага зла, каб і далей ён вёў нас так жа паспяхова …

– Калі так пойдзе, заўтра я і другое вока страчу, – злосна прабурчала пацярпелая жанчына.

– О-оой, нага мая, нага! – залямантаваў дзед, Падбадзёраны яе заўвагай. Дзеці нямоўчна хныкаюць, равуць, і ў маці ледзь атрымоўваецца уціхамірыць іх хоць на час, каб пачуць словы прамоўцы.

– Так, страціш і іншае вока, – успыхнуў прамоўца, – хай абодва страціш! Нічога не здарыцца, калі нейкая жанчына страціць за такую вялікую справу два вока! Ганьба! Ты што, не хочаш шчасця і дабрабыту сваім дзецям? Хоць бы і палова нас загінула за гэтую справу! Іш ты, падумаеш, адно вока! Ды на што табе вочы, калі ёсць каму глядзець і весці нас да шчасця? Ужо не адмовіцца ці нам з-за свайго вока ды з-за дзедавай ногі ад нашай справы?

– Хлусіць дзед! Хлусіць ён, прыкідваецца, каб вярнуцца назад! – пачуліся галасы з усіх бакоў.

– Каму, браты, невыносна, – зноў уступіў прамоўца, – хай вернецца, а не стогне тут і не бянтэжыць іншых. Што тычыцца мяне, то я пайду за гэтым мудрым правадыром, пакуль жывы.

– Усе мы, усе пойдзем за ім, пакуль жывыя.

Правадыр маўчаў.

Людзі зноў сталі прыглядацца да яго і перашэптвацца:

– Толькі маўчыць і думае.

– Мудры чалавек!

– Паглядзіце, які ў яго лоб!

– І ўсё хмурыцца.

– Сур’ёзны!

– Адважны, па ўсім відаць.

– Адважны, бог з ім, – плот, агароджа, хмызняк – усё паламаў. Толькі пастуквае палкай, нахмурыўшыся, і нічога не кажа, а ты ўжо разумей, што да чаго.

(наступная старонка)

Правадыр (1/3)

– Браты, я выслухаў ўсе вашы прамовы і цяпер прашу выслухаць мяне. Усе нашы размовы і ўгаворы дарэмныя, пакуль мы жывем у гэтым бясплодным краі. На пяску і камені нічога не нарадзілася і ў дажджлівыя гады, чаго ж чакаць у такую ​​засуху, падобнай да якой, хіба, ніхто дагэтуль і не бачыў. Дакуль жа будзем мы вось так збірацца і марнаваць словы? Жывёла ў нас дыхне без корму, яшчэ крыху – і нашы дзеці загінуць ад голаду разам з намі. Мы павінны абраць іншы шлях, больш надзейны і разумны. Я мяркую, што лепш за ўсё пакінуць гэты бясплодны край і адправіцца па белым свеце шукаць ўрадлівую зямлю, таму што так больш жыць нельга.

Так некалі на нейкім зборышчы казаў аслабелым голасам адзін з жыхароў бясплоднага краю. Дзе і калі гэта было, я думаю, не тычыцца ні вас, ні мяне. Галоўнае, вы павінны паверыць мне, што так сапраўды было калісьці ў нейкай краіне, і гэтага цалкам дастаткова. Раней, праўда, я лічыў, што ўся гэтая гісторыя выдумана мной самім, але паступова я вызваліўся ад гэтай страшнай памылковай думкі і цяпер цвёрда перакананы, што ўсё тое, пра што я вам цяпер раскажу, на самой справе было і не магло не быць і што я ніякім чынам не мог гэтага выдумаць.

Слухачы, якія стаялі засунуўшы рукі за пояс, з бледнымі, змарнелымітварамі, з тупым, бессэнсоўным поглядам памутнелых вачэй, нібы ажылі пры гэтых мудрых словах. Кожны ўжо ўяўляў сябе ў нейкім чароўным, райскім месцы, дзе пакутлівая і цяжкая праца ўзнагароджваецца багатым жнівом.

– Правільна, правільна! – падхапілі слабыя галасы з усiх бакоў.

– А гэта бліз…к…а? – пачуўся дрыготкі шэпт з кута.

– Браты! – загаварыў другі ўжо больш гучным голасам. – Мы павінны адразу прыняць гэтую прапанову, таму што больш так працягвацца не можа. Мы працуем, пакутваем, і ўсё дарма. Сеялі, адрываючы апошняе ад сябе, але разліваліся горныя патокі і выносілі з гэтых скал насенне разам з зямлёй, пакідаючы голы камень. Дык няўжо павінны мы вечна жыць тут і, працуючы з раніцы да ночы, галадаць і хадзіць па-ранейшаму босымі і голымі? Нам трэба шукаць лепшую, ўрадлівую зямлю, дзе за нашу цяжкую працу мы атрымаем багаты плён.

– Хадзем, зараз жа хадзем, таму што тут жыць нельга, – зашапталіся ў натоўпе, і людзі парывіста ірвануліся кудысьці.

– Пастойце, браты, куды вы? – усклікнуў той, першы. – Нам трэба ісці, але так нельга. Мы павінны ведаць, куды ідзем, а то замест выратавання загінем яшчэ хутчэй. Я прапаную абраць правадыра, якому ўсе мы будзем паслухмяныя і які павядзе нас самым правільным, лепшым і самым кароткім шляхам.

– Давайце абярэм, неадкладна абярэм!.. – пачулася з усіх бакоў.

И тут начались препирательства, наступил сущий хаос. Все говорят, но никто никого не слышит и не может расслышать. Распадаются на отдельные группы, договариваются о чем-то, но и группы распадаются, и вот уже, взявшись за руки, расходятся парами, один другому что-то доказывает и тащит куда-то за рукав, прижимая палец к губам. А потом снова сливаются вместе и снова говорят все разом.

І тут пачаліся спрэчкі, наступіў сапраўдны хаос. Усе кажуць, але ніхто нікога не чуе і не можа пачуць. Распадаюцца на асобныя групы, дамаўляюцца пра нешта, але і групы распадаюцца, і вось ужо, узяўшыся за рукі, разыходзяцца парамі, адзін другому нешта даказвае і цягне кудысьці за рукаў, прыціскаючы палец да вуснаў. А потым зноў зліваюцца разам і зноў кажуць усе разам.

– Браты! – сярод глухіх галасоў вылучаецца раптам чыйсьці больш моцны. – Так мы нічога не зробім, нічога не дасягнем. Усе кажуць, і ніхто нікога не слухае. Абярэм правадыра! Але каго маглі б мы выбраць? Хто з нас падарожнічаў і ведае дарогі? Мы ўсе добра знаёмыя адзін з адным, і я першы не адважыўся б даверыцца са сваімі дзецьмі нікому з прысутных тут. Але скажыце мне, хто вунь той падарожнік, што з самай раніцы сядзіць у цені пры дарозе?

Наступіла цішыня, усе напружылі погляды да невядомага, аглядваючы яго з ног да галавы.

Чалавек гэты, ужо не малады, з цёмным тварам, амаль схаваным доўгімі валасамі і барадой, сядзіць моўчкі і ў задуменні ўдарае па зямлі тоўстай палкай.

– Учора я бачыў гэтага самага чалавека з нейкім хлопчыкам. Яны ішлі па вуліцы, трымаючыся за рукі. Увечары хлопчык прайшоў па вёсцы адзін, а гэты застаўся тут.

– Кінь ты, брат, усё гэта дробязі і глупства, нечага губляць час на разбор, хто ён ды што. Ясна – падарожнік здалёку, бо ніхто з нас яго не ведае, і яму-то ўжо напэўна добра вядомы прамой і самы кароткі шлях, куды нас павесці. Ён робіць уражанне чалавека вельмі разумнага, таму што ўвесь час маўчыць і ўвесь час думае. Які-небудзь балбатун на яго месцы даўно б ужо ўмяшаўся ў нашу гутарку, а ён з якога часу сядзіць у поўнай адзіноце і маўчыць.

– Вядома, маўчыць чалавек і думае пра нешта. Не іначай як самы разумны чалавек, – далучыліся астатнія і зноў прыняліся разглядацьчужаземца, пры гэтым кожны адкрываў у ім усё новыя бліскучыя якасці, новыя доказы яго незвычайнай мудрасці.

Без далейшай размовы усе сышліся на тым, што будуць прасіць гэтага падарожніка, якога сам бог ім паслаў, павесці іх на пошукі лепшага краю, больш урадлівай зямлі, стаць іх правадыром, якому яны абавязваюцца безадказна падпарадкоўвацца.

Яны выбралі са свайго асяроддзя дзесяць чалавек і ўпаўнаважвалі іх выкласці чужаземцу рашэнне сходу, распавесці пра цяжкія абставіны і выпрасіць яго згоды быць іх правадыром.

І вось пайшлі гэтыя дзесяць, пакорліва пакланіліся мудраму старцу, і адзін з іх пачаў размову аб бясплоднай глебе іх краю, аб засухе, аб гаротным стане, у якім яны апынуліся цяпер, і скончыў так:

– Гэта і прымушае нас пакінуць свой край, свае дамы і адправіцца на пошукі лепшай краіны. І як раз цяпер, калі нам трапіла настолькі шчаслівая думка, сам Бог змілаваўся над намі, паслаўшы цябе, мудры і светлы чужак, каб ты павёў нас і выратаваў ад бяды. Ад імя ўсіх тутэйшых жыхароў мы просім цябе стаць нашым правадыром, і куды ты, туды і мы за табой. Ты ведаеш дарогу, ды ты і сам народжаны, напэўна, у больш шчаслівай айчыне. Мы абяцаем ва ўсім слухаць цябе і падпарадкоўвацца любому твайму загаду. Ці згодны ты, мудры чужаземец, выратаваць ад гібелі столькі душ, ці будзеш ты нашым правадыром?

Мудры чужак ні разу не падняў галавы, пакуль гаварылася гэтая кранальная прамова. Ён нібы застыў у адной і той жа паставе. Апусціўшы галаву, нахмурыўшыся, ён удараў палкай аб зямлю і думаў. Калі гаворка скончылася, ён, не мяняючы паставы, коратка і выразна прамовіў:

– Буду!

– Ці можам мы ісці за табой у пошуках лепшага краю?

– Можаце! – вымавіў мудры старац, не падымаючы галавы.

Натхнёныя гэтым, усе бурна выказвалі сваю падзяку, але мудрэц не прамовіў больш ні слова.

Пасланцы паведамілі сходу аб паспяховых перамовах, дадаўшы, што толькі цяпер зразумелі, які вялікі розум заключаны ў гэтым чалавеке.

– Ён нават не рушыў з месца, не падняў галавы, каб хоць паглядзець, хто гаворыць. Маўчыць і думае. У адказ на ўсе нашы прамовы і падзякі сказаў толькі два словы.

– Праўдзівы мудрэц!.. Рэдкасны розум!.. – весела паўтаралі з усіх бакоў, сцвярджаючы, што сам Бог паслаў яго, як анёла з нябёсаў, каб выратаваць іх. Усе цвёрда верылі цяпер у свайго правадыра, і нішто на свеце не магло б пахіснуць ў іх гэтай веры.

Такім чынам, на сходзе было вырашана адправіцца ў дарогу заўтра на світанні.

(Наступная старонка)

Кляймо

Прысніўся мне страшны сон. І не так мяне здзівіў самы сон, як тое, што я, ціхманы і сумленны грамадзянін, годны сын нашай дарагой і шматпакутнай маці Сербіі, як і ўсе іншыя яе сыны, адважыўся, хоць і ў сне, ўбачыць такія страшныя рэчы. Скажаце, я складаю выключэнне, але не, ні на волас не адрозніваюся я ад іншых, а ў дабрапрыстойнасці мне проста няма роўных. Аднойчы, ідучы па вуліцы, я ўбачыў бліскучы гузік, які адарваўся ад паліцэйскага мундзіра, палюбаваўся яго чароўным ззяннем і толькі хацеў прайсці міма, поўнысалодкага роздуму, як раптам рука ў мяне сама сабой паднялася ды проста да шапцы, галава схілілася долу, а твар расплыўся у прыемнай усмешцы, якой мы звычайна вітаем якія стаяць вышэй за нас.

«Так, ва мне цячэ высакародная кроў, і ў гэтым уся справа!» – падумаў я, акідваючы пагардлівым позіркам дзівака, які праходзіў міма і, нічога не заўважыўшы, наступіў на гузік.

– Няўдаліца, – злосна вымавіў я, плюнуў і спакойна рушыў далей, суцешыў думкай, што падобных прасцякоў мала. І радасна мне было ад таго, што бог надзяліў мяне пяшчотным сэрцам і высакароднай рыцарскай крывёй нашых продкаў.

Цяпер вы бачыце, што я годны чалавек і рашуча нічым не адрозніваюся ад астатніх добрапрыстойных грамадзян. І вам самім падасца дзіўным, што менавіта мне прыходзяць у сне на розум такія страшныя і дурныя рэчы.

У той дзень са мной не здарылася нічога незвычайнага. Я добра павячэрыў і пасля вячэры доўга сядзеў, пацягваючы віно і варочаючы калыпком. Потым, выкарыстаўшы гэтак адважна і добрасумленна свае грамадзянскія правы, я лёг на сваю пасцель і ўзяў кнігу, каб хутчэй задрамаць. Кніга хутка выпала ў мяне з рук, што цалкам адпавядала маёй волі, і я заснуў сном праведніка – сумленне ў мяне была спакойнае, як у чалавека, які выканаў усе свае абавязкі.

І раптам я апынуўся на нейкай вузкай, выбоістай і бруднай дарозе. Халодная цёмная ноч. Вецер свішча, разгойдваючы аголеныя галіны і, нібы агнём, абпальвае скуру. Неба змрочнае і страшнае ў сваім бязмоўі. Дробны снег б’е ў твар, слепіць вочы. Вакол ні душы. Кідаюся наперад, але ногі мае слізгаюць, і я з’язджаю то ўправа, то ўлева, спатыкаюся, падаю і, нарэшце, разумею, што заблудзіўся. Так я цягнуўся, аднаму богу вядома, дзе. Ноч была доўгая, як стагоддзе, і я ўсё ішоў і ішоў, не ведаючы куды.

Так я ішоў шмат-шмат гадоў і прыйшоў у незнаёмы мне край, далёка-далёка ад родных мясцін, у дзіўную краіну, пра якую не ведае ні адна душа. Такую можна ўбачыць толькі ў сне.

Блукаючы па той краіне, я трапіў у вялікі шматлюдны горад. На прасторнай плошчы сабраліся натоўпы людзей і стаяў такі гвалт, што можна было аглухнуць. Меха, куды я зайшоў, знаходзілася як раз на гэтай плошчы, і я справіўся ў гаспадара, навошта сабраўся народ.

– Мы мірныя, сумленныя людзі, – пачаў ён, – верныя і адданыя сваему кмету[1].

– У вас кмет кіруе? – перапыніў я яго.

– Так, ён у нас самы галоўны, а за ім ідуць пандуры[2].

Я ўсміхнуўся.

– Чаму ты ўсміхаешся? Не ведаў, нешта?.. А сам ты адкуль?..

Я распавёў, што прыйшоў здалёк – з Сербіі, і вось заблудзіўся.

– Чуў я пра тую знакамітую краіну, – прамармытаў ён і, пачціва паглядзеўшы на мяне, працягваў: – У нас, значыць, кіруе кмет з пандурами.

– А якія ж у вас пандуры?

– Э, пандуры, ведаеш, розныя, гледзячы па рангу. Ёсць і старэйшыя, ёсць і малодшыя… Людзі, кажу, у нас усе смірныя, сумленныя, а вось з ваколіц прыходзяць усякія буяны, псуюць нас, дурному вучаць. Каб адрозніць нашых грамадзян ад прышлых, кмет ўчора выдаў загад усім мясцовым жыхарам з’явіцца да будынка суда, дзе кожнаму будзе пастаўлена на лоб таўро. Народ і сабраўся, каб вырашыць, як быць.

«Трэба як мага хутчэй бегчы з гэтай страшнай краіны», – падумаў я, скаланаючыся, таму што, хоць ўва мне і цячэ высакародная кроў серба, я, на сорам, не адчуваў сябе здольным на такі гераізм.

Гаспадар лагодна ўсміхнуўся, ляпнуў мяне па плячы і напышліва заявіў:

– Ха, ты ўжо збаяўся, чужаземец?! Значыць, нам няма роўных па доблесці!..

– Але што вы думаеце рабіць? – спытаў я збянтэжана.

– Як што? Ты яшчэ ўбачыш наш гераізм! Кажу табе, нам няма роўных па доблесці. Ты прайшоў шмат краін, але, упэўнены, не сустракаў такіх юнакоў! Пойдзем разам, я як раз спяшаюся туды.

Мы былі ў выхада, калі за дзвярыма пачуліся ўдары бізуна.

Выглядваю на вуліцу, і што ж я бачу! Чалавек у багатай вопратцы звычайнага грамадзянскага крою вязе на сваёй спіне іншага ў стракатай уніформе і бліскучай трывуголке на галаве. Ля ўваходу ў механу[3] яздок сышоў.

Гаспадар пакланіўся яму да самай зямлі. Чалавек у стракатай адзенні увайшоў у гасцініцу і сеў за спецыяльна прыгатаваны стол. Іншы, у цывільным адзенні, застаўся чакаць каля дзвярэй. Гаспадар і яму наважыў нізкі паклон.

– Што гэта значыць? – З здзіўленнем спытаў я.

– Той, што ўвайшоў у механу, старэйшы пандур, а гэты – адзін з самых бачных нашых грамадзян, найбагацейшы чалавек і вялікі патрыёт, – шэптам паведаміў гаспадар.

– Але чаму ён дазваляе ездзіць на сабе верхам?

Па знаку гаспадара мы адыходзім трохі ў бок.

З паблажлівай усмешкай ён кажа:

– Ды гэта ў нас лічыцца вялікім гонарам, якой рэдка хто атрымлівае.

Гэта да таго збіла мяне з панталыку, што з далейшага расказу я нічога не разабраў. Добра запомніліся толькі заключныя словы: «Такую заслугу перад Бацькаўшчынай не кожны народ можа зразумець і ацаніць».

І вось мы на сходзе, пачаліся ўжо выбары прэзідыума.

Адна група вылучыла кандыдатам у старшыні Колба, калі мне памяць не змяняе, іншая група – Талба, трэцяя – свайго кандыдата.

Падняўся неймаверны галас; кожная група старалася працягнуць свайго чалавека.

– Па-мойму, у нас няма лепшай кандыдатуры на пасаду старшыні гэтак важнага сходу, чым Колб, – заявіў прадстаўнік першай групы. – Яго адвага, грамадзянская доблесць ўсім нам добра вядомыя. Мяркую, што сярод нас не знойдзецца ніводнага, які б часцей ўдастойваўся гонару вазіць на сваёй спіне саноўнікаў.

– Лепш бы ты маўчаў, – крыкнуў нехта з іншай групы, – на табе і практыкант яшчэ не праехаў!

– Ведаем мы вашы дабрадзейнасці, – пачулася з трэцяй групы, – ніводнага ўдару бізуном ня перанеслі без таго, каб не закрычала.

– Разважым, браты! – пачаў Колб. – Гэта праўда, што дзесяць гадоў таму на мне часта ездзілі вяльможы, і я не выдаваў ні гуку, калі мяне хвасталі бізуном, але ўсё ж, можа быць, ёсць і больш заслужаныя людзі, маладзейшыя за мяне і годней.

– Няма такіх, не! – закрычалі яго прыхільнікі.

– Няма чаго ўспамінаць аб старых заслугах! На колбу ездзілі дзесяць гадоў назад! – закрычалі з іншай групы.

– Зараз прыходзяць маладыя сілы, даволі з нас старых! – чуецца ў трэцяй групе.

Але раптам шум змоўк; народ расступіўся, і ў праходзе здаўся малады чалавек гадоў трыццаці. Убачыўшы яго, усе галовы схіліліся ў глыбокім паклоне.

– Хто гэта? – шэптам пытаюся я гаспадара.

– Гэта першы чалавек у нашым горадзе, малады, але шматабяцальны. На ім сам кмет ўжо тры разы ездзіў. Гэта ў яго-то гады! Ніхто да гэтага часу не карыстаўся ў нас такой папулярнасцю.

– Можа быць, яго абяруць?

– Хутчэй за ўсё; усе папярэднія кандыдаты старэйшыя за яго, час іх ужо прайшоў, а на спіне гэтага кмет пракаціўся толькі ўчора.

– Як яго клічуць?

– Клеард.

Яго прапусцілі наперад.

– Думаецца мне, – перапыніў цішыню Колб, – нам не знайсці на пасаду старшыні лепшага чалавека, чым Клеард. Ён малады, але нам, старым, далёка да яго.

– Праўда! Правільна! Няхай жыве Клеард! – загарлапанілі ўсе разам.

Колбаў і Талб правялі яго на старшынскае месца.

Ізноў усё нізка пакланіліся, і затым наступіла цішыня.

– Дзякуй вам, браты, за вялікую ўвагу і гонар, якія вы мне аднадушна сёння аказалі. Надзеі, ускладзеныя вамі на мяне, вельмі мне пачэсную. Цяжка кіраваць народнымі імкненнямі ў гэтак важныя дні, але я прыкладу ўсе сілы, каб апраўдаць ваш давер, усюды і ва ўсім шчыра абараняць вас, паказваць, як і раней, высокі ўзор грамадзянскай доблесці. Дзякуй вам, браты, за давер.

– Жыве! Жыве! Жыве! – пачулася з усіх бакоў.

– А цяпер, браты, дазвольце з гэтага месца сказаць некалькі слоў аб важнай падзеі, якая мае адбыцца. Нялёгка вытрываць пакуты і боль, якія нас чакаюць, нялёгка вынесці выпальванне на лбе кляйма распаленым жалезам. Так, такія мукі не кожны можа вытрымаць. Але хай трусы дрыжаць і бляднеюць ад страху, мы ж ні на імгненне не адважваемся забываць пра тое, што з’яўляемся нашчадкамі выдатных продкаў, што ў жылах ў нас цячэ высакародная юнацкая кроў нашых дзядоў, тых цуда-волатаў, якія, і вокам не міргнуўшы, паміралі за свабоду і шчасце нас, сваіх нашчадкаў. Нікчэмныя нашы пакуты перад іх пакутамі! І няўжо сёння, калі настаў час шчасця і багацця, мы пакажам сябе гнілым, баязлівым пакаленнем? Кожны сапраўдны патрыёт, кожны, хто не хоча пасароміць свой народ перад усім светам, перанясе боль мужна, гераічна.

– Правільна! Жыве! Жыве!

Затым выступіла яшчэ некалькі палымяных выступоўцаў, якія падбадзёрвалі спалоханы народ і казалі прыблізна тое ж, што і Клеард.

Узяў слова бледны, змардаваны стары з маршчыністым тварам, сівой галавой і белай як снег барадой. Ногі ў яго падгіналіся ад слабасці, рукі дрыжалі. Старэчы голас перарываўся, а ў вачах блішчалі слёзы.

– Дзеці, – пачаў ён, і слёзы пакаціліся па бледным зрэзаным маршчынамі твары на сівую бараду, – я слабы і хутка памру, але мне здаецца, што лепш не дапускаць такой ганьбы. Сто гадоў я пражыў і без гэтага… Дык няўжо цяпер на гэтую сівую слабую галаву ўпадзе рабскае таўро…

– Далоў паршывага старога! – крыкнуў старшыня.

– Далоў яго! – загарлапанілі адны.

– Стары баязлівец! – далучыліся іншыя.

– Няма таго, штоб маладых падтрымаць, дык ён яшчэ палохае! – крычалі трэція.

– Пасаромеўся б сваёй сівізны! Столькі пражыў і яшчэ чагосьці баіцца. Ну, а мы, маладыя, не баімся!

– Далоў баязліўца!

– Выгнаць такога!

– Далоў!

Узрушаны натоўп доблесных маладых грамадзян люта кінуўся на нямоглага старога з кулакамі і лаянкай.

Толькі старасць выратавала небараку, а то забілі б да смерці.

Усе клятвенна запэўнілі адзін аднаго, што заўтра ўзвысяць славу свайго народа і будуць трымацца гераічна.

Са сходу разыходзіліся ў поўным парадку. Чуліся галасы:

– Пакажам заўтра, хто мы такія!

– Хвалькі сябе таксама праявяць заўтра!

– Прыйшоў час праверыць, хто чаго варты, каб ўсякая тля ня лезла ў героі!

Я вярнуўся назад у механу.

– Ну, бачыў, што мы за людзі? – самаздаволена спытаў гаспадар.

– Бачыў, – адказаў я машынальна, адчуваючы, што сілы мне змяняюць, а галава расколваецца ад дзіўных уражанняў.

У той жа дзень я прачытаў у газеце перадавы артыкул наступнага зместу:

«Грамадзяне, прайшлі дні пустой пахвальбы, чым захапляліся некаторыя з нас; гучныя словы пра нейкія нашы уяўныя дабрадзейныя справы і заслугі раптам страцілі цану; настаў час, грамадзяне, паказаць, нарэшце, на справе, чаго кожны з нас варта! Але мы ўпэўненыя, што сярод нас не знойдзецца ніводнага бездапаможнага баязліўца, якога ўлады вымушаныя будуць сілай цягнуць на адведзенае для клеймления месца. Кожны, хто адчувае ў сабе хоць кроплю гераічнай крыві нашых продкаў, у ліку першых спакойна і ганарліва перанясе пакутлівую боль, бо гэта святая боль – ахвяра, якую патрабуе бацькаўшчына і наша агульнае дабро. Наперад, грамадзяне, заўтра – дзень выпрабавання нашага гераізму!..»

У той дзень гаспадар лёг спаць адразу пасля сходу, каб заўтра ў ліку першых з’явіцца на ўсталяванае месца. А многія тут жа адправіліся да будынка суда, каб заняць лепшыя месцы.

Раніцай і я адправіўся да будынка суда. Тут сабралося ўсё насельніцтва горада ад малога да вялікага. Некаторыя жанчыны прынеслі грудных немаўлятаў – хай і ім паставяць рабскае, то ёсць ганаровае таўро; гэта дапаможа ім пасля атрымаць добрае мястэчка на дзяржаўнай службе.

Усюды таўкатня, лаянка (у гэтым я угледзеў падабенства з намі, сербамі, і таму парадаваўся), кожны хоча раней за іншых падысці да дзвярэй. Некаторыя нават паспелі пабіцца.

Ставіць таўро спецыяльны чыноўнік у белым святочным касцюме. Ён ласкава угаворвае напіраць народ:

– Лягчэй, дзеля бога, чарга да ўсіх дойдзе; вы ж ня быдла, каб так напіраць.

Працэдура пачалася. Адны ўскрыквалі, у іншых вырываецца стогн – ні адзін чалавек, пакуль я быў там, не перанёс мук моўчкі.

Я не мог доўга глядзець на гэтыя пакуты і вярнуўся да сябе. У механе ўжо сядзелі людзі, закусвалі, пілі.

– Перанеслі і гэта, – сказаў адзін.

– Эх, мы і пакрычалі-то трохі, а вось Талб роў, як асёл, – зазначыў другі.

– Вось табе і Талб, а ўчора яшчэ хацелі выбраць яго старшынёй!

– Э, хто ведаў!

Размаўляюць, а самі стогнуць, выгінаюцца ад болю, але так, каб іншыя не заўважылі, – бо кожнаму сорамна паказаць сябе баязліўцам.

Клеард асарамаціла – застагнаў, а сапраўдным героем апынуўся нейкі Леар; ён запатрабаваў, каб яму наклалі адразу два кляйма, і не пікнуў пры гэтым. Увесь горад казаў пра яго з найвялікай павагай.

Некаторыя збеглі і тым заслужылі ўсеагульную пагарду.

Праз некалькі дзён, калі па вуліцах з горда паднятай галавой, выкананы напышлівага велічы, праходзіў той, у каго на лбе было выпалена два кляйма, усё жывое, Сдернув шапкі з галавы, кланяліся яму, вітаючы героя свайго часу.

За ім беглі па вуліцах дзеці, жанчыны, мужчыны – усе хацелі бачыць волата народнага. І дзе б ён ні ступаў, усюды за ім нёсся поўны глыбокай пашаны шэпт: «Леар, Леар!.. Вось ён! Вось той герой, які не крыкнуў, гуку не прамовіў, калі яму ставілі два кляйма адно за адным!» Газеты праслаўлялі яго на ўсе лады. І каханне народнае атачыла яго.

Чую я з усіх бакоў гэтую хвалу і адчуваю, што і ўва мне абуджаецца сэрбская юнацкая кроў. Бо і нашы продкі героі, і яны ў пакутах гінулі за свабоду, і ў нас ёсць слаўнае мінулае – Косава! Мяне раптам ахоплівае гонар за родны народ, гарачае жаданне праславіць яго, і, кінуўшыся да будынка суда, я заклікаю:

– Што вы носитесь са сваім Леарам?.. Вы яшчэ не бачылі сапраўдных герояў! Я вам пакажу, што значыць сэрбская юнацкая кроў! Падумаеш, два кляйма! Стаўце мне дзесяць!

Чыноўнік ў белым падносіць да майго ілба сваё прыладу, я ўздрыгваю і… прачынаюся.

У страху тру лоб, асяняцючы сябе знакам крыжа і проста дзіву даюся – чаго толькі чалавеку не прысніцца.

«Яшчэ крыху, і я зацямніў бы славу іхняга Леара», – думаю я і з задавальненнем перакладваюсь на другі бок, хоць мне ўсё ж крыўдна, што сон гэтым не завяршыўся.

 

У Белградзе, 1899.
Перакладзена для праекта «Радое Дамановіч» Ганнай Тарасевіч, 2020.

 

[1] Кмет (серб.) – у феадальнай Балгарыі і Сербіі – сельскі стараста (войт).

[2] Пандур (венг.) – стражнік.

[3] Механа (перс.) – карчма, гасцініца.

Разважанні звычайнага сербскага вала

Усякія цуды бываюць на свеце, а ў нашай краіне, як многія кажуць, цудаў столькі, што ўжо і цуд не ў цуд. Ёсць у нас такія людзі, якія хоць і займаюць высокае становішча, думаць зусім не ўмеюць, і таму, а можа быць, па нейкіх іншых прычынах, пачаў разважаць вясковы вол, самы звычайны, які нічым не адрозніваецца ад іншых сэрбскіх валоў. Аднаму толькі богу вядома, што прымусіла гэту геніяльную жывёлу адважыцца заняцца роздумам, калі ўсе ўжо даўно ведаюць, што ў Сербіі гэта няшчаснае рамяство прыносіць толькі шкоду. Калі дапусціць, што ён, небарака, па наіўнасці сваёй не ведаў пра нерэнтабельнасці гэтага рамяства ў родных месцах, то ў такім выпадку яму няма за штопрыпісваць асаблівую грамадзянскую доблесць; аднак застаецца загадкавым, чаму ўсё ж вол пачаў думаць, не будучы ні выбарнікам, ні членам камітэта, ні сельскім старастам, калі ніхто не абіраў яго дэпутатам у валовую Скупшчыны або – калі ён у гадах – сенатарам. А калі ён, грэшны, марыў стаць міністрам нейкай валовай краіны, тады, наадварот, трэба было прывыкаць як мага менш думаць, як робяць гэта выдатныя міністры ў некаторых шчаслівых краінах, хоць у нашай краіне і ў гэтым не пашанцавала. Але ў рэшце рэшт якая нам справа да таго, чаму ў Сербіі вол ўзяўся за пакінутае людзьмі занятак. Можа ён пачаў думаць па нейкім натхненні звыш?

Дык што ж гэта за вол? Самы звычайны вол, у якога, як вучыць заалогія, маюцца галава, тулава і іншыя часткі цела – усё, як у астатніх валоў; цягне ён калёсы, шчыпле траву, ліжа соль, жуе жуйку і рыкае. Звалі яго Сівоня.

Вось як ён пачаў думаць. Аднойчы гаспадар запрог Сівоню і яго сябра Галоню, нагрузіў калёсы крадзенымі дошкамі і адправіўся ў горад іх прадаваць. Ледзь толькі пад’ехалі да першых гарадскіх хат, гаспадар прадаў дошкі, атрымаў грошы, распрог Сівоню і яго сябра, перакінуў ланцугб які злучае іх, праз ярмо, кінуў ім растрапаны сноп кукурузных сцеблаў і хутка ўвайшоў у карчомку, каб, як належыць чалавеку, падсілкавацца гарэлачкай. Быдл нейкае свята, і мужчыны, жанчыны і дзеці ішлі з усіх бакоў. Галоня, вядомы сярод валоў як прыдуркаваты, не звяртаючы ўвагі ні на што, з усёй сур’ёзнасцю прыступіў да абеду. Шчыльна паеўшы, ён памычаў ад задавальнення, потым прылёг і, салодка падрэмваючы, стаў жаваць жуйку. Яму не было ніякай справы да людзей, якія ходзяць міма яго. Ён мірна драмаў і жаваў (шкада, што ён не чалавек: як не зрабіць кар’еру з такім характарам!). Сівоня ж ні да чаго не дакрануўся. Паводле яго летуценным вачам і сумнам выразе твару адразу было відаць, што гэта мысліцель, натура пяшчотная, уражлівая. Міма яго праходзілі сербы – людзі, гордыя сваім слаўным мінулым, імем і народнасцю, пра што можна было меркаваць па іх ганарыстай манеры трымацца. Сівоня глядзеў на ўсё гэта, і душу яго ахоплівала туга, боль ад страшнай несправядлівасці. Гэта адчуванне было гэтак нечакана і моцна, што, не справіўшыся з сабой, ён зарыкаў жаласна, сумна і на вочы яго навярнуліся слёзы.

Ад вострага болю Сівоня і пачаў думаць:

«Чым ганарыцца мой гаспадар і іншыя яго суграмадзяне, сербы? Чаму яны так задзіраюць галовы і з такойганарыстасцюі пагардай глядзяць на мой род?.. Ганарацца яны радзімай, ганарацца тым, што на ласцы лёсу ім прызначана было нарадзіцца тут, у Сербіі. Але і мая маці ацялілася ў Сербіі, і гэта радзіма не толькі мая і майго бацькі, але і маіх продкаў; бо яны, як і продкі сербаў, прыйшлі ў гэты край са старой славянскай прарадзімы. Між тым, ніхто з нас, валоў, не перапоўнены ад гэтага гонару. Мы заўсёды цэнім таго, хто зможа падняць у гару найбольшы груз, і ніхто з нас да гэтага часу не казаў швабскаму валу: «Э, што ты там, я – сербскі вол, радзіма мая – слаўная Сербія, тут цяліліся ўсе мае продкі, тут, на гэтай зямлі, і магілы іх! » Божа захавай, гэтым мы ніколі не ганарыліся, нам нават у галаву не прыходзіла, а вось яны ганарацца. Дзіўныя людзі!»

Ад такіх думак вол сумна закруціў галавой, зазвінеў медны званочак на яго шыі, і рыпнуў ярмо.

Галоня расплюшчыў вочы і, паглядзеўшы на сябра, прамармытаў:

– Зноў ты са сваім глупствам! Еш, ды жырэй сабе, дурань. Глядзі, у цябе рэбры можна пералічыць. Калі б здольнасць думаць шанавалася, то людзі не падалі б гэта нам, валам. Не выпала б нам такое шчасце!

Са шкадаваннем паглядзеўшы на свайго сябра, Сівоня адвярнуўся і зноў паглыбіўся ў свае думкі.

«Ганарацца сваім слаўным мінулым. Косава поле, косаўская бітва! Цуд з цудаў! Дык і мае продкі валаклі тады для войскі ежу і рыштунак; калі б не было нас, усё гэта прыйшлося б рабіць самім людзям… Паўстанне супраць туркаў! Вялікая, высакародная справа, але хто там быў? Хіба паўстанне ўздымалі гэтыя пагардлівыя пустазвоны, якія, нічога не робячы, праходзяць, задраўшы нос, міма мяне, быццам у тым іх заслуга? Возьмем, напрыклад, хоць бы майго гаспадара. І ён ганарыцца і выхваляецца паўстаннем, асабліва тым, што ў барацьбе за вызваленне радзімы загінуў яго прадзед, выключны юнак. Ды ці ж яго ў гэтым заслуга? Ганарыцца мае права яго прадзед, а не ён; прадзед ягоны ўпаў ахвярай за тое, каб мой гаспадар, яго нашчадак, быў вольны. І ён вольны, але што ён, свабодны, робіць? Скраў чужыя дошкі, паваліўся ў калёсы і захроп, а я цягну і яго і дошкі. Цяпер, прадаўшы дошкі, ён лайдачыць, п’янствуе, пахваляецца слаўным мінулым. А колькі маіх продкаў было зарэзалі падчас паўстання, каб пракарміць байцоў? Ды няўжо не яны валаклі тады вайсковы рыштунак, гарматы, правіянт і порах, і ўсё ж нам і ў галаву не прыходзіць выхваляцца іх заслугамі, бо мы па-ранейшаму добрасумленна і цярпліва выконваем свае абавязкі, як выконвалі іх і нашы продкі.

Ганарацца пакутамі сваіх продкаў, пяцісотгадовым рабствам. Мой род пакутуе з таго часу, як існуе; мы і па гэты дзень мучымся, знаходзячыся ў ярме, але ніколі не званіць з гэтай нагоды ў званы. Здзекаваліся, чуеш, над імі туркі, рэзалі, саджалі на кол. Маіх жа продкаў рэзалі і пяклі і туркі і сербы; ды і якім яшчэ толькі пакутам нас не падвяргалі!

Ганарацца верай сваёй, і ні ў што не вераць. А хіба я і ўвесь мой род вінаватыя ў тым, што нас не прымаюць у хрысціянства? Запаведзь кажа ім: „Не крадзі», а вось жа мой гаспадар крадзе і прапівае крадзеныя грошы. Вера вучыць іх рабіць бліжнему дабро, а яны адзін аднаму прычыняюць зло. Лепшым прыкладам дабрадзейнасьці лічыцца той, хто не здзейсніў зла, і, зразумела, ніхто і не збіраецца запатрабаваць, каб, не робячы зла, ён стварыў дабро. І вось дакаціліся да таго, што дабрадзейнасцю лічаць любую марную справу, абы яна не прыносіла шкоды.»

Вол так глыбока ўздыхнуў, што ад ўздыху яго пыл падняўся з зямлі.

«Ды і то сказаць, – працягвае ён свае сумныя разважанні, – хіба я і мой род ў гэтых адносінах не вышэй іх усіх? Я нікога не забіў, не абгаварыў, ні ў каго нічога не скраў, не выгнаў нікога ні з таго ні з сяго з дзяржаўнай службы, не працягваў рук да дзяржаўнай казны, не абвяшчаў сябе наўмысна банкрутам, ніколі не закоўваў у кайданы і не саджаў у турму ні ў чым не вінаватых людзей, якія не паклёпнічалі на сваіх сяброў; не змяняў я сваім валовым прынцыпам, не даваў ілжывых паказанняў сведак, ніколі не быў міністрам і не нарабіў краіне шкоды. Акрамя таго, не здзяйсняючы зла, я раблю дабро нават тым, хто мне шкодзіць. Нарадзіўся я, і адразу ж злыя людзі пазбавілі мяне мацярынскага малака. Бог жа стварыў траву для нас, не дзеля людзей, а ў нас і яе адбіраюць. І, нягледзячы на ​​ўсё гэта, мы цягнем людзям падводы, пашам і кормім іх хлебам. І ўсё ж ніхто не прызнае нашых заслуг перад радзімай…

Па хрысціянскаму статуту людзі павінны выконваць усе пасады, а яны не вытрымліваюць і самога малога паста, я ж і ўвесь мой род посьцім ўсёнаша жыццё з той самай хвіліны, як нас пазбаўляюць мацярынскага малака.»

Вол выпусціў галаву, але, як бы заклапочаны чымсьці, зноў падняў яе, злосна фыркнуў і, здавалася, успомніўшы нешта важнае, якое мучыла яго, раптам радасна прамукаў:

– Цяпер я ведаю, у чым справа! – і працягваў свае развагі.

«Ганарацца яны свабодай і грамадзянскімі правамі. Над гэтым я павінен сур’ёзна падумаць. Але колькі ні думай, нічога не прыдумаеш. У чым гэтыя іх правы? Калі паліцыя загадае ім галасаваць, яны галасуюць. Ды бо з такім жа поспехам і мы маглі б прамармытаць: «За-а-a-a!» Калі ж ім не загадаюць, яны не асмельваюцца галасаваць і ўмешвацца ў палітыку, гэтак жа як і мы. Часам і яны, без віны вінаватыя, падвяргаюцца арыштам і церпяць збіццё. Мы хоць замыкаем і адмахнёмся хвастом, а ў іх і на гэта не хапае грамадзянскай доблесці.»

У гэты момант з карчмы выйшаў гаспадар. П’яны, ледзь трымаючыся на нагах, з мутнымі вачыма, падышоў ён да воза, хістаючыся з боку ў бок і мармычучы нейкую лухту.

«Вось на што гэты горды нашчадак выкарыстаў свабоду, якую яго продкі заваявалі сваёй крывёю. Добра, мой гаспадар п’яніца і злодзей, але на што яе ўжылі іншыя? Толькі на тое, каб, нічога не робячы, ганарыцца мінулым і заслугамі сваіх продкаў, да якіх яны маюць такое ж стаўленне, як і я.

А мы, валы, засталіся такімі ж стараннымі і карыснымі працаўнікамі, якімі былі і нашы продкі. Мы – валы, гэта так, але ўсё ж мы і цяпер можам ганарыцца сваёй пакутніцкай працай і заслугамі».

І, глыбока ўздыхнуўшы, вол сунуў галаву ў ярмо.

 

У Белградзе, 1902.
Перакладзена для праекта «Радое Дамановіч» Ганнай Тарасевіч, 2020.

നേതാവ് (3/3)

(മുമ്പത്തെ പേജ്)

അങ്ങനെ ആദ്യ ദിവസവും, അതേപോലെ തന്നെ കൂടുതല്‍ ദിവസങ്ങളും വിജയകരമായി കടന്നുപോയി. വളരെ പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്ന ഒന്നും സംഭവിച്ചില്ല, ചില നിസ്സാര സംഭവങ്ങൾ മാത്രം: അവര്‍ തലകുത്തി ഒരു കുഴിയിലേക്കും പിന്നീട് ഒരു തോട്ടിലേക്കും വീണു; അവർ കുറ്റിച്ചെടി വേലികളിലും ബ്ലാക്ക്ബെറി കുറ്റിക്കാടുകൾക്കുമിടയില്‍ കുടുങ്ങി; അവർ കുപ്പികളിൽ തട്ടി വീണു; നിരവധി പേരുടെ കൈകളും കാലുകളും ഒടിഞ്ഞപ്പോള്‍, ചിലർക്ക് തലയിൽ ക്ഷതമേറ്റു. എന്നാൽ ഈ പീഡകളെല്ലാം അവര്‍ സഹിച്ചു. ഏതാനും വൃദ്ധന്മാരെ മരിക്കാനായി വഴിയില്‍ ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടി വന്നു. ‘അവർ വീട്ടിൽ താമസിച്ചിരുന്നെങ്കിലും മരിക്കുമായിരുന്നു, അതുകൊണ്ട് വഴിയില്‍ മരിച്ചെന്നു പറഞ്ഞോണ്ട് നടക്കണ്ട കാര്യമില്ല. ’ – യാത്ര തുടരാൻ മറ്റുള്ളവരെ പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ച് വക്താക്കൾ പറഞ്ഞു. ചില ചെറിയ കുട്ടികളും മരിച്ചുവീണു. ദൈവഹിതമാണെന്ന് കരുതി, മാതാപിതാക്കൾ അവരുടെ ഹൃദയവേദന കടിച്ചമര്‍ത്തി. ‘കുട്ടികളുടെ പ്രായം എത്ര കുറവാണോ, സങ്കടം അത്രയും കുറഞ്ഞിരിക്കും. വിവാഹ പ്രായം എത്തിക്കഴിഞ്ഞാല്‍ മാതാപിതാക്കൾക്ക് ഒരിക്കലും അവരുടെ മക്കളെ നഷ്ടപ്പെടുത്താൻ ദൈവം അനുവദിക്കരുത്. കുട്ടികൾ മരിക്കാന്‍ വിധിക്കപ്പെട്ടവരാണെങ്കിൽ, നേരത്തെ മരിക്കുന്നതാണ് നല്ലത്. അപ്പോൾ ദുഃഖത്തിന്‍റെ അളവ് അത്ര വലുതാവില്ല!’ – വക്താക്കൾ അവരെ വീണ്ടും ആശ്വസിപ്പിച്ചു. ചിലർ തലയിലെ മുറിവുകളിൽ തുണികൾ പൊതിഞ്ഞ് അവിടെ രക്തത്തിന്‍റെ ഒഴുക്ക് നിയന്ത്രിക്കാന്‍ ശ്രമിച്ചു. മറ്റുചിലർ ഉറകളില്‍ ആയുധം വഹിച്ചു നടന്നു. എല്ലാവരും മുറിവേറ്റവരും ക്ഷീണിതരുമായിരുന്നു. വസ്ത്രങ്ങൾ കീറിപ്പറിഞ്ഞെങ്കിലും അവര്‍ സന്തോഷത്തോടെ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി. പലതവണ പട്ടിണി കിടക്കേണ്ടിവന്നില്ലായിരുന്നില്ലെങ്കിൽ ഇതെല്ലാം സഹിക്കാൻ എളുപ്പമായിരുന്നു. പക്ഷേ എന്തൊക്കെ വന്നാലും അവർക്ക് മുന്നോട്ട് പോകേണ്ടിവന്നു.

ഒരു ദിവസം, വളരെ പ്രാധാന്യം അര്‍ഹിക്കുന്ന ഒരു കാര്യം സംഭവിച്ചു.

സംഘത്തിലെ ധീരരായ ആളുകളാല്‍ ചുറ്റപ്പെട്ടു നേതാവ് മുന്നിൽ നടക്കുകയായിരുന്നു. (അവരിൽ രണ്ടുപേരെ കാണ്മാനില്ലായിരുന്നു, അവർ എവിടെയാണെന്ന് ആർക്കും ഒരു അറിവുമില്ല. അവര്‍ തങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യം മറന്നു എല്ലാവരെയും വഞ്ചിച്ചു ഓടിപ്പോയി എന്നായിരുന്നു പൊതുവായ അഭിപ്രായം. ഒരു അവസരത്തിൽ വക്താവ് അവരുടെ ലജ്ജാകരമായ വഞ്ചനയെക്കുറിച്ച് ചിലത് പറഞ്ഞു. പക്ഷേ കുറച്ചുപേർ അവര്‍ വരുന്ന വഴിയില്‍ മരിച്ചു വീണുവെന്നു വിശ്വസിച്ചിരുന്നു. എന്നാല്‍ മറ്റുള്ളവരുടെ പക പിടിച്ചുപറ്റാതിരിക്കാന്‍ അവർ ആ അഭിപ്രായം പുറത്തു പറഞ്ഞില്ല) ബാക്കിയുള്ളവരൊക്കെ അവരുടെ പിന്നിൽ അണിനിരന്നു. പെട്ടെന്ന്‌ വളരെ വലുതും ആഴമേറിയതുമായ ഒരു മലയിടുക്ക്, ഒരു അടി കാണാത്ത ഗര്‍ത്തം അവരുടെ മുന്നില്‍ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ആ ചരിവ് വളരെ കുത്തനെയുള്ളതിനാൽ ഒരു പടി പോലും മുന്നോട്ട് പോകാൻ അവർ ധൈര്യപ്പെട്ടില്ല. ധൈര്യമുള്ളവർ പോലും ചെറുതായൊന്നു പകച്ചു നേതാവിനെ നോക്കി. ചിന്തകളിൽ ലയിച്ചുചേർന്ന അയാൾ തലകുനിച്ച്, ധൈര്യത്തോടെ മുന്നോട്ട് പോയി വടി സവിശേഷമായ രീതിയില്‍ നിലത്തു ആദ്യം വലത്തോട്ടും, പിന്നീട് ഇടത്തോട്ടും തട്ടി. ഇതെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിനോടുള്ള ആദരവ് കൂടുതല്‍ ഉയര്‍ത്തിയതായി പലരും പറഞ്ഞു. അയാള്‍ ആരെയും നോക്കുകയോ ഒന്നും പറയുകയോ ചെയ്തില്ല. ആ ഗര്ത്തത്തിനടുത്തേക്ക് ചെല്ലുംതോറും അയാളുടെ മുഖത്ത് ഭാവമാറ്റമോ ഭയത്തിന്‍റെ ഒരു അടയാളമോ ഉണ്ടായില്ല. ധീരരായ മനുഷ്യർ പോലും വിളറി വെളുത്തെങ്കിലും ധീരനും ബുദ്ധിമാനുമായ നേതാവിന് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകാൻ ആരും ധൈര്യപ്പെട്ടില്ല. രണ്ട് ചുവടുകള്‍ കൂടി വെച്ചാല്‍ അയാൾ ഗര്‍ത്തത്തിന്‍റെ അരികിലാവുമായിരുന്നു. ഭയത്താല്‍ തുറന്നു പിടിച്ച കണ്ണുകളോടെ എല്ലാവരും വിറച്ചു. അച്ചടക്ക ലംഘനമാണെങ്കില്‍ കൂടി, ധീരരായ പുരുഷന്മാർ നേതാവിനെ തടഞ്ഞുനിർത്താന്‍ പോകുകയായിരുന്നു. എന്നാല്‍, ഒരു ചുവട്… . രണ്ടാമത്തെ ചുവട്… അയാള്‍ മലയിടുക്കിലേക്ക് വീണു. പരിഭ്രമം, വിലാപം, നിലവിളി എന്നിവ ഉയര്‍ന്നു; ഭയം അവിടെ മേൽക്കൈ നേടി. ചിലർ അവിടെ നിന്നും ഓടിപ്പോകാൻ തുടങ്ങി.

‘സഹോദരന്മാരേ, നില്‍ക്കൂ! എന്തിനാണ് ധൃതി? ഇതാണോ നിങ്ങളുടെ വാക്ക് പാലിക്കുന്ന രീതി? ഈ ജ്ഞാനിയെ നാം പിന്തുടരണം, കാരണം അദ്ദേഹം എന്താണ് ചെയ്യുന്നതെന്ന് അദ്ദേഹത്തിനറിയാം. സ്വയം നശിപ്പിക്കാൻ അദ്ദേഹം ഭ്രാന്തനല്ല. അദ്ദേഹത്തിന്‍റെ പിന്നാലെ മുന്നോട്ട്! ഇതാണ് ഏറ്റവും വലിയതും ഒരുപക്ഷേ അവസാനത്തെതുമായ നമ്മള്‍ തരണം ചെയ്യേണ്ട തടസ്സം. ആർക്കറിയാം, ഒരുപക്ഷേ ഈ മലയിടുക്കിന്‍റെ മറുവശത്ത്, ദൈവം നമുക്കായി ഉദ്ദേശിച്ച മനോഹരമായ, ഫലഭൂയിഷ്ഠമായ ഒരു ഭൂമി നമുക്ക് കണ്ടെത്താനാവുമെന്ന്. മുന്നോട്ട്! ത്യാഗമില്ലാതെ, നാം എവിടെയും എത്തിചേരില്ല!’ – വക്താവിന്‍റെ ഉപദേശവാക്കുകൾ ഇത്തരത്തിലുള്ളതായിരുന്നു, അവനും രണ്ട് ചുവടുകൾ മുന്നോട്ട് വെച്ച് മലയിടുക്കിലേക്ക് അപ്രത്യക്ഷമായി. ധീരരും അയാളെ പിന്തുടർന്നു. തുടര്‍ന്ന് മറ്റുള്ളവരും എടുത്തു ചാടി.

വിശാലമായ ഈ മലയിടുക്കിന്‍റെ ചെങ്കുത്തായ ചരിവിൽ ഞരക്കവും ഇടർച്ചയും വിലാപവും ഉയര്‍ന്നു. ആരും പരിക്കേൽക്കാതെയും ജീവനോടെയും ഒരിക്കലും പുറത്തുവരില്ലെന്ന് ഏതൊരാള്‍ക്കും ആണയിട്ടു പറയാം. പക്ഷേ മനുഷ്യജീവിതം മര്‍ക്കടമുഷ്ടിപോലെയാണല്ലോ! നേതാവ് അസാധാരണമാം വിധം ഭാഗ്യവാനായിരുന്നു. വീണപ്പോൾ അയാൾ ഒരു കുറ്റിക്കാട്ടിൽ പരിക്കേൽക്കാതെ തൂങ്ങിക്കിടന്നു. കഷ്ടപ്പെട്ട് സ്വയം വലിച്ചിഴച്ച് അയാൾ പുറത്തേക്ക് വന്നു. വിലാപത്തിനും സങ്കടത്തിനും കരച്ചിലിനും താഴെയായി, അയാള്‍ നിശബ്ദനായി ഇരുന്നു. പരിഭ്രാന്തരായ കുറച്ചുപേർ അയാളെ ശപിക്കാൻ തുടങ്ങിയെങ്കിലും അയാള്‍ അത് ശ്രദ്ധിച്ചില്ല. വീണപ്പോൾ ഭാഗ്യവശാൽ ഒരു മുൾപടർപ്പിനെയോ മരത്തെയോ മുറുകെ പിടിക്കാൻ കഴിഞ്ഞവർ പുറത്തേക്ക് വരാൻ കഠിനമായി ശ്രമിച്ചുതുടങ്ങി. ചിലരുടെ തല പൊട്ടിയിരുന്നതിനാല്‍ മുഖത്തേക്ക് രക്തം ഒഴുകുന്നുണ്ടായിരുന്നു. നേതാവല്ലാതെ മറ്റാരും പരിക്കേല്‍ക്കാത്തവരായി ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. അവരെല്ലാവരും പെട്ടെന്നു അയാളെ നോക്കി സങ്കടപ്പെട്ടു, പക്ഷേ അയാൾ തലയുയർത്തിയില്ല. അയാൾ നിശബ്ദനായി, ഒരു യഥാർത്ഥ മുനിയെപ്പോലെ ധ്യാനത്തില്‍ ഇരുന്നു.

കുറച്ച് സമയം കടന്നുപോയി. യാത്രക്കാരുടെ എണ്ണം കുറഞ്ഞുക്കൊണ്ടിരുന്നു. ഓരോ ദിവസവും എണ്ണം മാറിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ചിലർ സംഘം വിട്ട് തിരിച്ചു പോയി.

ആരംഭിച്ച വലിയ സംഖ്യയിൽ നിന്ന് ഇരുപതോളം പേർ മാത്രമാണ് അവശേഷിച്ചത്. അവരുടെ ക്ഷീണിച്ച മുഖങ്ങളില്‍ നിരാശ, സംശയം, ക്ഷീണം, വിശപ്പ് എന്നിവയുടെ അടയാളങ്ങൾ പ്രതിഫലിച്ചിരുന്നെങ്കിലും, ആരും ഒരു വാക്കുപോലും പറഞ്ഞില്ല. അവർ തങ്ങളുടെ നേതാവിനെപ്പോലെ നിശബ്ദരായിരുന്നു. ഉത്സാഹിയായ വക്താവ് പോലും അടിയറവ് പറഞ്ഞു കഴിഞ്ഞു. പാത തീർച്ചയായും ബുദ്ധിമുട്ടേറിയതായിരുന്നു.

പത്ത് പേർ മാത്രമായി അവരുടെ എണ്ണം കുറഞ്ഞു. അവർ സംസാരിക്കുന്നതിനുപകരം നിരാശാജനകമായ മുഖങ്ങളോടെ, ഞരങ്ങി പരാതിപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്നു.

അവർ സാധാരണ മനുഷ്യരെന്നതിനേക്കാൾ വികലാംഗരെപ്പോലെയായിരുന്നു. ചിലർ ഊന്നുവടികള്‍ കുത്തി നടന്നിരുന്നു. ചിലർ കഴുത്തിൽ ചുറ്റിയ കെട്ടുകളില്‍ കൈകൾ താങ്ങിപ്പിടിച്ചിരുന്നു. അവരുടെ കൈകളിൽ നിരവധി കെട്ടുകളുണ്ടായിരുന്നു. പുതിയ ത്യാഗങ്ങൾ ചെയ്യാൻ അവർ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നുവെങ്കിൽപ്പോലും, പുതിയ മുറിവുകൾക്ക് അവരുടെ ശരീരത്തിൽ ഇടമില്ലാതിരുന്നതിനാൽ അവർക്ക് അതിന് കഴിഞ്ഞില്ല.

അവരിൽ ശക്തരും ധീരരുമായ ആളുകൾക്കുപോലും വിശ്വാസവും പ്രത്യാശയും നഷ്ടപ്പെട്ടിരുന്നുവെങ്കിലും കൂടുതൽ കഷ്ടപ്പെട്ട് പിടിച്ചു നില്‍ക്കാന്‍ ശ്രമിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു. അതായത്, അവർ തങ്ങളുടെ വലിയ പരിശ്രമത്തിനൊപ്പം, പരാതിപ്പെടുകയും, വേദന അനുഭവിക്കുകയും ചെയ്തു കൊണ്ടിരുന്നു. തിരികെ പോകാൻ കഴിയില്ലെങ്കിൽ പിന്നെ അവർക്ക് മറ്റെന്താണ് ചെയ്യാൻ കഴിയുക? ഇത്രയധികം ത്യാഗങ്ങൾക്ക് ശേഷം യാത്ര ഉപേക്ഷിക്കാനോ?

സന്ധ്യയായി. ഊന്നുവടികളില്‍ കുത്തി മുന്നോട്ടുപോയ അവര്‍, പെട്ടെന്ന് തങ്ങളുടെ നേതാവ് അവരുടെ മുന്നിലില്ലെന്ന് കണ്ടു. മറ്റൊരു ചുവടുവെച്ചപ്പോഴേക്കും അവരെല്ലാം മറ്റൊരു മലയിടുക്കിലേക്ക് വീണു.

‘അയ്യോ, എന്‍റെ കാല്! അയ്യോ, എന്‍റെ കൈ!’ – വിലാപവും ഞരക്കവും ഉയര്‍ന്നു. ഒരു ദുർബലമായ ശബ്ദം യോഗ്യനായ നേതാവിനെ ശപിച്ചെങ്കിലും പെട്ടെന്ന് നിശബ്ദമായി.

സൂര്യൻ ഉദിച്ചപ്പോൾ, നേതാവ് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. അയാള്‍ ഇരിക്കുകയായിരുന്നു. അയാളുടെ രൂപത്തിൽ ഒരു ചെറിയ മാറ്റം പോലും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.

വക്താവ് മലയിടുക്കിൽ നിന്ന് മറ്റ് രണ്ട് പേരോടൊപ്പം ഒരുവിധം പുറത്തേക്ക് വന്നു. രക്തമൊലിക്കുന്ന ഒടിഞ്ഞുതൂങ്ങിയ രൂപവുമായി അവർ എത്രപേർ അവശേഷിക്കുന്നുവെന്ന് കാണാൻ തിരിഞ്ഞു നോക്കി. പക്ഷേ അവർ മാത്രമാണ് അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നത്. മരണഭയവും നിരാശയും അവരുടെ ഹൃദയത്തിൽ നിറഞ്ഞു. ആ പ്രദേശം അജ്ഞാതമായിരുന്നു. ഒരു മലയോരവും പാറയും മാത്രം – എവിടെയും പാതകളില്ല. രണ്ട് ദിവസം മുമ്പ് അവർ ഒരു വഴിയില്‍ വന്നിരുന്നുവെങ്കിലും അത് ഉപേക്ഷിച്ചു പോവുകയാണ് ചെയ്തത്. നേതാവ് അവരെ ഈ വഴിക്ക് നയിച്ചു.

ഈ ഭയാനകമായ യാത്രയിൽ മരിച്ച നിരവധി സുഹൃത്തുക്കളെയും ബന്ധുക്കളെയും കുറിച്ച് അവർ ചിന്തിച്ചു. വികലമായ കൈകാലുകളിലെ വേദനയേക്കാൾ ശക്തമായ ഒരു സങ്കടം അവരെ കീഴടക്കി. സ്വന്തം നാശം അവർ തങ്ങളുടെ കണ്ണുകൊണ്ട് തന്നെ കണ്ടു.

വക്താവ് നേതാവിന്‍റെ അടുത്തേക്ക് പോയി വേദനയും നിരാശയും ക്ഷീണവും വിറയലും നിറഞ്ഞ ശബ്ദത്തോടെ സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി.

‘നമ്മള്‍ ഇപ്പോൾ എങ്ങോട്ടേക്കാണ് പോകുന്നത്?’

നേതാവ് നിശബ്ദനായിരുന്നു.

‘താങ്കള്‍ ഞങ്ങളെ എങ്ങോട്ടേക്കാണ് കൊണ്ടുപോകുന്നത്? താങ്കള്‍ ഞങ്ങളെ എവിടെയാണ് കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുന്നത്? ആ തരിശുഭൂമിയിൽ കിടന്നു നശിക്കാതെ സ്വയം രക്ഷിക്കാമെന്ന പ്രതീക്ഷയിൽ ഞങ്ങളെയും ഞങ്ങളുടെ കുടുംബങ്ങളെയും താങ്കളുടെ കൈകളിൽ ഏൽപ്പിച്ചു, ഞങ്ങളുടെ വീടുകളും പൂർവ്വികരുടെ കല്ലറകളും ഉപേക്ഷിച്ച് താങ്കളെ പിന്തുടർന്നു. എന്നാൽ നിങ്ങൾ ഞങ്ങളെ അതിലും മോശമായ രീതിയിൽ നശിപ്പിച്ചു. നിങ്ങളുടെ പിന്നിൽ ഇരുന്നൂറ് കുടുംബങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു, ഇപ്പോൾ എത്ര പേരുണ്ടെന്ന് നോക്കൂ!

“എല്ലാവരും ഇവിടെ ഇല്ലെന്നാണോ നിങ്ങൾ പറയുന്നത്?”, തല ഉയർത്താതെ നേതാവ് പിറുപിറുത്തു.

‘താങ്കൾക്ക് എങ്ങനെ ഇത്തരമൊരു ചോദ്യം ചോദിക്കാൻ കഴിയും? തലയുയര്‍ത്തി നോക്കൂ! ഈ നിർഭാഗ്യകരമായ യാത്രയിൽ നമ്മിൽ എത്രപേർ ശേഷിക്കുന്നുവെന്ന് കാണൂ! ഞങ്ങൾ ഉള്ള അവസ്ഥ നോക്കൂ! ഇതുപോലെ ഞൊണ്ടികളാകുന്നതിനേക്കാള്‍ നല്ലത് മരിക്കുന്നതാണ്. ’

“എനിക്ക് നിങ്ങളെ നോക്കാൻ കഴിയില്ല!”

‘എന്തുകൊണ്ട്?’

“ഞാൻ അന്ധനാണ്. ”

എല്ലാവരും ഇടിവെട്ടേറ്റത് പോലെ നിന്നു.

‘യാത്രയ്ക്കിടെ നിങ്ങളുടെ കാഴ്ച നഷ്ടപ്പെട്ടോ?’

“ഞാൻ ജനിച്ചതെ അന്ധനായാണ്!”

മൂവരും നിരാശരായി തല കുനിച്ചു.

ശരത്കാല കാറ്റ് പർവതങ്ങളിലൂടെ ഭീകരമായി വീശുകയും ഉണങ്ങിയ ഇലകൾ പറക്കുകയും ചെയ്തു. കുന്നുകൾക്ക് മുകളിൽ ഒരു മൂടൽ മഞ്ഞ് വീണു. കാക്കയുടെ ചിറകുകൾ തണുത്ത, മൂടൽമഞ്ഞുള്ള വായുവിനെ ഭേദിച്ച് പറന്നു. ദുര്‍സൂചന പരത്തി കാക്കയുടെ കരച്ചില്‍ വീണ്ടും ഉയർന്നു. മേഘങ്ങളുടെ പുറകിൽ സൂര്യൻ മറഞ്ഞിരുന്നു. അവ കൂടുതൽ ദൂരേക്ക് പോയിക്കൊണ്ടിരുന്നു.

മൂവരും പരിഭ്രാന്തരായി പരസ്പരം നോക്കി.

‘നമ്മള്‍ ഇനി എവിടെക്ക് പോകും?’ – ഒരാള്‍ ഗൗരവപൂര്‍വ്വം ഓർമ്മിപ്പിച്ചു.

‘അറിയില്ല!’

 

ബെൽഗ്രേഡിൽ, 1901.
“റാഡോയെ ഡൊമാനോവിച്” പ്രോജക്റ്റിനായി കഥകള്‍ വിവർത്തനം ചെയ്‌തത് – ദേവിക രമേഷ്, 2020.

നേതാവ് (2/3)

(മുമ്പത്തെ പേജ്)

ഒരു ദൂര യാത്ര പോകാന്‍ ധൈര്യമുണ്ടായിരുന്ന എല്ലാവരും അടുത്ത ദിവസം അണിനിരന്നു. ഇരുനൂറിലേറെ കുടുംബങ്ങള്‍ പറഞ്ഞുറപ്പിച്ച സ്ഥലത്തെത്തി. തങ്ങളുടെ ഭൂമി നോക്കാന്‍ കുറച്ചു പേര്‍ മാത്രം വീടുകളില്‍ ഒതുങ്ങി കൂടി.

ജനിച്ച ദേശവും അവരുടെ പൂർവ്വികരുടെ കല്ലറകളും ഉപേക്ഷിച്ചു പോകാന്‍ നിര്‍ബന്ധിതരായ ഈ ദയനീയരായ ജനക്കൂട്ടത്തിന്‍റെ കഠിനമായ നിർഭാഗ്യമോര്‍ക്കുമ്പോൾ തീർച്ചയായും സങ്കടമുണ്ട്. അവരുടെ മുഖങ്ങള്‍ ക്ഷീണിതവും സൂര്യതാപമേറ്റ് മങ്ങിയതുമായിരുന്നു. നീണ്ട കാലത്തെ കഠിനമായ കഷ്ടപ്പാടുകൾ അവരില്‍ തെളിഞ്ഞു കാണാമായിരുന്നു. ദുരിതങ്ങളുടെയും കടുത്ത നിരാശയുടെയും ഒരു ചിത്രം അവരുടെ അവസ്ഥ വിളിച്ചോതിയിരുന്നു. എന്നാൽ ഈ നിമിഷത്തിൽ, ഗൃഹാതുരത്വവുമായി കൂടിച്ചേര്‍ന്ന പ്രതീക്ഷയുടെ ആദ്യ തിളക്കം അവരിലാകെ നിറഞ്ഞു നിന്നിരുന്നു. തീക്ഷ്ണമായി എടുത്തിരുന്ന നെടുവീർപ്പുകളും നിഷിദ്ധമാണെന്ന് കരുതുന്ന എന്തൊക്കെയോ ചെയ്യുന്നു എന്ന ഭാവത്തിലുള്ള തലകുലുക്കലുകളുടെയുമൊപ്പം കുറച്ച് വൃദ്ധരുടെ കവിളുകളിലൂടെ ഒരു തുള്ളി കണ്ണുനീർ ഒഴുകി. മെച്ചപ്പെട്ട ഒരു ദേശം തേടി പോകുന്നതിനുപകരം ഈ പാറകൾക്കിടയിൽ വീണു മരിക്കാൻ വേണ്ടി കുറച്ചുകാലം കൂടി അവിടെ തന്നെ താമസിക്കാന്‍ അവര്‍ തയ്യാറായിരുന്നു. പല സ്ത്രീകളും ഉറക്കെ വിലപിക്കുകയും തങ്ങള്‍ വിട്ടുപോകുന്ന പ്രിയപ്പെട്ടവരുടെ കല്ലറയില്‍ ചെന്ന് വിടപറയുകയും ചെയ്തു.

ധൈര്യമുള്ളവരായിരിക്കാന്‍ പുരുഷന്മാർ ഉച്ചവെച്ചു പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു. ‘ശരി, ഈ നശിച്ച നാട്ടിലെ കുടിലുകളിൽ തുടര്‍ന്നും പട്ടിണി കിടക്കാന്‍ നിങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നുണ്ടോ?’ സാധ്യമായിരുന്നെങ്കില്‍ ആ ശപിക്കപ്പെട്ട പ്രദേശവും കുടിലുകളും അവരോടൊപ്പം കൊണ്ട് പോകാന്‍ ആ ദരിദ്രർ തയ്യാറായിരുന്നു.

ഒരു കൂട്ടം ആളുകള്‍ കൂടുമ്പോള്‍ ഉണ്ടാവുന്ന പതിവ് ശബ്ദങ്ങളും അലർച്ചയും അവിടെയുമുണ്ടായിരുന്നു. സ്ത്രീകളും പുരുഷന്മാരും ഒരു പോലെ അസ്വസ്ഥരായിരുന്നു. അമ്മമാരുടെ മുതുകിൽ കെട്ടിയ തുണിത്തൊട്ടിലിൽ കിടന്നു കുട്ടികൾ വിറച്ചു. കന്നുകാലികൾ പോലും അൽപ്പം അസ്വസ്ഥരായിരുന്നു. ഒരുപാട് കന്നുകാലികളൊന്നുമില്ല. കഷ്ടിച്ചൊരു കാളക്കുട്ടിയും പിന്നെ വലിയ തലയും തടിച്ച കാലുകളുമുള്ള ഒരു മെലിഞ്ഞ, വൃത്തികെട്ട കുതിരയും. അതിന്‍റെ മുതുകിലെ ചുമടുതാങ്ങിക്ക് മേല്‍ പഴയ കമ്പളങ്ങൾ, സഞ്ചികൾ, കൂടാതെ രണ്ട് ചാക്കും കയറ്റിക്കൊണ്ടിരുന്നു. അങ്ങനെ ആ പാവം മൃഗം ആ ഭാരത്തിന് കീഴിൽ വിറച്ചു. എന്നിട്ടും അത് പണിപ്പെട്ടു എഴുന്നേറ്റു നിൽക്കാൻ ശ്രമിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. മറ്റുള്ളവർ കഴുതകളെ കയറ്റുകയായിരുന്നു; കുട്ടികൾ നായ്ക്കളെ അവയുടെ തോല്‍വാറുകളില്‍ പിടിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്തു. സംസാരം, അലരിവിളികള്‍, ശാപവാക്കുകള്‍, വിലാപങ്ങള്‍, കരച്ചില്‍, കുര, മർദ്ദനങ്ങള്‍, എല്ലാം പെരുകുന്നു. ഒരു കഴുത പോലും കുറച്ച് തവണ അമറി. പക്ഷേ, ഇതൊന്നും തന്നെ ബാധിക്കുന്ന കാര്യമല്ല എന്ന ഭാവേന, നേതാവ് ഒരു വാക്കുപോലും പറയാതെ നിശബ്ദനായിരുന്നു. ജ്ഞാനിയായ മനുഷ്യൻ!

അയാൾ തല താഴ്ത്തി നിശബ്ദനായി ഇരുന്നു. വല്ലപ്പോഴും നിലത്തു തുപ്പുക മാത്രം ചെയ്തു. എന്നാൽ അയാളുടെ വിചിത്രമായ പെരുമാറ്റം കാരണം, അയാളുടെ പ്രശസ്തി വളരെയധികം വര്‍ദ്ധിച്ചു. ഏവരും ഏതു പ്രതിബന്ധങ്ങളിലൂടെയും കടന്നു പോകാന്‍ തയ്യാറായിരുന്നു. താഴെപ്പറയുന്ന സംഭാഷണങ്ങൾ അവിടെ കേള്‍ക്കുമാറായി:

‘അത്തരമൊരു മനുഷ്യനെ കണ്ടെത്തിയതിൽ നമ്മൾ സന്തുഷ്ടരായിരിക്കണം. അദ്ദേഹത്തെക്കൂടാതെ നാം മുന്നോട്ട് പോയിരുന്നെങ്കിൽ നാം നശിക്കുമായിരുന്നു. ഞാൻ നിങ്ങളോട് പറയുന്നു, അദ്ദേഹത്തിന് നല്ല ബുദ്ധി ഉണ്ട്! അദ്ദേഹം നിശബ്ദനാണ്. അദ്ദേഹം ഇതുവരെ ഒരു വാക്കുപോലും പറഞ്ഞിട്ടില്ല. ’- നേതാവിനെ ബഹുമാനത്തോടും അഭിമാനത്തോടും കൂടി നോക്കിക്കൊണ്ട് ഒരാൾ പറഞ്ഞു.

‘അദ്ദേഹം എന്ത് പറയണം? ധാരാളം സംസാരിക്കുന്നവൻ അധികം ചിന്തിക്കുന്നില്ല. അദ്ദേഹം മിടുക്കനാണ്, അത് ഉറപ്പാണ്! അദ്ദേഹം ആലോചിക്കുകയാണ്, ഒന്നും പറയുന്നുമില്ല’ – മറ്റൊരുവനും നേതാവിനെ വിസ്മയത്തോടെ നോക്കിക്കൊണ്ട് പറഞ്ഞു.

‘ഇത്രയധികം ആളുകളെ നയിക്കുന്നത് എളുപ്പമല്ല! അദ്ദേഹത്തിന്‍റെ മേൽ ഒരു വലിയ ഉത്തരവാദിത്തമുള്ളതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിനു ഒരുപാട് ആലോചിക്കേണ്ടതുണ്ട്’ – ആദ്യത്തെയാള്‍ വീണ്ടും പറഞ്ഞു.

പുറപ്പെടാനുള്ള സമയം ആഗതമായി. എന്നിരുന്നാലും, മറ്റാരെങ്കിലും മനസ്സ് മാറ്റി അവരോടൊപ്പം വരുമോ എന്ന് അറിയാൻ അവർ അൽപസമയം കാത്തിരുന്നു. പക്ഷേ ആരും വരാത്തതിനാൽ അവർക്ക് ഇനി അവിടെ തുടരാന്‍ സാധിച്ചില്ല.

‘നമുക്ക് പോകണ്ടേ?’ – അവർ നേതാവിനോട് ചോദിച്ചു.

അയാൾ ഒരു വാക്കുപോലും പറയാതെ എഴുന്നേറ്റു.

ഏറ്റവും ധീരരായ ആളുകൾ എന്ത് സഹായത്തിനുമായി ഉടൻ തന്നെ അയാളുടെ ചുറ്റും കൂടി.

നേതാവ് മുഖം ചുളിച്ചു, തല താഴ്ത്തി, കുറച്ച് ചുവടുകൾ വെച്ചു. അന്തസ്സായ രീതിയിൽ തന്‍റെ വടി മുൻപിലേക്ക് കുത്തി നടന്നു. ആ കൂട്ടം അദ്ദേഹത്തിന്‍റെ പിന്നില്‍ അണിനിരന്ന് ഉച്ചത്തില്‍ അലറി, “ഞങ്ങളുടെ നേതാവ് നീണാള്‍ വാഴട്ടെ!”

അദ്ദേഹം കുറച്ച് ചുവടുകൾ മുന്നോട്ടു വെച്ച് ഗ്രാമത്തിന്‍റെ പൊതുഹാളിനു മുന്നിലെ വേലിയുടെ അടുത്തെത്തി. സ്വാഭാവികമായും, അയാള്‍ അവിടെ നിന്നു; അതിനാൽ സംഘവും നിന്നു.

നേതാവ് അൽപ്പം പിന്നോട്ട് മാറി വേലിയിൽ വടികൊണ്ട് പലതവണ അടിച്ചു.

‘ഞങ്ങൾ എന്തുചെയ്യണമെന്നാണ് താങ്കൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?’ – അവർ ചോദിച്ചു.

അയാൾ ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല.

‘നാം എന്തു ചെയ്യണം? വേലി പൊളിക്കുക – അതാണ് നമ്മൾ ചെയ്യേണ്ടത്! എന്തുചെയ്യണമെന്ന് വടി കൊണ്ട് അദ്ദേഹം നമ്മളെ കാണിച്ചുതന്നത് നിങ്ങൾ കാണുന്നില്ലേ?’ – നേതാവിന് ചുറ്റും നിന്നവർ അലറി.

‘അവിടെയാണ് ഗേറ്റ്! അവിടെയാണ് ഗേറ്റ്!’ – കുട്ടികള്‍ ഉച്ചത്തില്‍ വിളിച്ചുകൂവിക്കൊണ്ട് അവരുടെ എതിർവശത്തുള്ള ഗേറ്റിലേക്ക് വിരൽ ചൂണ്ടി.

‘മിണ്ടാതെയിരിക്കൂ, കുട്ടികളെ… ’

‘ദൈവമേ ഞങ്ങളെ സഹായിക്കൂ, എന്താണ് ഇവിടെ നടക്കുന്നത്?’ – ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട് കുറച്ച് സ്ത്രീകൾ കുരിശുവരച്ചു.

‘ഒന്നും മിണ്ടരുത്! എന്തുചെയ്യണമെന്ന് അദ്ദേഹത്തിനറിയാം. വേലി പൊളിക്കുക!’

ഒരിക്കലും അവിടെ സ്ഥിതി ചെയ്തിട്ടില്ലയെന്നത് പോലെ ഒരു നിമിഷം കൊണ്ട് ആ വേലി നിലംപരിശ്ശായി.

അവർ ആ വേലി മറികടന്നു.

ഒരു നൂറു ചുവടുകള്‍ വെച്ചുകഴിഞ്ഞപ്പോള്‍ നേതാവ് വലിയ മുള്ളുള്ള ഒരു മുൾപടർപ്പിനകത്തേക്ക് നടന്നു കയറി. വളരെ പ്രയാസത്തോടെ അയാൾ പുറത്തേക്കു വരുകയും തുടർന്ന് എല്ലാ ദിശകളിലേക്കും തന്‍റെ വലിയ വടി തട്ടാൻ തുടങ്ങുകയും ചെയ്തു. ആരും അയാളെ തടഞ്ഞില്ല.

‘ഇപ്പോൾ എന്താണ് പ്രശ്‌നം?’ – പിന്നിലുള്ളവർ അലറി.

‘മുൾപടർപ്പു മുറിക്കുക!’ – നേതാവിന് ചുറ്റും നിൽക്കുന്നവർ നിലവിളിച്ചു.

‘അതാ അവിടെ, മുള്ളുള്ള കുറ്റിക്കാട്ടിന് പിന്നില്‍ വഴിയുണ്ട്! അതവിടുണ്ട്!’ – പിന്നിലുള്ള നിരവധി ആളുകളും കുട്ടികളും വിളിച്ചു പറഞ്ഞു.

‘വഴിയുണ്ട്! വഴിയുണ്ട്!!’ – വിളിച്ചു പറഞ്ഞവരെ കളിയാക്കികൊണ്ട്‌ നേതാവിനു ചുറ്റുമുള്ളവര്‍ കോപത്തോടെ പറഞ്ഞു. ‘അദ്ദേഹം നമ്മെ എവിടേക്കാണ് നയിക്കുന്നതെന്ന് അന്ധരായ നമുക്ക് എങ്ങനെ അറിയാൻ കഴിയും? എല്ലാവർക്കും ഉത്തരവുകൾ നൽകാൻ കഴിയില്ല. നേതാവിന് ഏറ്റവും മികച്ചതും നേരിട്ടുള്ളതുമായ വഴി അറിയാം. മുൾപടർപ്പു മുറിക്കുക!’

വഴി വൃത്തിയാക്കാന്‍ അവർ ചാടി വീണു.

‘അയ്യോ’ മുള്ളു കയ്യിൽ കൊണ്ട ഒരാളും ബ്ലാക്ക്‌ബെറിയുടെ ഒരു ശാഖ മുഖത്ത് അടിച്ച മറ്റൊരാളും നിലവിളിച്ചു.

‘സഹോദരന്മാരേ, എന്തെങ്കിലും ചെയ്യാതെ നിങ്ങള്‍ക്ക് ഒന്നും നേടാനാവില്ല. വിജയിക്കാൻ നിങ്ങൾ അൽപ്പം ബുദ്ധിമുട്ടണം. ’ – സംഘത്തിലെ ധീരർ അവര്‍ക്ക് ഉത്തരം നൽകി.

വളരെയധികം പരിശ്രമത്തിനുശേഷം അവർ മുൾപടർപ്പിനെ തകർത്ത് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.

കുറച്ചുകൂടി അലഞ്ഞുനടന്ന ശേഷം അവർ ശിഖരങ്ങള്‍ പിണച്ചു കെട്ടിയ ഒരു വേലിയുടെ മുന്നില്‍ ചെന്ന് നിന്നു. അതും പൊളിച്ചുമാറ്റി അവർ തുടർന്നു.

സമാനമായ നിരവധി തടസ്സങ്ങൾ മറികടക്കേണ്ടിവന്നതിനാൽ ആദ്യ ദിവസം വളരെ കുറച്ച് വഴികളെ അവര്‍ക്ക് താണ്ടാനായുള്ളൂ. ഇതെല്ലാം വളരെ കുറച്ചു ഭക്ഷണത്തിന്‍റെ പിന്‍ബലത്തിലായിരുന്നു. ചിലർ ഉണക്കറൊട്ടിയും അല്പം ചീസും മാത്രമേ കൊണ്ടുവന്നിട്ടുണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. മറ്റുള്ളവർക്ക് വിശപ്പ് തൃപ്തിപ്പെടുത്താൻ കുറച്ച് റൊട്ടി മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. ചിലർക്ക് ഒന്നുമില്ലായിരുന്നു. ഭാഗ്യവശാൽ അത് വേനൽക്കാലമായിരുന്നതിനാൽ അവർക്ക് അവിടെയുമിവിടെയും നിന്നുമായി കുറച്ചു ഫലങ്ങള്‍ കിട്ടി.

അങ്ങനെ, ആദ്യ ദിവസം വളരെ ചെറിയ ദൂരം മാത്രമേ പിന്നിട്ടിരുന്നുള്ളൂവെങ്കിലും അവർക്ക് വളരെ ക്ഷീണം തോന്നി. വലിയ ആപത്തുകളോ അപകടങ്ങളൊ ഒന്നും സംഭവിച്ചില്ല. സ്വാഭാവികമായും ഇത്രയും വലിയൊരു ഉദ്യമത്തിൽ താഴെപ്പറയുന്ന സംഭവങ്ങളെ നിസ്സാരമായി കണക്കാക്കണം: ഒരു സ്ത്രീയുടെ ഇടത് കണ്ണിൽ ഒരു മുള്ളു കൊണ്ടു, അത് അവര്‍ നനഞ്ഞ തുണികൊണ്ട് കെട്ടിവെച്ചു; ഒരു കുട്ടിയുടെ കാല്‍ തടിയില്‍ തട്ടി, അവന്‍ അലറികരയുകയും ഞൊണ്ടി നടക്കാന്‍ തുടങ്ങുകയും ചെയ്തു. ഒരു വൃദ്ധൻ ഒരു ബ്ലാക്ക്ബെറി മുൾപടർപ്പിനു മുകളില്‍ തട്ടി വീണ്‌ കണങ്കാലിൽ ഉളുക്കുണ്ടായി; അതില്‍ സവാള പുരട്ടിയശേഷം, ആ മനുഷ്യൻ വേദന സഹിച്ചു, ധൈര്യത്തോടെ വടി കുത്തി, നേതാവിന്‍റെ പുറകെ ധീരമായി മുന്നോട്ട് നീങ്ങി. (സത്യം പറഞ്ഞാല്‍, തിരിച്ചു പോകുവാനുള്ള ആഗ്രഹത്തില്‍ ആ വൃദ്ധന്‍ മനപ്പൂര്‍വം ഉളുക്ക് വരുത്തിയതാണെന്ന് പലരും അടക്കം പറഞ്ഞു) അല്‍പ്പ സമയത്തിനുള്ളില്‍ മുഖം ഉറയാത്തവരോ, കയ്യില്‍ മുള്ള് കുത്തികയറാത്തവരോ ആയി വളരെ കുറച്ചു ആളുകളെ അവിടെ ശേഷിച്ചുള്ളൂ. പുരുഷന്മാർ ഇതെല്ലാം വീരോചിതമായി സഹിച്ചപ്പോള്‍, തങ്ങള്‍ ഇറങ്ങിത്തിരിച്ച സമയത്തെ സ്ത്രീകൾ ശപിക്കുകയും, കുട്ടികൾ സ്വാഭാവികമായും കരയുകയും ചെയ്തു. കാരണം ഈ അധ്വാനത്തിനും വേദനയ്ക്കും സമൃദ്ധമായ പ്രതിഫലം ലഭിക്കുമെന്ന് അവര്‍ മനസ്സിലാക്കിയിരുന്നില്ല.

നേതാവിന് ഒന്നും സംഭവിച്ചില്ലയെന്നത് എല്ലാവരുടെയും സന്തോഷത്തിന് കാരണമായി. സത്യം പറഞ്ഞാൽ, അയാള്‍ വളരെയധികം സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. പക്ഷേ, ആ മനുഷ്യൻ ഭാഗ്യവാനുമായിരുന്നു. ആദ്യ രാത്രിയിലെ ക്യാമ്പിൽ എല്ലാവരും പ്രാർത്ഥിക്കുകയും ആ ദിവസത്തെ യാത്ര വിജയകരമാണെന്നും ഒരു ചെറിയ ദുരിതം പോലും നേതാവിന് സംഭവിച്ചിട്ടില്ലെന്നും ഓര്‍ത്ത്‌ ദൈവത്തോട് നന്ദി പറയുകയും ചെയ്തു. അപ്പോൾ ധീരനായ ഒരാൾ സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി. അയാളുടെ മുഖം ബ്ലാക്ക്ബെറി മുൾപടർപ്പു കൊണ്ടുരഞ്ഞിരുന്നു. എന്നാല്‍ അയാള്‍ അതിൽ ശ്രദ്ധിച്ചില്ല.

‘സഹോദരന്മാരേ,’ – അയാള്‍ ആരംഭിച്ചു. ‘ദൈവത്തിന് നന്ദി, ഒരു ദിവസത്തെ യാത്ര വിജയകരമായി നമ്മള്‍ പൂര്‍ത്തിയാക്കിയിരിക്കുന്നു. പാത എളുപ്പമല്ല, പക്ഷേ നമ്മള്‍ സഹിക്കണം കാരണം ഈ പാത നമ്മെ സന്തോഷത്തിലേക്ക് നയിക്കുമെന്ന് നമുക്കെല്ലാവർക്കും അറിയാം. സർവ്വശക്തനായ ദൈവം നമ്മുടെ നേതാവിനെ എല്ലാ ബുദ്ധിമുട്ടുകളില്‍ നിന്നും സംരക്ഷിക്കട്ടെ, അങ്ങനെ അദ്ദേഹം നമ്മെ വിജയകരമായി മുന്നോട്ടു നയിക്കട്ടെ!’

‘ഇന്നത്തെ പോലെ കാര്യങ്ങൾ നടന്നാൽ നാളെ എനിക്ക് എന്‍റെ മറ്റെ കണ്ണും നഷ്ടപ്പെടും!’ – സ്ത്രീകളിലൊരാൾ ദേഷ്യത്തോടെ പറഞ്ഞു.

‘അയ്യോ, എന്‍റെ കാല്!’ – ആ സ്ത്രീയുടെ പരാമർശം പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചപ്പോള്‍, വൃദ്ധനും കരഞ്ഞു.

കുട്ടികൾ അലറിക്കരഞ്ഞുക്കൊണ്ടിരുന്നു. വക്താവിനെ കേൾക്കാനായി അമ്മമാർ അവരെ നിശബ്ദരാക്കാന്‍ നന്നേ പണിപ്പെടേണ്ടി വന്നു.

‘അതെ, നിങ്ങളുടെ മറ്റേ കണ്ണും നഷ്‌ടപ്പെടട്ടെ. . ’ – അയാള്‍ കോപത്തോടെ പൊട്ടിത്തെറിച്ചു. ‘നിങ്ങളുടെ രണ്ടു കണ്ണും നഷ്ടപ്പെടട്ടെ! ഇത്രയും വലിയ ഒരു കാര്യത്തിന് വേണ്ടി ഒരു സ്ത്രീക്ക് കണ്ണുകൾ നഷ്ടപ്പെടുന്നത് അത്ര ദൗർഭാഗ്യകരമായ കാര്യമല്ല. നിങ്ങൾക്ക് സ്വയം ലജ്ജ തോന്നണം! നിങ്ങളുടെ കുട്ടികളുടെ ക്ഷേമത്തെക്കുറിച്ച് നിങ്ങൾ എപ്പോഴെങ്കിലുമൊക്കെ ചിന്തിച്ചിട്ടില്ലേ? ഈ ശ്രമത്തിൽ നമ്മിൽ പകുതിയും നശിച്ചെന്നു വരാം! അതുകൊണ്ട് എന്ത് വ്യത്യാസമാണ് ഉണ്ടാവാന്‍ പോകുന്നത്? എന്തിനാണ് ഒരു കണ്ണ്? നമ്മെ സന്തോഷത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന ഒരാള്‍ ഉള്ളപ്പോൾ നമ്മുടെ കണ്ണുകൾകൊണ്ട് എന്ത് പ്രയോജനം? നിങ്ങളുടെ കണ്ണും വൃദ്ധന്‍റെ കാലും നിമിത്തം ഞങ്ങൾ ഞങ്ങളുടെ കര്‍ത്തവ്യം ഉപേക്ഷിക്കണോ?’

‘അയാള്‍ കള്ളം പറയുകയാണ്! വൃദ്ധൻ കള്ളം പറയുകയാണ്! അയാൾക്ക് തിരികെ വീട്ടിലേക്ക് പോകാനായി അഭിനയിക്കുകയാണ്. ’ – എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും ശബ്ദങ്ങൾ ഉയർന്നു.

‘സഹോദരന്മാരേ, കൂടുതൽ ദൂരം പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കാത്തവർ, പരാതിപ്പെടുന്നതിനും മറ്റുള്ളവരെ ഇളക്കിവിടുന്നതിനും പകരം തിരികെ പോകട്ടെ. ’ – വക്താവ് വീണ്ടും പറഞ്ഞു. ‘എന്നിൽ എന്തെങ്കിലും അവശേഷിക്കുന്നിടത്തോളം കാലം ഞാൻ ഈ ബുദ്ധിമാനായ നേതാവിനെ പിന്തുടരും!’

‘നമ്മൾ എല്ലാവരും പിന്തുടരും! നമ്മൾ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നിടത്തോളം കാലം നാമെല്ലാം അദ്ദേഹത്തെ പിന്തുടരും!’

നേതാവ് നിശബ്ദനായിരുന്നു.

എല്ലാവരും അദ്ദേഹത്തെ നോക്കി മന്ത്രിക്കാൻ തുടങ്ങി:

‘അദ്ദേഹം തന്‍റെ ചിന്തകളിൽ ലയിച്ചിരിക്കുകയാണ്!’

‘ജ്ഞാനി!’

‘അദ്ദേഹത്തിന്‍റെ നെറ്റിയിൽ നോക്കൂ!’

‘അദ്ദേഹം മുഖം ചുളിക്കുന്നു!’

‘ഗൌരവം!’

‘അദ്ദേഹം ധീരനാണ്! അദ്ദേഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും അത് കാണപ്പെടുന്നു.

‘നിങ്ങള്ക്ക് വീണ്ടും പറയാം! വേലികൾ, മതിലുകള്‍ – അദ്ദേഹം അതെല്ലാം മറികടക്കും. അദ്ദേഹം ഒന്നും പറയാതെ വടി കുത്തുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്‍റെ മനസ്സിലുള്ളത് നമ്മള്‍ മനസ്സിലാക്കുന്നു.’

(അടുത്ത പേജ്)