Архива | Хумор и сатира RSS for this section

ठसा

मला एक भयंकर स्वप्न पडलं. मला स्वप्नाबद्दल इतकं काही वाटत नाहीय, पण आश्चर्य याचं वाटतंय की माझी इतक्या भयंकर गोष्टींची स्वप्नं पाहण्याची हिंमत तरी कशी होते, कारण मी स्वतः एक शांत आणि प्रतिष्ठित नागरिक आहे,इतरांप्रमाणेच आपल्या प्रेमळ सर्बिया मातेचा आज्ञाधारक मुलगा आहे. अर्थातच यामुळे जर मी काही अपवादात्मक गोष्ट करत असेन तर ती फारच वेगळी असेल, पण नाही, मी तर अगदी बाकीच्यांप्रमाणेच वागतो आणि जर आपण काळजीपूर्वक वागण्याबद्दल बोलत असू तर तिथे माझी कोणीच बरोबरी करू शकत नाही. एकदा मला रस्त्यामध्ये एका पोलीसाच्या वर्दीवरील चमकदार बिल्ला पडलेला दिसला, आणि मी जवळून जात असतानाच त्याच्या जादुई तेजाकडे पाहिलं, बर्‍याच सुंदर आठवणी जाग्या झाल्या आणि अचानक माझा हात थरथरू लागला त्याला सलामी देण्यासाठी वर आला; माझी मान नकळतपणे खाली झुकली, आणि माझ्या चेहर्‍यावर ते सुंदर हास्य आलं जे आपण ज्येष्ठ व्यक्तींना अभिवादन करताना वापरतो.

– माझ्या रक्तातच सभ्यता भरली आहे – नक्कीच असंच आहे! – मी असा विचार करत होतो तेव्हाच एका क्रूर माणसाने त्या बिल्ल्यावर निष्काळजीपणे पाय दिला आणि मी त्याच्याकडे तुच्छतेने पाहिलं.

– मूर्ख! – मी रागात बोलून थुंकलो, आणि शांतपणे पुढे गेलो. असे मूर्ख लोक कमी आहेत अशी स्वतःचीच समजूत घातली, आणि देवाचे मला इतकं सुसंस्कृत हृदय आणि माझ्या पूर्वजांचं सभ्य व उमदं रक्त दिल्याबद्दल आभार मानले.

हं, तर तुम्हाला समजलंच असेल मी किती चांगला मनुष्य आहे ते, इतर प्रतिष्ठित नागरिकांसारखाच, आणि आता तुम्हाला नक्कीच आश्चर्य वाटेल की अशा भयंकर आणि हास्यास्पद गोष्टी माझ्या स्वप्नात कशा काय येऊ शकतात.

त्यादिवशी वेगळं असं काहीच घडलं नव्हतं. मी छानपैकी जेवलो आणि नंतर वाइन पित,आरामात माझे दात कोरत बसलो. माझ्या नागरी हक्कांचा असा धैर्याने आणि विचारपूर्वक उपयोग केल्यानंतर मी झोपायला गेलो आणि लवकर झोप येण्यासाठी सोबत एक पुस्तक घेतलं.

माझी सर्व कर्तव्यं पार पडल्यानंतर आणि इच्छांची पूर्तता झाल्यानंतर लगेचच ते पुस्तक माझ्या हातातून निसटून पडलं आणि मी गाढ झोपी गेलो.

त्याच क्षणी मी पर्वतामधून जाणार्‍या एका चिखलाने भरलेल्या अरुंद वाटेवर येतो. अंग गोठवणारी काळीकुट्ट रात्र. त्वचेवर झोंबणारा थंडगार वारा शुष्क झाडांमधून आवाज करत वाहत असतो. आभाळ गडद, शांत आणि भयानक, आणि बर्फ, धुळीप्रमाणे डोळ्यात जात असतो, चेहर्‍यावर येत असतो. कुठेही सजीव गोष्ट नाही. मी घाईने पुढे जातो आणि सातत्याने चिखलाच्या रस्त्यावरून डावीकडे किंवा उजवीकडे घसरून पडतो. मी पडत आणि थांबत चालत असतानाच माझा रस्ता सोडून देऊन भटकतपुढे जातो – कुठे ते माहीत नाही – आणि ही काही छोटीशी, नेहमीसारखी रात्र नसते, शंभर वर्षं वाटावीत इतकी मोठी असते, आणि मी पूर्ण वेळ चालत असतो, कसलाही पत्ता नसताना.

असाच मी बरीच वर्षं चाललो आणि कुठेतरी पोहोचलो, माझ्या मूळ देशापासून खूप, खूप दूर, जगाच्या एका अज्ञात भागामध्ये. एका अनोळखी जागेमध्ये जिच्याबद्दल कदाचित कोणालाच माहीत नसेल, आणि मला वाटतं, जी फक्त स्वप्नातच दिसत असेल.

त्या भागात फिरताना मी एका मोठ्या गावात आलो जिथे बरीच लोकं राहत होती. एका बर्‍याच मोठ्या बाजारामध्ये खूप गर्दी होती. खूप जोरात गोंधळ चालू होता, इतकाकी एखाद्याचे कान फाटून जातील.

मी एका मी बाजाराजवळच्या एका खाणावळीमध्ये गेलो आणि तेथील मालकाला ही इतकी लोकं इथे का जमा झाली आहेतअसं विचारलं…

– आम्ही खूप शांत आणि प्रतिष्ठित लोक आहोत, – त्याने सांगायला सुरुवात केली, – आम्ही न्यायाधीशांप्रती खूप निष्ठावंत आणि आज्ञाधारक आहोत.

– न्यायाधीश तुमचे प्रमुख सत्ताधारी आहेत का?– मीत्याला मध्येच थांबवून विचारले.

– न्यायाधीश इथे राज्य करतात आणि तेच आमचे प्रमुख सत्ताधारी आहेत; त्यांच्यानंतर येतात पोलीस.

मी हसलो.

– तू का हसतोयस?… तुला हे माहित नव्हतंका? कुठून आला आहेस तू?

त्याला मी माझा रस्ता कसा चुकलो आहे आणिसर्बिया नावाच्या एका दूरच्या प्रदेशातून आलो आहेते सांगितलं.

– या प्रसिद्ध देशाबद्दलतर मी ऐकलं आहे! – तो मालक स्वतःशीच कुजबुजत म्हणाला आणि माझ्याकडे आदराने पाहू लागला, आणि मग म्हणाला:

– आमच्याइथे हीच पद्धत आहे, न्यायाधीश येथे पोलिसांबरोबर राज्य करतात.

– तुमचे पोलीस कसे आहेत?

– इथे वेगवेगळ्या प्रकारचे पोलीस आहेत. त्यांच्या हुद्द्यानुसारत्यांचे प्रकार पडतात. काहीपोलिस खूप प्रसिद्ध आहेत तर काही फार कमी प्रसिद्ध आहेत. आम्ही खूप शांत आणि प्रतिष्ठित लोक आहोत. पण बाजूच्या प्रदेशातून येणारे भटके, बेघर लोक आम्हाला भ्रष्ट करतात आणि वाईट गोष्टी शिकवतात. त्यामुळे आमच्या नागरिकांना बाकीच्या लोकांपासून वेगळं करण्यासाठी काल न्यायाधीशांनी आज्ञा दिली की आमच्या सर्व नागरिकांनी जवळच्या सभागृहात जायचं आहे, जिथे प्रत्येकाच्या कपाळावर कायमचा ठसा उमटवण्यात येईल. त्यामुळे इथे लोक एकत्र आले आहेत: आता काय करायचं हे ठरवण्यासाठी.

माझा थरकाप उडाला आणि मला वाटलं की मी या विचित्र जागेपासून शक्य तितक्या लवकर दूर पळून जावं, कारण मी जरी एक सर्बियन असलो, तरी मला अशाप्रकारे हिंमत दाखवण्याची सवय नव्हती आणि मी याबाबतीत जरासा अस्वस्थसुद्धा होतो.

तो मालकदयाळूपणे हसला, त्याने माझ्या खांद्यावर हात ठेवला आणि अभिमानाने म्हणाला:

– अरे माणसा, तू फक्त इतक्यानेच घाबरतोयस? नक्कीच तुला आमच्यासारखे धैर्य मिळवण्यासाठी खूप मेहनत करावी लागेल!

– म्हणजे नेमकं काय करावं लागेल? – मी शांतपणे विचारलं.

– चांगला प्रश्न आहे! तुला समजेल आम्हीकितीशूर आहोत ते!आणि मी सांगू शकतो, तुला आमच्यासारखंशौर्यवान बनण्यासाठीअजून खूप काम करायचं आहे! तू खूप दूरचा प्रवास केला आहेस आणि जास्त जग पाहिलं आहेस, पण माझी खात्री आहे की तू आमच्या इतके शूर नागरिक कुठेही पाहिले नसशील! चल, दोघेही पुढे जाऊया. मला लवकर गेलं पाहिजे.

आम्ही बाहेर निघणारच होतो, इतक्यात मला दरवाज्याच्या समोर चाबकाचा एक फटकारा ऐकू आला.

मी वाकून पाहिलं:समोर एक खूपच विलक्षण दृश्य होतं. एकचमकदार फौजदारी टोपीघातलेला माणूस,भपकेदार पोषाखामध्ये,दुसऱ्या एका,खूप उत्कृष्ट प्रतीचे पण नागरिकांच्या दर्जाचे कपडे घातलेल्या,माणसाच्या पाठीवर बसून येत होता. तो खानावळी समोर थांबलाआणि पाठीवरील मनुष्य खाली उतरला.

मालक बाहेर गेला,त्या माणसासमोर नतमस्तक झाला, आणि तो भपकेदार पोषाखातला माणूस खाणावळीमधील एका विशेष सजवलेल्या टेबलाजवळ येऊन बसला.नागरिकांच्या कपड्यांतील दुसरा माणूसखाणावळीबाहेरच थांबला. मालकाने त्यालासुद्धा वाकूननमस्कार केला.

– हे सगळं काय आहे? – मी गोंधळून मालकाला विचारलं.

– जो खाणावळीमध्ये गेला तो एका मोठ्या हुद्द्यावरचा पोलीसअधिकारी आहे, आणि हा मनुष्य आमच्यातील एक प्रसिद्ध नागरिक आहे,जो खूप श्रीमंत आणि महान देशभक्त आहे, – मालक कुजबुजला.

– पण तो त्या दुसऱ्याला आपल्या पाठीवर का बसू देतो?

मालकाने मान हलवली आणि आम्ही बाजूला झालो. तो माझ्याकडे पाहून उपहासाने हसला आणि म्हणाला:

– आमच्यासाठी हा खूप मोठा सन्मान आहे जो काही लोकांनाच मिळतो! – त्याने याबरोबरच अजून काही गोष्टी सांगितल्या, पण मी इतका आश्चर्यचकित झालो होतो की मी त्या नीट ऐकू शकलो नाही. पण मी तो शेवटी जे म्हणाला ते अगदी स्पष्टपणे ऐकलं: – ही देशभक्ती करण्याची एक वेगळी पद्धत आहे जी अजून बाकीच्या देशांना समजून घेता आली नाहीय!

आम्ही सभेमध्ये आलो जिथे अध्यक्षाच्या निवडणुकीची प्रक्रिया सुरू झाली होती.

पहिल्या गटाने कोल्ब असं काहीसं नाव असणार्‍या माणसाला अध्यक्षपदाचा उमेदवार म्हणून उभं केलं, दुसर्‍या गटाने ताल्बची निवड केली आणि तिसर्‍या गटाचा सुद्धा स्वतःचा उमेदवार होता.

खूप भयानक गोंधळ उडाला होता, प्रत्येक गट त्यांच्या उमेदवारासाठी भांडत होता.

– मला वाटतं इतक्या महत्त्वाच्या सभेच्या अध्यक्षपदासाठी कोल्ब पेक्षा चांगलं दुसरं कोणीही नाही आहे,– पहिल्या गटातील एकजण म्हणाला, – कारण आपल्या सर्वांनाच त्याचे नागरिक म्हणून असलेले गुण आणि त्याच्या धैर्याची कल्पना आहे. मला वाटत नाही इथे याच्याशिवाय दुसरं कोणी असेल ज्याने कित्येक महत्त्वाच्या लोकांना आपल्या पाठीवर घेतलं असेल…

– याबद्दल बोलणारा तू कोण आहेस, – दुसर्‍या गटातील एकजण ओरडला. – तुझ्या पाठीवर तर कोणी साधा पोलिस कारकून सुद्धा बसला नाहीय!

– आम्हाला माहीत आहेत तुझे काय गुण आहेत ते, – तिसर्‍या गटातील एकजण म्हणाला. – तू तर चाबकाच्या एका फटकार्‍यामध्येच किंचाळू लागशील!

– एक गोष्ट आधी लक्षात घ्या, बंधूंनो! – कोल्ब बोलू लागला. – हे खरं आहे की बरेच महत्त्वाचे लोक अगदी दहा वर्षांपूर्वीपासून माझ्या पाठीवर बसत होते; त्यांनी चाबकाचे फटकारे मारले तरी मी तोंडातून एक शब्द काढला नाही. पण आता आपल्यात अजून जास्त पात्र असलेले लोक आहेत. तरुण आणि जास्त चांगले लोक पण आहेत.

– नाही, नाही, – त्याचे पाठीराखे बोलू लागले.

– आम्हाला या जुन्या सन्मानांबद्दल ऐकायचं नाहीय! कोल्बने लोकांना पाठीवर घेऊन दहा वर्षं होऊन गेली आहेत, – दुसर्‍या गटातील एक जण म्हणाला.

– तरुण रक्त आता पुढे येतं आहे, जुन्या कुत्र्यांना जुनी हाडंच चघळू द्या, – तिसर्‍या गटातील कोणीतरी म्हणाला.

अचानक सर्वत्र शांतता पसरली; लोक मागे जाऊन बाजूला होऊन रस्ता मोकळा करून देऊ लागले आणि मला साधारण तीस वर्षांचा एक तरुण दिसला. तो पुढे आला तशा सर्व माना झुकल्या गेल्या.

– कोण आहे हा? – मी हळूच खाणावळीच्या मालकाला विचारलं.

– हा एक लोकप्रिय नेता आहे. तरुण आहे,पण खूप हुशार आहे. त्याच्या सुरुवातीच्या काळात त्याने प्रत्यक्ष न्यायाधीशांना तीनवेळा आपल्या पाठीवर घेतलं होतं. तो इथल्या सर्वांपेक्षा जास्त लोकप्रिय आहे.

– हे आता त्यालाच निवडतील का? – मी विचारलं.

– हे तर नक्कीच आहे, कारण बाकीच्या सर्व उमेदवारांबद्दल म्हटलं तर – ते सगळे म्हातारे झाले आहेत, त्यांच्यावर वयाचा परिणाम झाला आहे, पण कालच न्यायाधीश थोडा वेळ याच्या पाठीवर बसले होते.

– त्याचं नाव काय आहे?

– क्लेअर्ड.

त्यांनी त्याला मानाची जागा दिली.

– मला वाटतं, – कोल्बच्या आवाजाने शांतता भंग झाली, – की आपल्याला या पदासाठी क्लेअर्ड पेक्षा उत्तम दुसरं कोणीही मिळणार नाही. तो तरुण आहे, तरीही आम्हा वयस्कर लोकांपैकी कोणीही त्याच्या बरोबरीचं नाही आहे.

– होय, होय! … क्लेअर्डचा विजय असो! … – सर्व लोक ओरडले.

कोल्ब आणि ताल्ब त्याला अध्यक्षपदाच्या खुर्चीकडे घेऊन गेले. सर्वांनी झुकून अभिवादन केलं, आणि सर्वत्र अगदी शांतता होती.

– धन्यवाद, बंधूंनो, तुम्ही दिलेल्या या सन्मानासाठी आणि एकमताने मला या पदी विराजमान करण्यासाठीतुमचे आभार.तुम्हाला माझ्याकडून खूप जास्त आशा आहेत. आपल्या राष्ट्राच्या इच्छांचं जहाज अशा महत्त्वाच्या दिवसांमध्ये चालवत राहणं सोपं नाही आहे, पण मी तुमचा विश्वास सार्थ करण्यासाठी, तुमच्या मताचा सन्मान करण्यासाठी आणि तुमच्याकडून आदर संपादन करण्यासाठी मला शक्य ते सगळे प्रयत्न करेन. बंधूंनो, मला निवडल्याबद्दल तुमचे आभार.

– क्लेअर्ड! क्लेअर्ड! क्लेअर्ड! – सर्व बाजूचे लोक ओरडू लागले.

– आणि आता, बंधूंनो,मला आशा आहे की तुम्ही मला या महत्त्वाच्या घटनेविषयी काही शब्द बोलण्याची अनुमती द्याल. पुढे येणार्‍या या वेदना, हा त्रास सहन करणं अजिबात सोपं असणार नाही आहे. कपाळावर तप्त लोखंडाने ठसा उमटवुन घेणं सोपं नाही आहे. या वेदना सगळेच जण सहन करू शकत नाहीत. भित्रे थरथरतील, त्यांना भीतीने गारठून जाऊदे, पण आपण हे विसरलं नाही पाहिजे कि आपण आपल्या शूर पूर्वजांचे वंशज आहोत,त्यांचं उमदं रक्त आपल्याधमन्यांत सळसळत आहे.असं महान रक्त असलेले आपले पूर्वज,असे महान सरदार जे स्वातंत्र्यासाठीआणि पुढील पिढीच्या भल्यासाठीएका क्षणात आपले प्राण द्यायला सज्ज असायचे. त्यांच्या तुलनेत आपला त्रास हा फारच कमी आहे. आपण त्यांच्यापेक्षा खूप चांगल्या अवस्थेत जगत आहोत,असं असतानाही आपण एखाद्या भित्र्या प्रजातीप्रमाणे राहायचं का? प्रत्येक खरा देशभक्त ज्याला संपूर्ण जगासमोर देशाची प्रतिष्ठा राखायची आहे तो या वेदना एखाद्या महान वीराप्रमाणे सहन करेल.

– बरोबर, बरोबर! क्लेअर्ड चा विजय असो.

क्लेअर्डनंतर बरेच उत्साही वक्ते आले, त्यांनी घाबरलेल्या लोकांना प्रेरणा दिली आणि क्लेअर्ड जे म्हणाला होता त्यातीलच बर्‍याच गोष्टी पुन्हा सांगितल्या.

यानंतरसुरकुतलेल्या चेहऱ्याचा व बर्फासारख्या पांढऱ्याशुभ्र दाढी व केसांचा एक जर्जर, वृद्ध मनुष्य बोलण्यासाठी उभा राहिला. त्याचे गुडघे वयोमानामुळे थरथरत होते, हात कापत होते, पाठ वाकली होती,आवाज कंप पावत होता आणि डोळे अश्रूंनी चमकत होते.

– मुलांनो, -त्याच्या सुरकुतलेल्या गालांवरून पांढऱ्या दाढीवर अश्रू ओघळत असतानाच त्याने सुरुवात केली, – मी म्हातारा झालो आहे आणि लवकरच मरून जाईन, पण मला असं वाटतं की तुम्ही तुमच्या नावाला हा बट्टा लावून घेतला नाही पाहिजे. मी शंभर वर्ष जगलो आहे आणि मी माझ्या आयुष्यात असं कधीच केलं नाही. मग आता म्हातारपणात मी का एखाद्या गुलामगिरीचा ठसा माझ्या पांढऱ्या, सुरकुतलेल्या कपाळावर लावून घेऊ?…

– बाहेर काढा त्या म्हाताऱ्याला! – अध्यक्ष ओरडला.

– बाहेर काढा त्याला! – बाकीचे ओरडले.

– घाबरट म्हातारा!

– तरुणांना प्रेरणा द्यायचं सोडून, तो सर्वांना घाबरवतो आहे!

– त्याला त्याच्या पांढऱ्या केसांची लाज वाटली पाहिजे! तो खूप जास्त जगला आहे आणितरीही तो घाबरतो आहे – आपण तरुणलोकच जास्त धैर्यवान आहोत..

– बाहेर काढा त्या भित्र्याला!

– हाकलून द्या त्याला!

– बाहेर काढा त्याला!

हे शूर आणि आणि तरुण देशभक्त त्या वृद्ध माणसाकडे धावत गेले आणि त्याला रागानेखेचू, ढकलू व लाथा मारू लागले.

शेवटी त्याला त्याच्या वयामुळे सोडून देण्यात आलं– नाहीतर त्यांनी त्यालादगडांनी ठेचून मारलं असतं.

त्यांनी उद्याच्या दिवशी शौर्य दाखवण्याची आणि या सन्मानासाठीव देशाची प्रतिष्ठा राखण्यासाठी पात्र असल्याचं सिद्ध करण्याची प्रतिज्ञा केली.

सगळे जण अगदी व्यवस्थितपणे त्या सभेमधून बाहेर पडले. बाहेर पडताना ते म्हणत होते:

– उद्या आपल्याला समजेल कोणनक्की कोण आहे ते!

– आपण ढोंगी लोकांना उद्या वेगळं काढून टाकू!

– आता वेळ आली आहे ती लायक लोकांना नालायकांपासून वेगळं करण्याची, जेणेकरून कोणत्याही माणसाला त्याच्या नसलेल्या शौर्याबद्दल बढाया मारता येणार नाहीत!

मी खानावळीत परतलो.

– तू पाहिलंस आम्ही कशाचे बनलो आहोत ते? -मालकाने मला अभिमानाने विचारलं.

– हो, पाहिलं.– मी आपोआप उत्तर दिलं. मला जाणवत होतं की माझी विचारशक्ती कमी झाली आहे आणि माझं डोकं विचित्र गोष्टींनी गोंधळून गेलं आहे.

त्याच दिवशी मी त्यांच्या वर्तमानपत्रात पुढीलप्रमाणे असलेला एक अग्रलेखवाचला:

नागरिकांनो, आता आपल्यामधील खोट्या बढाया मारणार्‍या ढोंगी लोकांना थांबवण्याची वेळ आली आहे.आता काल्पनिक गुणवैशिष्ट्ये दाखवण्यासाठीजेनिरर्थक शब्द वापरले जायचे ते थांबवण्याची वेळ आली आहे. नागरिकांनो, आता आपल्या शब्दांची परीक्षाघेऊन कोण खरोखर लायक आहे आणि कोण नाही आहे हे सिद्ध करण्याची वेळ आली आहे.हे तर नक्की आहे की आपल्यामधील घाबरट व्यक्तींनाठसा उमटवण्यासाठी जबरदस्तीने आणण्यात येणार नाही. आपल्यातील प्रत्येक जण, ज्याला त्याच्या शरीरात पूर्वजांचं उमदं रक्त वाहताना जाणवतंय, तो या वेदना आणि यातना अभिमानाने सहन करण्यासाठी सर्वात आधी पुढे येईल. हा त्याग आपल्या देशाच्या आणि आपल्या कल्याणासाठीच आहे. नागरिकांनो, उद्याचा दिवस आपली परीक्षा घेणारा असणार आहे

खाणावळीचा मालक सभेमधूनआल्यानंतरथेट झोपी गेला, जेणेकरुन दुसऱ्या दिवशी ठरलेल्या ठिकाणी लवकरात लवकर जाता येईल. बरेच जण गावातील त्या सभागृहाच्या अगदी जवळ थांबले होते जिथून रांग सुरू होणार होती. दुसऱ्या दिवशी मी सुद्धा सभागृहाकडे गेलो, तिथे प्रत्येक जणउपस्थित होता. तरुण आणि वृद्ध, पुरुष आणि स्त्री. काही आयातर त्यांच्या लहान बाळांना हातात उचलून घेऊन आल्या होत्या.  जेणेकरून त्यांच्या कपाळावर तोगुलामगिरीचा, किंवा त्यांच्यामते सन्मानाचा, ठसा लावता येईल. आणिमग त्यांना नागरी सेवांमध्ये मोठ्या हुद्द्यांवर जागा मिळू शकेल. गर्दीमध्ये ढकलाढकली आणि शिवीगाळसुद्धा चालू होती (याबाबतीत ते आम्हा सर्बियन लोकांसारखे आहेत याचा मला आनंद वाटला) आणि प्रत्येकजण सर्वात आधी पुढे जाण्याचा प्रयत्न करत होता. काही जण तर दुसऱ्यांचा गळा पकडून त्यांना खेचत होते.

एकापांढरा गणवेशपरिधान केलेल्या विशेष नागरी सेवकाकडून हे ठसे उमटवले जात होते. जोलोकांना सतत शांत राहण्यासाठी सांगत होता:

– ओरडू नका,शांत रहा, प्रत्येकाची पाळी येईल. तुम्ही प्राणी नाही आहात, मला वाटतं आपल्याला ढकलाढकली न करताही हे काम करता येईल.

ठसे देणं सुरू झालं. एक जण ओरडला, दुसरा वेदनेने कळवळला, पणमी तिथे असेपर्यंततरी कोणीही अजिबात आवाज न काढताहे सहन करू शकलं नाही.

मी ही या यातना फार काळ पाहू शकलो नाही, म्हणून मी खानावळीत परत आलो. तिथेसुद्धा काहीजण परत येऊन खात पीत बसले होते.

– शेवटी झालंएकदाचं! – त्यांच्यातला एक जण म्हणाला.

– हो आपण तरी जास्त ओरडलो नाही. पण ताल्ब तर गाढवासारखा खिंकाळत होता. – दुसरा म्हणाला.

– पाहिलंस तुझा ताल्बकिती घाबरट आहे ते, आणि काल तू त्याला सभेचा अध्यक्ष बनवायचं बोलत होतास.

– हो,कधीकधी कोण कसं असेल सांगता येत नाही!

तेबोलत असतानाही वेदनेने कळवळत होते, पण हे एकमेकांपासून लपवत होते. कारण त्यांना आपण घाबरट आहोत असं दुसर्‍यांना कळू द्यायचं नव्हतं.

क्लेअर्डने स्वतःचं नाव कलंकित केलं,कारण ठसा लावून घेताना तोसुद्धा कळवळला, आणि लियर नावाचादुसराचएक जणशूरवीर ठरला, कारण त्याने आपल्या कपाळावर दोन ठसे उमटवण्यास सांगितलं व एकदाही तोंडातून आवाज काढला नाही. संपूर्ण गाव त्याच्याबद्दल अतीव आदराने बोलत होतं.

काही लोक पळून गेले,त्यांना बाकीच्यांनी खूप नावं ठेवली.

काही दिवसांनी डोक्यावर दोन ठसे असलेला लियर आपली मान उंचावून प्रतिष्ठेने, आत्मविश्वासाने, विजयाच्या भावनेने आणि अभिमानानेरस्त्यावरून चालत होता.प्रत्येक जण त्याच्यासमोर वाकत किंवा आपली टोपी उंचावून त्याला अभिवादन करत असत.स्त्री, पुरुष आणि मुलं त्याच्यामागून देशातील महान माणूस पाहण्यासाठी धावत. तो जिथे जिथे जाईल तिथे कुजबुज ऐकू येई: “लियर! लियर!… हा तोच आहे! हाच तो शूरवीर जो अजिबात ओरडला नाही,डोक्यावर दोन ठसे उमटत असतानादेखील याने तोंडातून आवाज काढला नाही!” वर्तमानपत्रांच्या मथळ्यांमधून त्याच्यावर स्तुतीसुमनं उधळली जात होती.

त्याने हे प्रेम स्वतःची पात्रता सिद्ध करून मिळवलं होतं.

जवळपास सर्वच ठिकाणी मी त्याची स्तुती ऐकत होतो, आणि मला माझ्या धमन्यांतून प्राचीन आणि शौर्यवान सर्बियन रक्त सळसळताना जाणवलं. आमचे पूर्वजसुद्धा शूर होते,त्यांनीही स्वातंत्र्यासाठी आपल्या प्राणांचे बलिदान दिले. आम्हालाही वैभवशाली इतिहास आहे. माझ्या मनात देशाभिमानाची आणि गर्वाची भावना वाढू लागलं आणि मला आमचा वंश किती हिंमतवान आहेहे सर्वांना सिद्ध करून दाखवण्यासाठी त्या सभागृहामध्ये धावत जाऊनओरडावंसं वाटलं की:

– तुम्ही तुमच्या लियरची इतकी स्तुती का करता? तुम्ही खरे वीर पाहिलेच नाही आहेत! इथे या आणि सर्बियन रक्त किती हिंमतवान असतं ते स्वतः पहा!फक्त दोनच नाही तर माझ्या डोक्यावर दहा ठसे उमटवा.

पांढऱ्या वेषातल्यात्या नागरी सेवकानेलाल,तप्त लोखंडी ठसा माझ्या कपाळाजवळ आणला, आणि मी… मी स्वप्नातून जागा झालो.

मीभीतीनेचमाझ्या कपाळावरून हात फिरवला,देवाचं स्मरण केलं आणि माझ्या स्वप्नात या कसल्या गोष्टी येतायत याचा विचार करू लागलो.

– मी जवळ जवळ लियरच्या कामगिरीचं महत्त्वकमी केलं होतं, – मी विचार केला आणि मला हायसं वाटलं.

मी कुशीवर वळलोपण मला काहीसं अस्वस्थ वाटत होतं कारण माझं स्वप्न पूर्ण झालं नाही.

 

बेलग्रेड मध्ये, १८९१.
रदोये डोमानोविच प्रकल्पासाठी अनुवादक अभिषेक शेट्ये, २०२०.

सामान्य सर्बियन बैलाचा तर्क

जगामध्ये बऱ्याच आश्चर्यकारक गोष्टी घडत असतात, आणिबऱ्याच लोकांच्या म्हणण्याप्रमाणे, आमचा देश तर आश्चर्यांनी इतका भरून वाहतो आहे की इथे आता आश्चर्यांचं काही आश्चर्यच वाटत नाही. इथे अगदी उच्च पदावर असे लोक आहेत जे काहीच विचार करत नाहीत आणि त्याचं संतुलन म्हणून किंवा कदाचित दुसऱ्या काही कारणामुळे एका सामान्य शेतकऱ्याचा बैल, जो बाकीच्या सर्व सर्बियन बैलांसारखाच आहे, तो विचार करू लागला.कुणास ठावूक, असं काय घडलं ज्यामुळे या प्राण्याला इतकं कठीण काम करावंसं वाटलं. विशेषत:जेव्हापासून असं सिद्ध झालं आहे की सर्बियामध्ये हे दुर्दैवी काम फक्त नुकसानच देऊ शकतं. आपण असं मानूया की या बिचाऱ्या प्राण्याला माहित नव्हतं की या कामामुळे त्याच्या जन्मभूमीमध्येतरी त्याला काहीच फायदा होणार नाही म्हणून आपणसुद्धात्याला काहीही नागरी उत्तेजन देऊया नको पण तरीही हे रहस्य आहेच की एखादा बैल विचार का करू लागला, तो तर मतदार नाही नगरसेवक नाही न्यायाधीश नाही किंवा एखाद्या गुरांच्या लोकसभेमधला कोणी निवडलेला प्रतिनिधी नाही किंवा (ठराविक वय पार झालं असेल तर) संसदेतला खासदार नाही आणि या बिचाऱ्या प्राण्याने जर कधी एखाद्या गुरांच्या देशात मंत्री व्हायचं स्वप्न पाहिलं तर त्याला माहित असायला हवंकी त्याला याउलट शक्य तितका कमीतकमी विचार करावा लागेल, काही आनंदी देशांमध्ये असणाऱ्या उत्कृष्ट मंत्र्यांप्रमाणे;पण आपला देश मात्र याबाबतीत फारसा नशीबवान नाही.शेवटी आपण सर्बिया मधल्या एका बैलाने लोकांनी सोडून दिलेलं काम हाती का घेतलं असेल याची काळजी का करावी?किंवा असंही झालं असेल की तो फक्त आपोआप नैसर्गिकरित्या विचार करू लागला असेल॰

तर हा नक्की कोणत्या प्रकारचा बैल आहे? हा एक सामान्य बैल आहे जसा जीवशास्त्रात शिकवला जातो एक डोकं, शरीर,पाय,बाकीच्या बैलांप्रमाणेच; तो गाडी ओढतो, गवत खातो,मीठ चाटतो, रवंथ करतो आणि हंबरतो.त्याचं नाव आहे ढवळ्या.

तर त्याने विचार करायला सुरुवात कशी केली? एका दिवशी त्याच्या मालकाने त्याला आणि आणि त्याच्या मित्राला,पवळ्याला,जोखडाशी बांधलं. काही चोरलेले ओंडके गाडीमध्ये टाकले आणि ते गावामध्ये विकण्यासाठी निघाला. गावात शिरल्याबरोबर त्यानेलगेच सगळे ओंडके विकले, ढवळ्याला व त्याच्या मित्राला जोखडातून सोडलं, त्यांना बांधून ठेवणारी साखळी अडकवून ठेवली,त्यांच्यासमोर थोडंसं गवत टाकलं आणि आनंदाने एका खाणावळीमध्ये दारू पिऊन तरतरीत व्हायला गेला. त्या गावात एक उत्सव सुरु होता, त्यामुळे तिथे पुरुष, स्त्रिया आणि मुलं सर्व बाजूंनीफिरत होती.पवळ्या, ज्याला बाकीचे बैल काहीसा मंद समजायचे, तो कुठेच पाहत नव्हता.उलट त्याने आपलं जेवण जास्त गंभीरपणे घेतलं, पोटभर खाल्लं,आनंदाने हंबरला आणि खाली बसून डुलक्या घेत रवंथ करू लागला.आजूबाजूने जाणारे सगळे लोक त्याच्या खिजगणतीतही नव्हते. तो शांतपणे डुलक्या घेत रवंथ करत होता (खरंतर तो एक मनुष्य असायला हवा होता, कारण त्याच्याकडे सगळे गुण तर होतेच). पण ढवळ्या एकही घास खाऊ शकला नाही. त्याचे पाणीदार डोळे आणि चेहऱ्यावरील दुःखद भाव एका नजरेतच सांगत होते की हा एक विचारवंत, सुंदर आणि प्रभावशाली जीव आहे.सर्बियन लोक त्यांच्या वैभवशाली इतिहासाचा, त्यांच्या नावाचा, त्यांच्या देशाचा अभिमान बाळगत बाजूने जात होते. आणि हा अभिमान त्यांच्या वर्तनामध्ये आणि चालीमध्ये दिसत होता. ढवळ्या हे पाहत होता आणि त्याचं मन मोठ्या अन्यायाच्या भावनेमुळे अचानक दुःखाने व वेदनेने भरून आलं आणि तो या अचानक जाणवणार्‍या शक्तिशाली भावनेसमोर तग धरू शकला नाही. तो दुःखाने, वेदनेने हंबरू लागला; त्याच्या डोळ्यांत अश्रू तरळले आणि प्रखर यातनेमध्ये ढवळ्या विचार करु लागला:

– माझे मालक आणि आणि हे बाकीचे सर्बियन कशाबद्दल इतके अभिमान बाळगून आहेत? ते त्यांची मान इतकी उंच का ठेवतात आणि माझ्या लोकांकडे गर्वाने व तिरस्काराने का पाहतात?त्यांना त्यांच्या मातृभूमीचा अभिमान आहे, नशिबाने त्यांना सर्बियामध्ये जन्मता आलं याचा अभिमान आहे.  माझ्या आईने मलासुद्धा सर्बियामध्येच जन्म दिला आहे आणि सर्बिया फक्त माझीच मातृभूमी नाही तर माझ्या वडिलांचीही आहे आणि माझ्या पूर्वजांचीही आणि त्यांच्या पूर्वजांचीसुद्धा जे प्राचीन स्लाविकभूमीवरून या प्रदेशात आले होते. पण तरीही आम्हा बैलांना याचा कधी अभिमान वाटला नाही. आम्ही फक्तआमच्याओझी ओढण्याच्या आणि चढवण्याच्या कौशल्याचा अभिमान बाळगला; आज पर्यंत कोणत्याही बैलाने एखाद्या या जर्मन बैलाला सांगितलं नाही की: “तुला माझ्याकडूनकायहवं आहे, मी एक सर्बियन बैल आहे, माझी मातृभूमी सर्बिया आहे, माझे पूर्वज येथे जन्मले होते आणि आणि या भूमीमध्येच माझ्या पूर्वजांच्या मृत्यू झाला आहे.” आम्ही यात कधी अभिमान बाळगला नाही,कधीच हे आमच्या मनात आलं नाही आणि हे तर याबद्दल इतका गर्व बाळगून आहेत. विचित्र लोक!

विचारात हरवलेला असतानाच बैलाने दुःखाने आपली मान हलवली, त्याच्या गळ्यातील घंटा वाजू लागली आणि जोखडाचा आवाज झाला. पवळ्याने डोळे उघडले, आपल्या मित्राकडे पाहिलं, आणि हंबरला:

– तुझा तो फाजीलपणा पुन्हा सुरू झाला वाटतं! खा मुर्खा, थोडी तब्येत बनव, तुझी बाहेर आलेली हाडं बघ; जर विचार करणं चांगलं असतं तर लोकांनी ते आपल्या बैलांसाठी सोडलं नसतं. आपण इतके काही नशीबवान नाही आहोत!

ढवळ्याने आपल्या मित्राकडे सहानुभूतीने पाहिलं, त्याच्यापासून नजर दूर वळवली आणि पुन्हा आपल्या विचारात हरवून गेला.

– ते त्यांच्या वैभवशाली इतिहासाचा अभिमान बाळगतात. कोसोवोची जमीन, कोसोवोचं युद्ध याच्या बढाया मारतात.यात काय इतकं, माझ्या पूर्वजांनी सुद्धा अन्नधान्याने आणि शस्त्रास्त्रांनी भरलेल्या गाड्यात्याकाळातओढल्या नाहीत का?जर आम्ही नसतो तर लोकांना ते काम स्वतःहून करावं लागलं असतं. त्यानंतरतुर्क लोकांच्या विरोधात उठाव झाला. एक महान आणि धाडसी कामगिरी,पण त्यावेळी तिथे कोण होतं? हे आता माझ्यासमोर नाक वर करून चालणारे लोक, जे या गोष्टींबाबत जास्तच अभिमानी आहेत, ते त्यावेळी तो उठाव करण्यासाठी होते काय? माझ्या या मालकांचं उदाहरण घ्या. ते खूप अभिमानी आहेत आणि आणि त्या उठावाबद्दल बढाया मारतात.विशेषतः त्यांचे पणजोबा स्वातंत्र्याच्या या युद्धामध्ये एक वीर म्हणून मृत्यू पावले होते, पण त्यात माझ्या मालकाचं कर्तृत्व काय? त्यांच्या पणजोबांना अभिमान बाळगण्याचा हक्क होता,पण यांना नाहीआहे.त्यांच्या पणजोबांनी बलिदान दिलं जेणेकरूनमाझे मालक, त्यांचे वारस,स्वतंत्र होऊ शकतील.पण आता ते स्वतंत्र आहेत तर ते त्यांच्या स्वातंत्र्याचा वापर कसा करत आहेत? ते बाकीच्या लोकांचे ओंडके चोरतात,गाडीवर बसतात, आम्हाला गाडी ओढायला लावतात,स्वतः हातात लगाम घेऊन झोपा काढतात आणि आता ते लाकूड विकून दारू प्यायला गेले आहेत. काहीही न करता आपल्या भूतकाळाचा अभिमान बाळगत आहेत.माझ्या कितीतरी पूर्वजांचीत्याउठावादरम्यान सैनिकांना खायला देण्यासाठी कत्तल करण्यात आली होती आणि माझ्या पूर्वजांनी त्या काळात सुद्धा शस्त्रास्त्रं, अन्नधान्य, तोफा ओढून नेल्या होत्या आणि तरीही आम्ही त्यांच्या या कामगिरीबद्दलगर्वाने बोलत नाही, कारण आम्ही बदललो नाही आहोत, आम्ही आजही आमचं कर्तव्य करतो आहोत जसं आमच्या पूर्वजांनी केलं होतं,संयमाने आणि विचारपूर्वक.

त्यांना त्यांच्यापूर्वजांनी भोगलेल्या यातनांचा आणि आणि पाचशे वर्षांच्या गुलामगिरीचाअभिमान आहे. पण माझी प्रजाती तर आमच्या अस्तित्वापासूनच यातना सहन करत आली आहे आणि आजही आम्ही गुलामगिरीतच जगत आहोत आणि तरीही आम्ही त्याबद्दल जोरजोरात ओरडत नाही. ते म्हणतात की तुर्कांनी त्यांना त्रास दिला,त्यांची कत्तल केली, ठार मारलं! हो पण माझ्या पूर्वजांची तरसर्बियन आणि तुर्क दोघांकडूनही कत्तल करण्यात आली,जाळण्यात आलं,सर्व प्रकारच्या यातना भोगाव्या लागल्या.

त्यांना त्यांच्या धर्माचा अभिमान वाटतो पण ते त्यातील कशाचंही पालन करत नाहीत. माझा आणि माझ्या लोकांचा काय दोष आहे जे आम्ही ख्रिश्चन होऊ शकत नाही? त्यांचा धर्म त्यांना सांगतो की चोरी करू नये आणि इथे माझा मालक चोरी करून त्याच पैशांनी दारू पितो आहे. त्यांचा धर्म त्यांना सांगतो की शेजाऱ्यावर प्रेम करा आणि तरी ते एकमेकांना इजा करत आहेत. त्यांच्यासाठी माणसाचा सर्वात मोठा गुण म्हणजे आहे की जो दुसर्‍यांना त्रास न देणं. हो बरोबर आहे, पण कोणीही दुसऱ्याला काहीतरी चांगलं करण्याससांगतनाहीत, फक्त वाईट न करण्यास सांगतात.त्यांची सद्गुणांची व्याख्या इतक्या खालच्या थराला पोहोचली आहे. म्हणजे जी निरुपयोगी वस्तु जी दुसर्‍यांना त्रास देत नाही ती सुद्धा सद्गुणीच म्हणावी लागेल.

बैलाने एक दीर्घ श्वास सोडला, त्याच्या श्वासामुळे रस्त्यावरीलधूळवर उडाली.

– तर – बैल त्याचे दुःखद विचार पुन्हा करू लागला- याबाबतीत मी आणि माझी प्रजाती त्यांच्यापेक्षानक्कीच उत्तम आहे! मी कधीही कोणाचा खून केला नाही, मी कोणावर खोटे आरोप केले नाहीत, मी काही चोरलं नाही,मी सरकारी नोकरीतून निरपराध माणसांना काढलं नाही, मी देशाच्या तिजोरीमध्ये खड्डा केला नाही, मी खोटा हिशोब दाखवला नाही, मी निरपराध लोकांना अटक केली नाही, मी माझ्या मित्रांवर टीका केली नाही,त्यांचा अपमान केला नाही, मी माझ्या बैलतत्वांच्या कधी विरोधात गेलो नाही, मी खोटी साक्ष दिली नाही, मी कधी देशाचा मंत्री नव्हतो आणि देशाला कोणतीही हानी पोहोचवली नाही,आणि मी कोणालाइजा पोहोचवली नाहीइतकंच नाही तर जे इजा पोहोचवतात त्यांच्यासाठी चांगली कामंही केली. माझ्या आईने मला जन्म दिला आणि लगेच दुष्ट लोकांनी माझ्या आईचं दूध माझ्याकडून काढून घेतलं. देवाने किमान गवत तरीआम्हाला खायला ठेवलं आहे,जे माणूस खाऊ शकत नाही,तरीही आम्हाला ते सुद्धा कमी दिलं जातं.इतका त्रास, अपमानहोऊनसुद्धा आम्ही त्यांच्या गाड्या ओढतो, त्यांची शेतं नांगरतो,त्यांना धान्य देतो. तरीही कोणी आम्ही मातृभूमीसाठी केलेल्याया चांगल्या कृत्यांची दखल घेत नाही…

– आता उपवासाचंच उदाहरण घ्या; माणसांना धर्म सांगतो की सर्व सणाच्या दिवशी उपवास करावा, तरीही ते इतकासा उपवास सहन करू शकत नाहीत. मात्र मी आणि माझे लोक आयुष्यभर उपवासच करत असतात,अगदी तेव्हापासून  जेव्हा आम्हाला आमच्या आईच्या स्तनांपासून दूर करण्यात आलं होतं.

बैलाने जणूकाहीप्रचंड दुःखात असल्याप्रमाणे मान खाली केली, नंतर पुन्हा वर उचललीआणिरागातच फुरफुरला. असं वाटत होतं की काहीतरी महत्त्वाचा विचार त्याच्या डोक्यात येतो आहे, त्याला त्रास देतो आहे, इतक्यात अचानक तो आनंदाने हंबरला:

– हो,मला आता समजलं, हे असंच आहे – आणि तो पुन्हा विचार करु लागला, – असंच असणार आहे;त्यांना त्यांच्या स्वातंत्र्याचा आणि नागरी हक्कांचा अभिमान आहे. मला याचा अजून गांभीर्याने विचार केला पाहिजे.

आणि तो विचार करु लागला, विचार करु लागला पण त्याला उत्तर मिळालं नाही.

– त्यांचे हेहक्क तरी आहेत? जर पोलीस त्यांना मत द्यायला म्हणाले तर ते मत देतात. असं तर आम्हीसुद्धा कोणी काहीही म्हणालं तरी मान हलवतो. पण जर त्यांना आज्ञा नसेल, तर ते मत देत नाहीत, किंवा राजकारणाचा विचारही करत नाहीत. आमच्याप्रमाणेच तेसुद्धा पूर्णपणे निरपराधी असतील तरी तुरुंगात मार खातात.किमान आम्ही आमची शेपूट हलवून हंबरू तरी शकतो पण त्यांनाइतकंसं करण्याचीही मुभा नाही आहे.

आणि याच क्षणी त्याचा मालक खाणावळीतून बाहेर आला. नशेमध्ये धडपडत,डोळे उघडण्याचा प्रयत्न करत आणि काहीतरी न समजणारे शब्द बडबडत, अंदाज घेतघेत तोगाडीकडे चालत आला.

– हे पहा, हा एक इतिहासाचा अभिमान असलेला वंशज कशाप्रकारे त्याचं स्वातंत्र्य वापरतो आहे जे त्याच्या पूर्वजांनी आपल्या रक्ताची आहुती देऊन मिळवलं होतं?बरं, माझा मालक दारुड्या आणि चोर आहे, पणमग हे बाकीचे लोक स्वातंत्र्य कसं वापरत आहेत?स्वतः काही परिश्रम न करताफक्त त्यांच्या भूतकाळाचा,त्यांच्या पूर्वजांनी केलेल्या कामाचा अभिमान बाळगत आहेत. पण आम्ही बैल,आमच्या पूर्वजांप्रमाणेच अजूनही परिश्रमी आणि कष्टकरी कामगार आहोत. आम्ही बैल आहोत, पण आम्ही आमच्या परिश्रमाचा आणि सदगुणांचा आजही अभिमान बाळगू शकतो.

बैलाने दीर्घ उसासा टाकला आणि जोखड घेण्यासाठी आपली मान तयार ठेवली.

 

बेलग्रेड मध्ये, १९०२.
रदोये डोमानोविच प्रकल्पासाठी अनुवादक अभिषेक शेट्ये, २०२०.

An Stiuiriche (3/3)

(duilleag roimhe)

Mar sin chaidh a ’chiad latha seachad, agus lean barrachd làithean leis an aon shoirbheachadh. Cha do thachair dad glè chudromach, dìreach tachartasan duilich: thuit iad a-steach do chlais, agus an uairsin a-steach do bhealach; bhruich iad an aghaidh callaidean agus preasan sùbh-craoibhe; rinn iad ceum air droigheann; bhris grunn ghàirdeanan is chasan; dh ’fhuiling cuid buillean air a’ cheann. Ach chaidh a ’chràdh seo gu crìch. Chaidh beagan bhodach fhàgail nan laighe marbh air an rathad. “Bhiodh iad air bàsachadh eadhon ged a bhiodh iad air fuireach aig an taigh, gun luaidh air an rathad!” thuirt an luchd-labhairt, a ’brosnachadh an fheadhainn eile gus leantainn air adhart. Bhàsaich beagan chloinne nas lugha, aon gu dà bhliadhna a dh’aois. Chuir na pàrantan an grèim gu trom air sgàth gur e toil Dhè a bh ’ann. “Agus mar as lugha a’ chlann, is ann as lugha a bhios am bròn. Nuair a tha iad nas òige tha am bròn nas lugha. Chan eil Dia a ’toirt cead dha na pàrantan an cuid cloinne a chall nuair a ruigeas iad an aois pòsaidh. Ma tha a ’chlann cho mòr an dùil, tha e nas fheàrr gum bàsaich iad tràth. An uairsin chan eil am bròn cho mòr! ” thug an luchd-labhairt fois-inntinn a-rithist iad. Bidh cuid a ’pasgadh aodaich timcheall an cinn agus a’ cur brùthadh fuar air na bruisean aca. Bhiodh cuid eile a ’giùlan an gàirdeanan ann an claisean. Bha iad uile rag agus air an gearradh suas. Bha an t-aodach aca crochte ann an rùdan, ach a dh ’aindeoin sin bha iad a’ putadh air adhart gu toilichte. Bhiodh seo air a bhith na b ’fhasa a ghiùlan mura biodh iad air an creachadh leis an acras iomadh uair. Ach bha aca ri cumail a ’dol.

Aon latha, thachair rudeigin nas cudromaiche.

Bha an stiùiriche a ’coiseachd air a bheulaibh, air a chuairteachadh leis na fir gaisgeil sa bhuidheann. (Bha dithis dhiubh a dhìth, agus cha robh fios aig duine càite an robh iad. B ’e a’ bheachd choitcheann gun do bhrath iad an adhbhar agus theich iad. Aon uair thuirt an neach-labhairt rudeigin mun bhrathadh tàmailteach aca. Cha robh ach beagan a ’creidsinn gun do bhàsaich an dithis air air an t-slighe, ach cha do chuir iad am beachd an cèill gus nach dùisg an fheadhainn eile.) Bha an còrr den bhuidheann a ’dol air an cùlaibh. Gu h-obann, nochd bealach mòr creagach, domhainn agus domhainn – fìor dhubh-dhubh. Bha an leathad cho cas is nach leigeadh iad ceum air adhart a ghabhail. Sguir eadhon an fheadhainn gaisgeil goirid agus choimhead iad air an stiùiriche. A ’gabhail eagal, air a ghlacadh ann an smuaintean le a cheann sìos, chaidh e gu dàna air adhart, a’ cnagadh a chasan air beulaibh, an toiseach chun na làimh dheis, an uairsin chun na làimh chlì, san dòigh àbhaisteach aige. Thuirt mòran gun robh e a ’toirt air a bhith a’ coimhead nas urramaiche fhathast. Cha do choimhead e air duine no thuirt e dad. Air aodann cha robh atharrachadh faireachdainn no lorg eagal ann mar a dh ’fhàs e nas fhaisge agus nas fhaisge air an oir. Dh ’fhàs eadhon na fir a bu dàna gu bàs mar bhàs, ach cha robh duine sam bith a’ toirt rabhadh don stiùiriche treun, glic. Dà cheum eile agus bha e aig an oir. Ann an eagal olc agus le sùilean fosgailte farsaing, bha iad uile air chrith. Bha na fir gaisgeil dìreach air an stiùiriche a chumail air ais, eadhon ged a bha e a ’ciallachadh briseadh smachd, nuair a rinn e ceum aon uair, dà uair, agus a’ tuiteam a-steach don bhealach. Dh ’èirich troimh-cheile, caoineadh, a’ sgreuchail; fhuair eagal làmh an uachdair. Thòisich cuid a ’teicheadh.

– Cùm e, a bhràithrean! Dè an cabhag? An e seo an dòigh anns am bi thu a ’cumail d’ fhacal? Feumaidh sinn an duine glic seo a leantainn oir tha fios aige dè a tha e a ’dèanamh. Bhiodh e às a chiall a bhith ga mhilleadh fhèin. Air adhart, às a dhèidh! Is e seo an cunnart as motha agus is dòcha an cunnart mu dheireadh, an cnap-starra mu dheireadh. Cò aig tha fios? Is dòcha air taobh eile a ’ghlinne seo gum faigh sinn fearann ​​torrach torrach a bha Dia a’ ciallachadh dhuinn. Air adhart! Às aonais ìobairt, gheibh sinn a-nis! – b ’e sin faclan comhairle an neach-labhairt agus ghabh e cuideachd dà cheum air adhart, a’ dol à sealladh don bhealach. Lean am bravest agus an uairsin thuit a h-uile duine eile a-steach.

Bha caoineadh, grùdaireachd, tumadh, gearan air leathad cas a ’mhòr-ghil seo. Bhiodh aon air a mhionnachadh nach fhaigheadh ​​duine a-mach a-riamh beò, mòran nas lugha gun leòn agus ann an aon phìos, ach tha beatha dhaoine gabhaltach. Bha an stiùiriche gu h-annasach fortanach. Bha e a ’crochadh air preasan mar a thuit e gus nach deach a ghoirteachadh. Chaidh aige air e fhèin a tharraing ri chèile agus streap a-mach. Nuair a bha e a ’caoineadh, a’ gearan agus a ’caoineadh gu h-ìosal, shuidh e gun ghluasad, gu sàmhach sàmhach. Thòisich cuid a bha air am bualadh agus feargach a ’mallachadh ach cha tug e feart sam bith. Thòisich an fheadhainn a bha fortanach grèim fhaighinn air preas no craobh fhad ‘s a bha iad a’ tuiteam a ’feuchainn gu dìcheallach ri sreap a-mach. Bha cuid air cinn a bhriseadh gus am biodh fuil a ’sruthadh a-mach às an aghaidhean. Cha robh duine ann an aon phìos ach an stiùiriche. Gu h-obann bha iad a ’gearan ris agus a’ gearan mu dheidhinn ach cha do thog e eadhon a cheann. Bha e sàmhach agus a ’gabhail ris an fhìor fhaileas a bha aig fìor saoi!

Chaidh beagan ùine seachad. Bha an àireamh de luchd-siubhail a ’fàs nas lugha agus nas lugha. Ghabh gach latha a chìs. Dh ’fhàg cuid a’ bhuidheann agus thionndaidh iad air ais.

Den àireamh mhòr a thòisich, cha robh ach mu fhichead air fhàgail. Bha na h-aghaidhean gruamach, sàraichte aca mar sgàthan de eu-dòchas, teagamh, sgìths agus acras, ach cha tuirt duine uimhir ri facal. Bha iad cho sàmhach ris an stiùiriche aca agus chùm iad a ’plodadaich. Chrath eadhon an neach-labhairt spioradail a cheann gu dìcheallach. Bha an rathad duilich gu dearbh.

Bha na h-àireamhan aca a ’lughdachadh gach latha gus nach robh ann ach deich. Le aghaidhean dòrainneach, cha do rinn iad ach gearan agus gearan an àite còmhradh.

Bha iad a ’coimhead nas coltaiche ri criples na fir. Bha cuid dhiubh air laghces. Bhiodh cuid a ’cumail an gàirdeanan ann an claisean ceangailte mun amhaich. Air an làmhan bha grunn bannan . Eadhon ged a bhiodh iad air ìobairtean ùra a dhèanamh, cha b ’urrainn dhaibh oir cha mhòr nach robh àite air na cuirp airson lotan ùra sam bith.

Bha eadhon an fheadhainn as làidire agus as cumhachdaiche nam measg air creideamh agus dòchas a chall mu thràth ach bha iad fhathast a ’strì nas fhaide; is e sin, bha iad ann an dòigh air choreigin a ’gluasad còmhla ri oidhirp mhòr, a’ gearan, air an sgoltadh le pian. Dè eile a dh ’fhaodadh iad a dhèanamh mura b’ urrainn dhaibh a dhol air ais? Uiread de ìobairtean agus a-nis airson an turas a leigeil seachad?

Thàinig an ciaradh. A ’dol air adhart air bagannan, chunnaic iad gu h-obann nach robh an stiùiriche air am beulaibh a-nis. Ceum eile agus chaidh iad uile a-steach do bhealach eile.

– O, mo chas! O, mo làmh! – resounded an caoineadh agus groaning. Mhallaich aon ghuth lag eadhon an stiùiriche airidh ach an uairsin dh ’fhàs e sàmhach.

Nuair a dh ’èirich a’ ghrian, shuidh an stiùiriche, an aon rud ris an latha sin nuair a chaidh a thaghadh. Cha robh an atharrachadh as lugha na choltas.

Shreap an neach-labhairt a-mach às an geodha, agus dithis eile às a dhèidh. Air an dealbhadh agus fuilteach, thionndaidh iad timcheall gus faicinn cia mheud a bha air fhàgail, ach b ’iad an aon fheadhainn. Lìon eagal bàis agus eu-dòchas an cridheachan. Bha an sgìre neo-aithnichte, cnocach, creagach – cha robh slighean ann an àite sam bith. Dà latha mus tàinig iad air rathad ach dh ’fhàg iad às a dhèidh e. Stiùir an stiùiriche iad mar sin.

 

Bha iad a ’smaoineachadh mun iomadh caraid is càirdean a bhàsaich air an turas neònach seo. Bha bròn nas làidire na am pian anns na gàirdeanan crùbach a ’toirt thairis orra. Chunnaic iad an sgrios fhèin le an sùilean fhèin.

Chaidh an neach-labhairt suas chun stiùiriche agus thòisich e a ’bruidhinn le guth sgìth, crith làn pian, eu-dòchas agus searbhas.

– Càit a bheil sinn a ’dol a-nis?

Bha an stiùiriche sàmhach.

– Càit a bheil thu gar toirt agus càite an tug thu sinn? Chuir sinn sinn fhìn agus ar teaghlaichean nad làmhan agus lean sinn thu, a ’fàgail ar dachaighean agus uaighean ar sinnsearan an dòchas gum b’ urrainn dhuinn sinn fhèin a shàbhaladh bho thobhta anns an fhearann ​​neo-thorrach sin. Ach tha thu air ar milleadh ann an dòigh nas miosa. Bha dà cheud teaghlach air do chùlaibh agus a-nis coimhead cia mheud a th ’ann!

– A bheil thu a ’ciallachadh nach eil a h-uile duine an seo? – a ’magadh air an stiùiriche gun a cheann a thogail.

– Ciamar as urrainn dhut a leithid de cheist fhaighneachd? Coimhead suas agus faic! Cunnt cia mheud againn a tha air fhàgail air an turas mì-fhortanach seo! Thoir sùil air a ’chruth anns a bheil sinn! Bhiodh e na b ’fheàrr a bhith air bàsachadh na a bhith crùbach mar seo.

– Chan urrainn dhomh sùil a thoirt ort!

– Carson nach biodh?

– Tha mi dall.

Sàmhchair marbh.

– An do chaill thu do shealladh tron ​​turas?

– Rugadh mi dall!

Bha an triùir a ’crochadh an cinn ann an eu-dòchas.

Shèid gaoth an fhoghair gu cruaidh tro na beanntan agus thug i sìos na duilleagan a bha air crìonadh. Chaidh ceò a-mach thairis air na beanntan, agus tro sgiathan fuar, ceòthach a ’sruthadh fithich. Chaidh cagnadh nach robh air fhàgail. Chaidh a ’ghrian fhalach air cùl na sgòthan, a bha a’ roiligeadh agus a ’dèanamh cabhag nas fhaide agus nas fhaide.

Choimhead an triùir air a chèile ann an uabhas.

– Càite an urrainn dhuinn a dhol a-nis? – a ’magadh gu gruamach.

– Chan eil fios againn!

 

Ann am Belgrade, 1901.
Airson a ’phròiseict “Radoje Domanović” air eadar-theangachadh le Gerard Wilkie.

An Stiuiriche (2/3)

(duilleag roimhe)

Air an ath latha chruinnich a h-uile duine a bha misneachail a dhol air turas fada. Thàinig còrr air dà cheud teaghlach don àite ainmichte. Cha robh ach beagan air fhàgail aig an taigh airson coimhead às dèidh an t-seann dachaigh.

Bha e brònach gu dearbh a bhith a ’coimhead air a’ mhòr-chuid seo de dhaoine truagh a thug air mì-fhortan searbh an talamh anns an do rugadh iad a thrèigsinn agus anns an robh uaighean an sinnsirean a ’laighe. Bha na h-aghaidhean aca gruamach, caithte agus air an losgadh. Sheall fulangas grunn bhliadhnaichean fada saothair a ’bhuaidh a bh’ aige orra agus thug e dealbh de dh ’eu-dòchas agus eu-dòchas searbh. Ach anns a ’bhad seo chunnacas a’ chiad sealladh de dhòchas – measgaichte le cianalas gu cinnteach. Bha deòir a ’sruthadh sìos aodann gruagach mòran de sheann duine a bha a’ deàrrsadh gu cruaidh agus a ’crathadh a chinn le adhair de dhroch aghaidh. B ’fheàrr leis fuireach airson ùine gus am faigheadh ​​e fhèin bàs am measg nan creagan sin an àite a bhith a’ coimhead airson dùthaich dhachaigh nas fheàrr. Bha mòran de bhoireannaich a ’caoidh gu mòr agus a’ leigeil soraidh slàn le luchd-gràidh marbh a bha na h-uaighean a bha iad a ’falbh.

Bha na fir a ’feuchainn ri aghaidh ghaisgeil a chuir suas agus bha iad ag èigheachd, – Uill, a bheil thu airson cumail orra leis an acras anns an fhearann ​​damnaichte seo agus a bhith a’ fuireach anns na geòlagan sin? – Gu fìrinneach bhiodh iad air a bhith na b ’fheàrr leotha uile airson an sgìre mallaichte gu lèir agus na droch tobhtaichean a thoirt leotha nam biodh e air a bhith comasach.

Bha am fuaim agus an èigheachd àbhaisteach mar a bha anns a h-uile sluagh. Bha an dà chuid fireannaich agus boireannaich gun tàmh. Bha a ’chlann a’ crathadh ann an creathail air druim am màthraichean. Bha eadhon an sprèidh beagan an-fhoiseil. Cha robh cus crodh ann, laogh an seo agus an sin agus an uairsin hack caol, gruamach le ceann mòr agus casan reamhar air an robh iad a ’luchdachadh seann rugaichean, pocannan agus eadhon dà phoca thairis air dìollaid a’ phasgan, gus am biodh am beathach bochd a ’gluasad, fon chuideam. Ach fhuair e air fuireach suas agus nàbaidh bho àm gu àm. Bha cuid eile a ’luchdachadh asail; bha a ’chlann a’ slaodadh aig coin air leashes. A ’bruidhinn, ag èigheachd, a’ mallachadh, a ’caoineadh, a’ caoineadh, a ’comhartaich, a’ nàbaidh – uile lìonmhor. Bidh eadhon asal a ’bragadaich beagan thursan. Ach cha tug an stiùiriche facal seachad, mar gum biodh an dàimh iomlan na ghnìomhachas sam bith. Duine fìor ghlic!

Shuidh e gu cruaidh agus gu sàmhach, le a cheann sìos. A-nis agus an uairsin smugaid e; bha sin uile. Ach air sgàth a ghiùlan neònach, dh ’fhàs am mòr-chòrdte aige gum biodh a h-uile càil air a dhol tro theine is uisge, mar a chanas iad, air a shon. Chluinneadh na còmhraidhean a leanas:

– Bu chòir dhuinn a bhith toilichte gun do lorg sinn a leithid de dhuine. Nam biodh sinn air a dhol air adhart às aonais, cha do chuir Dia bacadh! Bhiodh sinn air bàsachadh. Tha fìor fhiosrachadh aige, tha mi ag innse dhut! Tha e sàmhach. Cha do shàbhail e facal fhathast! – thuirt fear fhad ‘s a bha e a’ coimhead air an stiùiriche le urram agus moit.

– Dè bu chòir dha a ràdh? Ge bith cò a bhruidhneas mòran, cha bhith e a ’smaoineachadh gu mòr. Duine spaideil, tha sin gu cinnteach! Tha e dìreach a ’cnuasachadh agus ag ràdh dad, – chuir e fear eile ris, agus choimhead e cuideachd air an stiùiriche le iongnadh.

– Chan eil e furasta a bhith a ’stiùireadh uimhir de dhaoine! Feumaidh e na smuaintean aige a chruinneachadh leis gu bheil obair mhòr aige na làmhan, – thuirt a ’chiad fhear a-rithist.

Thàinig an t-àm airson tòiseachadh. Bha iad a ’feitheamh gu mì-fhortanach, ge-tà, a dh’ fhaicinn an atharraicheadh ​​duine sam bith eile a inntinn agus a thighinn còmhla riutha, ach bho nach tàinig duine, cha b ’urrainn dhaibh fuireach nas fhaide.

– Nach bu chòir dhuinn faighinn gu dol? – dh ’fhaighnich iad don stiùiriche.

Dh ’èirich e gun fhacal a ràdh.

Chruinnich na fir as misneachaile timcheall air sa bhad gus a bhith aig làimh air eagal cunnart no èiginn.

Ghabh an stiùiriche, a ’froiseadh, a cheann sìos, beagan cheumannan, a’ tionndadh a bhus air beulaibh e fhèin ann am fasan urramach. Ghluais an cruinneachadh air a chùlaibh agus dh ’èigh e grunn thursan,“ Gu ma fada beò an stiùiriche againn! ” Ghabh e ceum no dhà eile agus bhuail e a-steach don fheansa air beulaibh talla a ’bhaile. An sin, gu nàdarra, stad e; mar sin stad am buidheann cuideachd. An uairsin sheas an stiùiriche air ais beagan agus chrath e mhaide coiseachd air an fheansa grunn.

– Dè a tha thu ag iarraidh oirnn a dhèanamh? – dh ’fhaighnich iad.

Cha tuirt e dad.

– Dè bu chòir dhuinn a dhèanamh? Teich sìos an fheansa! Sin na tha sinn ri dhèanamh! Nach fhaic thu gu bheil e air sealltainn dhuinn leis a ’chanan aige dè a nì thu? – dh ’èigh iadsan a sheas timcheall an stiùiriche.

– Tha an geata ann! Tha an geata ann! – thug e sgriach don chloinn agus chomharraich iad aig a ’gheata a bha mu choinneimh.

– Isd, sàmhach, clann!

– Dia gar cuideachadh, dè a tha a ’dol? – chaidh beagan bhoireannaich thairis orra fhèin.

– Chan e facal! Tha fios aige dè a nì e. Teich sìos an fheansa!

Anns a ’bhad bha am feansa sìos mar nach robh e a-riamh ann.

Chaidh iad seachad air an fheansa.

Is gann gun robh iad air a dhol ceud ceum nuair a ruith an stiùiriche a-steach do phreas mòr droigheann agus stad e. Le duilgheadas mòr fhuair e air a shlaodadh a-mach agus an uairsin thòisich e a ’cnagadh a shlat anns a h-uile taobh. Cha robh duine a ’budadh.

– Agus dè an gnothach a-nis? – dh ’èigh an fheadhainn air a’ chùl.

– Gearr sìos am preas droigheann! – ghlaodh an fheadhainn a bha nan seasamh timcheall an stiùiriche.

– Tha an rathad ann, a ’brùthadh nam preasan droigheann! An sin tha e! – thug e sgriach don chloinn agus eadhon mòran dhaoine air a ’chùl.

– Sin an rathad! Tha an rathad ann! – a ’toirt ionnsaigh air an fheadhainn a tha timcheall air an stiùiriche, ag atharrais gu feargach. – Agus ciamar as urrainn dhuinn fios a bhith aig daoine dall càite a bheil e gar stiùireadh? Chan urrainn dha a h-uile duine òrdughan a thoirt seachad. Tha fios aig an stiùiriche an t-slighe as fheàrr agus as dìriche. Gearr sìos am preas droigheann!

Ghluais iad a-steach gus an t-slighe a ghlanadh.

– Ouch, – ghlaodh cuideigin a chaidh a ghlacadh na làimh le droigheann agus cuideigin eile a bhuail aodann le meur dubh.

– A bhràithrean, chan urrainn dhut rudeigin a bhith agad airson dad. Feumaidh tu cuideam a chuir ort fhèin airson soirbheachadh, – fhreagair am fear as gaisge sa bhuidheann.

Bhris iad tron ​​phreas às deidh tòrr oidhirp agus ghluais iad air adhart.

Às deidh dhaibh a dhol air adhart beagan nas fhaide, thàinig iad air bucaid de logaichean. Chaidh iad sin, cuideachd, a thilgeil chun taobh. An uairsin lean iad orra.

B ’e glè bheag de thalamh a chaidh a chòmhdach air a’ chiad latha oir bha aca ri faighinn seachad air grunn chnapan-starra coltach ris. Agus a h-uile càil seo air biadh beag oir bha cuid air dìreach aran tioram agus beagan càise a thoirt a-steach agus cuid eile aig nach robh ach beagan arain airson an t-acras a shàsachadh. Bha cuid aig nach robh dad idir. Gu fortanach bha an samhradh ann gus an lorg iad craobh measan an seo agus an sin.

Mar sin, ged nach robh ach pìos beag air a ’chiad latha nan laighe air an cùlaibh, bha iad a’ faireachdainn gu math sgìth. Cha do nochd cunnartan mòra agus cha robh tubaistean ann nas motha. Gu nàdarra ann an obair cho mòr feumar beachdachadh air na tachartasan a leanas mar ne-chudromach: thorn a ’cumail sùil chlì aon bhoireannach, a chòmhdaich i le clò tais; ghlaodh aon leanabh  agus a’ dol a-steach do log; thuit seann duine thairis air preas dubh-dubh agus spìon e an adhbrann aige; às deidh dha oinniún talmhainn a bhith air a chuir air, dh ’fhuiling an duine gu gaisgeil a’ phian agus, a ’lùbadh air a’ bhothan aige, a ’leum air adhart gu treun air cùl an stiùiriche. (Gus a bhith cinnteach, thuirt grunn dhiubh gu robh am bodach na laighe mun adhbrann, nach robh e ach a ’leigeil a-mach gu robh e dèidheil air a dhol air ais.) A dh’ aithghearr, cha robh ann ach beagan aig nach robh droigheann na ghàirdean no sgrìob. aghaidh. Dh ’fhuiling na fir e gu gaisgeil fhad’ s a bha na boireannaich a ’mallachadh an dearbh uair a dh’ fhalbh iad agus bha a ’chlann ag èigheachd, gu nàdarra, leis nach robh iad a’ tuigsinn gum faigheadh ​​a h-uile toil agus pian seo duais mhòr.

Gu mòr airson toileachas is toileachas a h-uile duine, cha do thachair dad don stiùiriche. Gu fìrinneach, ma tha sinn airson an fhìrinn innse, bha e air a dhìon gu mòr, ach fhathast, bha an duine dìreach fortanach. Aig làrach campachaidh a ’chiad oidhche rinn a h-uile duine ùrnaigh agus thug iad taing do Dhia gun do shoirbhich le turas an latha agus nach robh dad, eadhon am mì-fhortan as lugha, air a bhith na stiùiriche. An uairsin thòisich fear de na daoine gaisgeil a ’bruidhinn. Chaidh aodann a sgrìobadh le preas dubh-dubh, ach cha tug e aire dha.

– A bhràithrean, – thòisich e. – Tha turas aon latha gu soirbheachail air ar cùlaibh, taing do Dhia. Chan eil an rathad furasta, ach feumaidh sinn cumail ris oir tha fios againn uile gun toir an rathad duilich seo toileachas dhuinn. Gu dìonadh Dia uile-chumhachdach an stiùiriche againn bho chron sam bith gus an lean e oirnn gar stiùireadh gu soirbheachail.

– Amàireach caillidh mi mo shùil eile ma thèid cùisean mar an-diugh! – dh ’èigh tè de na boireannaich gu feargach.

– Ouch, mo chas! – ghlaodh am bodach, air a mhisneachadh le beachd a ’bhoireannaich.

Chùm a ’chlann orra a’ feadaireachd agus a ’caoineadh, agus bha ùine chruaidh aig na màthraichean gan tost gus an cluinneadh an neach-labhairt iad.

– Tha, caillidh thu do shùil eile, – spreadhadh e ann am fearg, – agus is dòcha gun caill thu an dà chuid! Chan e mì-fhortan mòr a th ’ann dha aon bhoireannach a sùilean a chall airson adhbhar cho math. Airson nàire! Nach bi thu a-riamh a ’smaoineachadh mu dheidhinn mathas do chlann? Tuitidh an dàrna leth againn san oidhirp seo! Dè an diofar a tha e a ’dèanamh? Dè an aon sùil a th ’ann? Dè an cleachdadh a tha nad shùilean nuair a tha cuideigin ann a tha gar sireadh agus gar stiùireadh gu aoibhneas? Am bu chòir dhuinn ar gealladh a leigeil seachad dìreach air sgàth do shùil agus cas an t-seann duine?

– Tha e na laighe! An seann duine na laighe! Chan eil e ach a ’leigeil a-mach gun urrainn dha a dhol air ais, – guthan làidir bho gach taobh.

– A bhràithrean, ge bith cò nach eil airson a dhol nas fhaide, – thuirt an neach-labhairt a-rithist, – leig e air ais e an àite a bhith a ’gearan agus a’ dùsgadh a ’chòrr againn. Cho fad ‘s a tha dragh orm, tha mi a’ dol a leantainn an stiùiriche glic seo fhad ‘s a tha dad air fhàgail annam!

– Bidh sinn uile a ’leantainn! Bidh sinn uile ga leantainn fhad ‘s a bhios sinn beò!

Bha an stiùiriche sàmhach.

Thòisich a h-uile duine a ’coimhead air agus a’ feadaireachd:

– Tha e air a ghlacadh na smuaintean!

– Duine glic!

– Thoir sùil air an aghaidh aige!

– Agus an-còmhnaidh a ’froiseadh!

– Droch!

– Tha e treun! Tha sin ri fhaicinn anns a h-uile dad mu dheidhinn.

– Faodaidh tu sin a ràdh a-rithist! Feansa, logaichean, brioddairean – bidh e a ’treabhadh troimhe uile. Bidh e gu sgiobalta a ’cnagadh a bhus, gun dad a ràdh, agus feumaidh tu tomhas dè a tha aige na inntinn.

(an ath dhuilleag)

An Stiuiriche (1/3)

– A bhràithrean is a charaidean, dh ’èist mi ris na h-òraidean agad air fad, agus mar sin iarraidh mi ort a-nis èisteachd rium. Chan fhiach a h-uile beachdachadh agus còmhradh a th ’againn fhad‘ s a dh ’fhanas sinn san sgìre lom seo. Anns an ùir ghainmhich seo agus air na creagan sin cha robh e comasach dha fàs, eadhon nuair a bha bliadhnaichean fliuch ann, gun luaidh air an tart seo nach fhaca duine againn a-riamh roimhe.Dè cho fada ‘s a thig sinn còmhla mar seo agus a’ bruidhinn gu dìomhain? Tha an crodh a ’bàsachadh gun bhiadh, agus a dh’ aithghearr bidh sinn fhìn agus a ’chlann leis an acras. Feumaidh sinn fuasgladh eile a lorg a tha nas fheàrr agus nas ciallaiche. Tha mi a ’smaoineachadh gum biodh e na b’ fheàrr an talamh àitich seo fhàgail agus a dhol a-mach don t-saoghal gus ùir nas fheàrr agus nas torraiche a lorg oir chan urrainn dhuinn dìreach a bhith beò mar seo nas fhaide.

Mar sin bhruidhinn neach-còmhnaidh ann an sgìre neo-thorrach aon uair ann an guth sgìth aig coinneamh air choreigin. Chan eil càite agus cuin a tha sin a ’toirt dragh dhut fhèin no dhomhsa, tha mi a’ smaoineachadh. Tha e cudromach a chreidsinn dhomh gun do thachair e am badeigin ann an cuid de thalamh o chionn fhada, agus tha sin gu leòr. Gus a bhith onarach, aig aon àm shaoil ​​mi gun do chruthaich mi an sgeulachd slàn seo ann an dòigh air choreigin, ach beag air bheag shaor mi mi fhìn bhon droch mhealladh seo. A-nis tha mi gu làidir den bheachd gu bheil mi a ’dol a thoirt cunntas air na thachair dha-rìribh agus feumaidh gun do thachair e am badeigin agus uaireigin agus nach b’ urrainn dhomh a bhith air a dhèanamh suas le dòigh sam bith.

Bha e coltach gun tàinig an luchd-èisteachd, le aghaidhean bàn, gruamach agus gasan bàn, gruamach, cha mhòr gun choimeas, le an làmhan fo na criosan aca beò aig na faclan glic sin. Bha gach fear mu thràth a ’smaoineachadh gu robh e ann an seòrsa de dhraoidheachd, fearannneònach ​​ far am biodh duais obair briste na bhuain beairteach.

– Tha e ceart! Tha e ceart! – chrath e na guthan sàraichte air gach taobh.

– A bheil an t-àite s f..a…i…sg  air la…mh? – chualas murmur air a tharraing a-mach à oisean.

– A bhràithrean! – thòisich fear eile le guth beagan nas làidire. – Feumaidh sinn a ’chomhairle seo a leantainn sa bhad oir chan urrainn dhuinn a dhol mar seo nas fhaide. Tha sinn air ar teannachadh agus air ar teannachadh, ach tha a h-uile càil air a bhith dìomhain. Tha sinn air sìol a chur a dh ’fhaodadh a bhith air a chleachdadh airson biadh, ach thàinig na tuiltean agus nigh sinn an sìol agus an ùir air falbh bho na leòidean gus nach robh air fhàgail ach creag lom. Am bu chòir dhuinn fuireach an seo gu bràth agus a bhith ag obair bho mhadainn gu oidhche a-mhàin gus fuireach acrach agus pathadh, rùisgte agus casruisgte? Feumaidh sinn a bhith a ’lorg agus a’ coimhead airson ùir nas torraiche agus nas torraiche far am faigh obair chruaidh bàrr pailt.

– Tiugainn! Rachamaid sa bhad oir chan eil an àite seo iomchaidh airson a bhith a ’fuireach ann tuilleadh!

Dh ’èirich cagar agus thòisich gach fear a’ coiseachd air falbh, gun a bhith a ’smaoineachadh càite an robh e a’ dol.

– Fuirich, a bhràithrean! Càite a bheil thu a’dol? – thòisich a ’chiad neach-labhairt a-rithist. – Gu cinnteach feumaidh sinn falbh, ach chan ann mar seo. Feumaidh sinn faighinn a-mach càite a bheil sinn a ’dol. Rud eile dh ’fhaodadh sinn a bhith ann an suidheachadh nas miosa an àite sinn fhèin a shàbhaladh. Tha mi a ’moladh gun tagh sinn stiùiriche ris am feum sinn uile gèilleadh agus a sheallas dhuinn an dòigh as fheàrr agus as dìriche.

– Feuch gun tagh sinn! Leig leinn cuideigin a thaghadh anns a ’bhad, – chaidh a chluinntinn timcheall.

Is ann dìreach a-nis a dh ’èirich an argamaid, fìor conghair. Bha a h-uile duine a ’bruidhinn agus cha robh duine an dàrna cuid ag èisteachd no comasach air cluinntinn. Thòisich iad a ’sgaradh ann am buidhnean, gach neach a’ mùchadh ris fhèin, agus an uairsin bhris eadhon na buidhnean. Ann an càraid, thòisich iad a ’bruidhinn ri chèile leis a’ ghàirdean, a ’bruidhinn, a’ feuchainn ri rudeigin a dhearbhadh, a ’tarraing a chèile ri taobh an t-seam, agus a’ gluasad sàmhchair le an làmhan. An uairsin chruinnich iad uile a-rithist, fhathast a ’bruidhinn.

– A bhràithrean! – gu h-obann dhùisg guth nas làidire a chuir às do na guthan dubhach eile. – Chan urrainn dhuinn aonta mar seo a ruighinn. Tha a h-uile duine a ’bruidhinn agus chan eil duine ag èisteachd. Nach tagh sinn stiùiriche! Cò nar measg as urrainn dhuinn taghadh? Cò nar measg a tha air siubhal gu leòr gus eòlas fhaighinn air na rathaidean? Tha sinn uile eòlach air a chèile, ach a dh ’aindeoin sin cha bhithinn fhìn agus mo chlann fo stiùireadh aon neach an seo. An àite sin, innis dhomh cò as aithne don neach-siubhail thall an sin a tha air a bhith na shuidhe san dubhar air oir an rathaid bhon mhadainn seo?

Thuit sàmhchair. Thionndaidh iad uile a dh ’ionnsaigh an coigreach agus chuir iad suas e bho cheann gu ladhar.

Bha an neach-siubhail, meadhan-aois, le aodann borb a bha gann ri fhaicinn air sgàth feusag agus falt fada, shuidh e agus dh ’fhuirich e sàmhach mar a bha e roimhe, a’ gabhail a-steach smaoineachadh, agus a ’cnagadh an t-slat mhòr aige air an talamh bho àm gu àm.

– An-dè chunnaic mi an aon fhear sin le balach òg. Bha iad a ’cumail grèim air a chèile le làimh agus a’ dol sìos an t-sràid. Agus a-raoir dh ’fhàg am balach am baile ach dh’ fhuirich an srainnsear an seo.

– A bhràthair, na dìochuimhnich na trifles gòrach sin gus nach caill sinn ùine sam bith. Ge bith cò e, tha e air a thighinn bho àiteachan fada air falbh bho nach eil duine againn eòlach air agus gu cinnteach tha fios aige air an dòigh as giorra agus as fheàrr airson ar stiùireadh. Is e mo bheachd gu bheil e na dhuine gu math glic oir tha e na shuidhe an sin gu sàmhach agus a ’smaoineachadh. Bhiodh duine sam bith eile air a dhol a-steach do na gnothaichean againn deich tursan no barrachd a-nis no bhiodh e air còmhradh a thòiseachadh le aon againn, ach tha e air a bhith na shuidhe an sin fad na h-ùine leis fhèin agus gun dad a ràdh.

– Gu dearbh, an duine na shuidhe gu sàmhach oir tha e a ’smaoineachadh air rudeigin. Chan urrainn a bhith ann ach a-mhàin gu bheil e gu math spaideil, – dh ’aontaich e an fheadhainn eile agus thòisich e a’ sgrùdadh an coigreach a-rithist. Bha gach fear air lorg fhaighinn air feart sgoinneil ann, na dhearbhadh air an fhiosrachadh iongantach aige.

Cha deach mòran a bharrachd ùine a chaitheamh a ’bruidhinn, agus mar sin mu dheireadh dh’ aontaich iad uile gum biodh e na b ’fheàrr faighneachd don neach-siubhail seo – cò, bha e coltach riutha, a chuir Dia gus an stiùireadh a-mach don t-saoghal a choimhead airson fearann ​​nas fheàrr agus ùir nas torraiche. Bu chòir dha a bhith na stiùiriche aca, agus bhiodh iad ag èisteachd ris agus a ’gèilleadh ris gun cheist.

Thagh iad deichnear nam measg fhèin a bha a ’dol a dh’ ionnsaigh a ’choigreach gus an co-dhùnadh aca a mhìneachadh dha. Bha a ’bhuidheann-riochdachaidh seo airson a bhith a’ sealltainn dha an suidheachadh truagh agus ag iarraidh air a bhith na stiùiriche aca.

Mar sin chaidh an deichnear seachad agus chrom iad gu h-iriosal. Thòisich fear dhiubh a ’bruidhinn mu dheidhinn ùir neo-thorrach na sgìre, mu na bliadhnaichean tioram agus an truaighe anns an do lorg iad uile iad fhèin. Chrìochnaich e san dòigh a leanas:

– Tha na cumhaichean sin a ’toirt oirnn ar dachaighean agus ar fearann ​​fhàgail agus gluasad a-mach don t-saoghal gus dùthaich dhachaigh nas fheàrr a lorg. Dìreach aig an àm seo nuair a thàinig sinn gu aonta mu dheireadh, tha e coltach gu bheil Dia air tròcair a nochdadh oirnn, gun do chuir e thugainn – sibhse, coigreach glic agus airidh – agus gun toir thu sinn agus gun saoradh sinn sinn bhon truaighe. Ann an ainm an luchd-còmhnaidh uile an seo, bidh sinn ag iarraidh ort a bhith nad stiùiriche.

Ge bith càite an tèid thu, leanaidh sinn. Tha thu eòlach air na rathaidean agus gu cinnteach rugadh tu ann an dùthaich dachaigh nas toilichte agus nas fheàrr. Bidh sinn ag èisteachd riut agus a ’cumail ri gach aon de na h-òrdughan agad. An aontaich thu, coigreach glic, na h-uimhir de anaman a shàbhaladh bho thobhta? Am bi thu nad stiùiriche?

Fad na h-òraid eireachdail seo, cha do thog an coigreach glic a cheann a-riamh. Fad na h-ùine dh ’fhuirich e anns an aon suidheachadh anns an do lorg iad e. Chaidh a cheann ìsleachadh, bha e a ’froiseadh, agus cha tuirt e dad. Cha bhiodh e a ’tapadh air a’ chanan aige ach air an talamh bho àm gu àm agus – smaoinich. Nuair a bha an òraid seachad, ghluais e gu slaodach agus gu slaodach gun a dhreuchd atharrachadh:

– Nì mi sin!

– An urrainn dhuinn a dhol còmhla riut an uairsin agus coimhead airson àite nas fheàrr?

– Faodaidh tu! – lean e air gun a cheann a thogail.

Dh ’èirich sunnd agus beachdan taingeil a-nis, ach cha tuirt an srainnsear facal ri gin dheth.

Thug an deichnear fios don chruinneachadh gu robh iad soirbheachail, ag ràdh nach robh iad a-nis a ’faicinn ach an gliocas mòr a bha aig an duine seo.

– Cha do ghluais e eadhon bhon spot no thog e a cheann co-dhiù gus faicinn cò bha a ’bruidhinn ris. Cha do shuidh e ach gu sàmhach agus a ’meòrachadh. A h-uile còmhradh agus meas a bh ’againn cha tug e ach ceithir faclan.

– Duine glic fìor! Eòlas tearc! – bha iad gu toilichte ag èigheachd bho gach taobh ag ràdh gun do chuir Dia e fhèin mar aingeal bho neamh gus an sàbhaladh. Bha iad uile gu làidir cinnteach mu shoirbheachadh fo leithid de stiùiriche nach b ’urrainn dad sam bith san t-saoghal a chuir an aghaidh. Agus mar sin chaidh co-dhùnadh a chuir a-mach an ath latha aig briseadh an latha.

(an ath dhuilleag)

Branda

Bha bruadar uamhasach agam. Chan eil mi a ’cur iongnadh cho mòr air an aisling fhèin, ach saoil ciamar a gheibheadh ​​mi misneachd airson bruadar mu rudan uamhasach, nuair a tha mi nam shaoranach sàmhach agus urramach mi fhìn, leanabh umhail de ar màthair ghràdhach Serbia, dìreach mar a h-uile càil. a clann eile. Gu dearbh, tha fios agad, nam bithinn mar eisgeachd ann an rud sam bith, bhiodh e eadar-dhealaichte, ach chan e, a charaid ghràdhaich, bidh mi a ’dèanamh an aon rud ris a h-uile duine eile, agus a thaobh a bhith faiceallach anns a h-uile càil, chan urrainn dha duine a bhith coltach riumsa an sin. Aon uair ’s gum faca mi putan gleansach de dh’ èideadh poileis na laighe air an t-sràid, agus choimhead mi air an glaodh draoidheil aige, cha mhòr nuair a bha mi a ’dol seachad, làn de chuimhneachain milis, nuair gu h-obann, thòisich mo làmh a’ crith agus a ’frasadh gu fàilte; chrom mo cheann gu talamh ann fhèin, agus sgaoil mo bheul a-steach don ghàire àlainn sin a bhios oirnn uile nuair a bhios sinn a ’cur fàilte air na h-uachdarain againn.

– Bidh fuil riaghal a ’ruith nam fhuil – sin agad e! – Is e seo a bha mi a ’smaoineachadh aig an àm sin agus choimhead mi le dìmeas air a’ bhrùid a bha a ’dol seachad a thug ceum gu neo-chùramach air a’ phutan.

– Duine nimheil! – Thuirt mi gu searbh, agus spat, agus an uairsin choisich mi air adhart gu socair, a ’smaoineachadh leis gu bheil a leithid de bhruidean gann; agus bha mi gu sònraichte toilichte gun tug Dia dhomh cridhe grinn agus fuil uasal, misneachail ar sinnsearan.

Uill, chì thu a-nis dè an duine iongantach a th ’annam, gun a bhith eadar-dhealaichte bho shaoranaich urramach eile, agus chan eil teagamh nach bi thu a’ faighneachd ciamar a dh ’fhaodadh rudan cho uamhasach agus gòrach tachairt nam aislingean.

Cha do thachair dad neo-àbhaisteach dhomh an latha sin. Bha dìnnear mhath agam agus às deidh sin shuidh mi a ’togail m’ fhiaclan aig àm cur-seachad; a ’sùghadh m’ fhìon, agus an uairsin, às deidh dhomh feum cho misneachail agus cho cogaiseach a dhèanamh de mo chòraichean mar shaoranach, chaidh mi dhan leabaidh agus thug mi leabhar còmhla rium airson a dhol a chadal nas luaithe.

Cha b ’fhada gus an do shleamhnaich an leabhar bho mo làmhan, an dèidh dhomh, gu dearbh, taing a thoirt do mo mhiann agus, a h-uile dleastanas a rinn mi, thuit mi nam chadal cho neo-chiontach ri uan.

Anns a ’bhad lorg mi mi fhìn air rathad cumhang, eabarach a’ dol tro bheanntan. Oidhche fhuar, dhubh. Bidh a ’ghaoth a’ crith am measg mheuran neo-thorrach agus a ’gearradh mar ràsair nuair a bheanas i ri craiceann rùisgte. An speur dubh, balbh, agus bagarrach, agus sneachda, mar dhuslach, a ’sèideadh a-steach do shùilean agus a’ bualadh an aghaidh duine. No anam beò an àite sam bith. Bidh mi a ’dèanamh cabhag air agus a-nis agus an uairsin a’ dol sìos air an rathad eabarach air an taobh chlì, air an taobh dheas. Bidh mi a ’tuiteam agus a’ tuiteam agus mu dheireadh a ’call mo shlighe, bidh mi a’ coiseachd air adhart – tha fios aig Dia càite – agus chan e oidhche ghoirid, àbhaisteach a th ’ann, ach cho fada ri ceud bliadhna, agus bidh mi a’ coiseachd fad na h-ùine gun fhios càite.

Mar sin choisich mi air adhart airson grunn bhliadhnaichean agus thàinig mi am badeigin, fada, fada air falbh bho mo dhùthaich dhùthchasach gu pàirt neo-aithnichte den t-saoghal, gu dùthaich neònach nach eil fios aig duine mu dheidhinn agus a tha, tha mi cinnteach, ri fhaicinn dìreach ann am bruadar.

A ’siubhal mun fhearann ​​thàinig mi gu baile mòr far an robh mòran dhaoine a’ fuireach. Anns a ’mhargaidh mhòr bha sluagh mòr ann, fuaim uamhasach a’ dol air adhart, gu leòr airson druma cluais a spreadhadh. Chuir mi suas aig taigh-seinnse a bha mu choinneimh a ’mhargaidh agus dh’ fhaighnich mi don uachdaran carson a bha uimhir de dhaoine air cruinneachadh còmhla…

– Tha sinn nar daoine sàmhach agus urramach, – thòisich e air an sgeulachd aige, – tha sinn dìleas agus umhail don mhaighstir lagha.

– An e am maighstir an t-ùghdarras as àirde a th ’agad? – dh ’iarr mi, a’ cur stad air.

– Tha na maighstirean-lagha a ’riaghladh an seo agus is esan ar prìomh ùghdarras; thig na poileis a-rithist.

Rinn mi gàire.

– Carson a tha thu a ‘gàireachdainn?… Nach robh fios agad?… Cò às a tha thu?

Thuirt mi ris mar a chaill mi mo shlighe, agus gun tàinig mi bho dhùthaich fad às – Serbia.

– Tha mi air cluinntinn mun dùthaich ainmeil sin! – chrath e an t-uachdaran ris fhèin, a ’coimhead orm le urram, agus an uairsin bhruidhinn e a-mach:

– Is e sin ar slighe, – chaidh e air adhart, – tha na maighstirean-lagha a ’riaghladh an seo còmhla ris na poileis aige.

– Cò ris a tha na poileis agad coltach?

– Uill, tha diofar sheòrsaichean poileis ann – tha iad eadar-dhealaichte, a rèir an ìre. Tha an fheadhainn as cliùitiche agus nach eil cho cliùiteach… Tha sinn, tha fios agad, daoine sàmhach agus urramach, ach tha a h-uile seòrsa tramp a ’tighinn bhon nàbachd, bidh iad gar truailleadh agus a’ teagasg rudan olc dhuinn. Gus eadar-dhealachadh a dhèanamh air gach aon de na saoranaich againn bho dhaoine eile thug am maighstir-lagha òrdugh an-dè gum bu chòir don h-uile saoranach againn a dhol don Chùirt ionadail, far am bi a bhàrr aig gach fear againn. Is ann air an adhbhar seo a tha uimhir de dhaoine air tighinn còmhla: gus comhairle a thoirt seachad dè a nì iad.

Bha mi a ’cagnadh agus a’ smaoineachadh gum bu chòir dhomh ruith air falbh bhon fhearann ​​neònach seo cho luath ‘s a b’ urrainn dhomh, oir cha robh mi, ged a bha mi nam Shearba, cleachdte ri leithid de thaisbeanadh de spiorad na còmhstri, agus bha mi rud beag an-fhoiseil mu dheidhinn!

Bha an t-uachdaran a ’gàireachdainn gu fialaidh, a’ tapadh orm air a ’ghualainn, agus ag ràdh gu pròiseil:

– Ah, choigreach, a bheil seo gu leòr airson eagal a chuir ort? Chan iongnadh, feumaidh tu a dhol astar mòr gus misneach a lorg mar an fheadhainn againn!

– Agus dè tha thu a ’ciallachadh a dhèanamh? – dh’fhaighnich mi gu sgiobalta.

– Abair ceist! Chì thu cho treun ’s a tha sinn. Feumaidh tu a dhol air slighe fhada gus misneach a lorg mar sinne, tha mi ag innse dhut. Tha thu air siubhal fad is farsaing agus air an saoghal fhaicinn, ach tha mi cinnteach nach fhaca thu gaisgich nas motha na tha sinne. Rachamaid ann còmhla. Feumaidh mi cabhag a dhèanamh.

Bha sinn dìreach airson a dhol nuair a chuala sinn, air beulaibh an dorais, sgàineadh cuip.

Choimhead mi a-mach: bha sealladh ri fhaicinn – bha fear le bonaid trì-adharcach air a cheann, air a sgeadachadh ann an deise dathte, a ’marcachd air cùl fear eile ann an aodach glè bheairteach de ghearradh cumanta, sìobhalta. Stad e air beulaibh an taigh-seinnse agus chaidh am marcaiche sìos.

Chaidh an t-uachdaran a-mach, chrom e gu làr, agus chaidh an duine san deise dathte a-steach don taigh-seinnse gu bòrd sgeadaichte gu sònraichte. Bha am fear anns an aodach sìobhalta a ’fuireach air beulaibh an taigh-seinnse agus a’ feitheamh. Ghluais an t-uachdaran ìosal dha cuideachd.

– Cò mu dheidhinn a tha seo? – Dh ’fhaighnich mi don uachdaran, fo imcheist mhòr.

– Uill, tha am fear a chaidh a-steach don taigh-seinnse na fir poilis aig àrd inbhe, agus tha an duine seo mar aon de na saoranaich as cliùitiche againn, glè bheairteach, agus fìor ghràdhaiche, – a chuir uisge-beatha air an uachdaran.

– Ach carson a leig e leis an fhear eile rothaireachd air a dhruim?

Chrath an t-uachdaran a cheann thugam agus rinn sinn ceum gu aon taobh. Thug e gàire eagallach dhomh agus thuirt e:

– Tha sinn ga fhaicinn mar urram mòr nach ann ainneamh a tha airidh air! – Dh ’innis e tòrr rudan dhomh a bharrachd air an sin, ach bha mi cho toilichte nach b’ urrainn dhomh an dèanamh a-mach. Ach chuala mi gu soilleir na thuirt e aig an deireadh: – Is e seirbheis a th ’ann do dhùthaich nach do dh’ionnsaich a h-uile dùthaich meas!

Thàinig sinn chun choinneamh agus bha taghadh a ’chathraiche a’ dol air adhart mu thràth.

Chuir a ’chiad bhuidheann suas fear air an robh Kolb, ma chuimhnicheas mi an t-ainm ceart, mar thagraiche airson a’ chathraiche; bha an dàrna buidheann ag iarraidh Talb, agus bha an tagraiche fhèin aig an treas buidheann.

Bha ùpraid eagallach ann; bha gach buidheann airson an duine aca fhèin a phutadh.

– Tha mi a ’smaoineachadh nach eil fear nas fheàrr againn na Kolb airson cathraiche coinneamh cho cudromach, – thuirt guth bhon chiad bhuidheann, – oir tha fios againn uile cho math air a bhuadhan mar shaoranach agus a mhisneachd mhòr. Chan eil mi a ’smaoineachadh gu bheil duine nar measg an seo a tha comasach air a bhith a’ marcachd cho tric leis na daoine cudromach…

– Cò air a tha thu a ’bruidhinn mu dheidhinn, – chuir e às do chuideigin bhon dàrna buidheann. – Cha robh clàrc poileis òg a-riamh a ’marcachd ort!

– Tha fios againn dè na buadhan a th ’agad, – ghlaodh cuideigin bhon treas bhuidheann. – Cha b ’urrainn dhut a-riamh aon bhuille den chuip fhulang gun a bhith a’ crith!

– Leig leinn seo fhaighinn gu dìreach, a bhràithrean! – thòisich Kolb. – Tha e fìor gun robh daoine cliùiteach a ’marcachd air mo dhruim cho tràth ri deich bliadhna air ais; chrath iad mi agus cha tug mi glaodh a-riamh, ach is dòcha gu bheil barrachd dhaoine airidh nar measg. Is dòcha gu bheil feadhainn nas òige nas fheàrr.

– Chan eil, chan eil, – ghlaodh a luchd-taic.

– Chan eil sinn airson cluinntinn mu urraman a tha seann-fhasanta! Tha deich bliadhna bho chaidh Kolb a marcachd – dh ’èigh e na guthan bhon dàrna buidheann.

– Tha fuil òg a ’gabhail thairis, leig le seann choin a bhith a’ cagnadh seann chnàmhan, – ris an canar cuid bhon treas bhuidheann.

Gu h-obann cha robh barrachd fuaim ann; ghluais daoine air ais, clì is deas, gus frith-rathad a ghlanadh agus chunnaic mi fear òg de mu thrithead. Nuair a bha e a ’dlùthachadh, chrom a h-uile ceann ìosal.

– Cò tha seo? – Chuir mi uisge-beatha ris an uachdaran agam.

– Is e an stiùiriche mòr-chòrdte. Duine òg, ach gealltanach. Anns na làithean tràtha dh ’fhaodadh e bòstadh gun tug e am britheamh air a dhruim trì tursan. Tha e nas mòr-chòrdte na duine sam bith eile.

– Is dòcha gun tagh iad e? – Dh ’fheòraich mi.

– Tha sin nas cinntiche, oir mar a tha a h-uile tagraiche eile – tha iad uile nas sine, tha ùine air a dhol seachad orra, ach mharcaich am maighstir-lagha airson beagan ùine air a dhruim an-dè.

– Dè an t-ainm a th ’air?

– Kleard.

Thug iad àite urram dha.

– Tha mi a ’smaoineachadh, – bhris guth Kolb an t-sàmhchair, – nach urrainn dhuinn fear nas fheàrr a lorg airson an t-suidheachaidh seo na Kleard. Tha e òg, ach chan eil gin againn nas sine.

– Cluinn, cluinn!… Kleard beò fada!… – bha na guthan uile a ’ròstadh.

Thug Kolb agus Talb e gu àite a ’chathraiche. Rinn a h-uile duine bogha domhainn, agus bha sàmhchair gu tur ann.

– Tapadh leat, a bhràithrean, airson do spèis àrd agus an urram seo a thug thu dhomh gu h-aon-ghuthach. Tha na dòchasan agad, a tha còmhla rium a-nis, ro rèidh. Chan eil e furasta a bhith a ’stiùireadh long de mhiannan na dùthcha tro làithean cho cudromach, ach nì mi a h-uile rud a tha nam chomas gus earbsa a dhearbhadh, do bheachd a riochdachadh gu h-onarach, agus a bhith airidh air do spèis àrd dhòmhsa. Tapadh leibh, mo bhràithrean, airson mo thaghadh.

– Horo! Horo! Horo! – luchd-bhòtaidh a ’tilgeil bho gach taobh.

– Agus a-nis, a bhràithrean, tha mi an dòchas gun leig thu leam beagan fhaclan a ràdh mun tachartas chudromach seo. Chan eil e furasta a bhith a ’fulang leithid de phian, na torran sin a tha ann dhuinn; chan eil e furasta do mhullach a bhith air a chomharrachadh le iarann ​​teth. Gu dearbh, chan e – is e pianta a th ’annta nach urrainn dha na fir uile fhulang. Bidh crith air na buachaillean, leig leotha lìonadh le eagal, ach cha bu chòir dhuinn dìochuimhneachadh airson mionaid gu bheil sinn nar mic le sinnsearan gaisgeil, gu bheil fuil uasal a ’ruith anns na fìonaichean againn, fuil gaisgeil ar seanairean, na ridirean mòra a bhiodh a’ bàsachadh às an aonais. a ’bualadh sùla airson saorsa agus airson math dhuinn uile, an ginealach aca. Tha ar fulangas beag, ma smaoinicheas tu air na dh ’fhuiling iad – am bi sinn gad ghiùlan fhèin mar bhuill de bhriod lùbach agus lag a-nis gu bheil sinn beò nas fheàrr na bha e a-riamh? Bidh gach fìor ghràdhaiche, a h-uile duine nach eil ag iarraidh nàire a chuir air ar dùthaich ron t-saoghal air fad, a ’giùlan a’ phian mar dhuine agus gaisgeach.

– Cluinn! Cluinn! Bi beò Kleard!

Bha grunn luchd-labhairt làidir ann às deidh Kleard; bhrosnaich iad na daoine eagallach agus rinn iad a-rithist barrachd no nas lugha na bha Kleard air a ràdh.

An uairsin dh ’iarr bodach bàn, le aodann rùisgte, a fhalt agus feusag cho geal ris an t-sneachda, bruidhinn. Bha a ghlùinean air chrith le aois, a làmhan air chrith, a dhruim air a chromadh. Bha a ghuth a ’crith, bha a shùilean soilleir le deòir.

– A chlann, – thòisich e, le deòir a ’ruith sìos a ghruaidhean geal, rocach agus a’ tuiteam air a fheusag gheal, – tha mi truagh agus gheibh mi bàs a dh ’aithghearr, ach tha e coltach rium gum b’ fheàrr dhut nach leigeadh le nàire a thighinn thugad… Tha mi ceud bliadhna a dh’aois, agus tha mi air a bhith beò fad mo bheatha às aonais sin!… Carson a bu chòir suaicheantas tràilleachd buaidh a thoirt air mo cheann geal agus sgìth a-nis?…

– Sìos leis an t-seann rascal sin! – ghlaodh an cathraiche.

– Sìos leis! – dh ’èigh cuid eile.

– An seann cladhaire!

– An àite a bhith a ’brosnachadh na h-òigridh, tha e a’ cur eagal air a h-uile duine!

– Bu chòir dha nàire a bhith air na falt liath aige! Tha e air a bhith beò fada gu leòr, agus faodaidh e fhathast a bhith fo eagal – tha sinne a tha òg nas misneachaile…

– Sìos leis a ’mhart!

– Tilg a-mach e!

– Sìos leis!

Ruith sluagh feargach de luchd-gràidh òg, gaisgeil air an t-seann duine agus thòisich iad a ’putadh, a’ tarraing, agus a ’breabadh nan ionnsaigh.

Leig iad mu dheireadh e air sgàth aois – air neo bhiodh iad air a chuir beò.

Gheall iad uile iad fhèin a bhith treun a-màireach agus a bhith gan sealltainn fhèin airidh air urram agus glòir na dùthcha aca.

Dh ’fhalbh daoine bhon choinneimh ann an deagh òrdugh. Mar a bha iad a ’dealachadh thuirt iad:

– Amàireach chì sinn cò tha!

– Bidh sinn a ’rèiteach nam feirmealaichean a-màireach!

– Tha an t-àm air tighinn airson an fheadhainn a tha airidh air dealachadh a dhèanamh eadar na neo-airidh, gus nach bi a h-uile rascal comasach air cridhe gaisgeil a bhrosnachadh!

Chaidh mi air ais dhan taigh-sheinnse.

– Am faca tu cò às a tha sinn? – dh ’iarr m’ uachdaran orm gu pròiseil.

– Gu dearbh tha mi, – fhreagair mi gu fèin-ghluasadach, a ’faireachdainn gu robh mo neart air mo thrèigsinn agus gu robh mo cheann beò le beachdan neònach.

Air an latha sin leugh mi anns a ’phàipear-naidheachd aca prìomh artaigil a bha mar a leanas:

– Saoranaich, tha an t-àm ann stad a chuir air an dìomhain a bhith a ’bòstadh agus a’ snàmh nar measg; tha an t-àm ann stad a chuir air a bhith a ’toirt urram do na faclan falamh a bhios sinn a’ cleachdadh ann an doimhneachd gus na buadhan mac-meanmnach agus na fàsaichean againn a thaisbeanadh. Tha an t-àm air tighinn, saoranaich, ar faclan a chur gu deuchainn agus sealltainn cò a tha fìor airidh agus cò nach eil! Ach tha sinn den bheachd nach bi gealtairean tàmailteach nar measg a dh ’fheumar a thoirt le feachd don àite branndaidh ainmichte. Bidh a h-uile duine againn a tha a ’faireachdainn anns na cuislean aige tuiteam de fhuil uasal ar sinnsearan a’ strì ri bhith am measg a ’chiad fheadhainn a ghiùlaineas pian agus dòrainn, gu pròiseil agus gu sàmhach, oir is e pian naomh a tha seo, tha e na ìobairt airson math na ar dùthaich agus airson math dhuinn uile. Air adhart, a shaoranaich, oir is e a-màireach latha an deuchainn uasal!…

Chaidh an t-uachdaran agam dhan leabaidh an latha sin dìreach às deidh na coinneimh gus faighinn cho tràth ‘s a ghabhas don àite ainmichte an ath latha. Bha mòran, ge-tà, air a dhol dìreach gu Talla a ’Bhaile gus a bhith cho faisg’ s a ghabhas air ceann a ’chiudha.

An ath latha chaidh mi gu Talla a ’Bhaile. Bha a h-uile duine ann – sean is òg, fireann is boireann. Thug cuid de mhàthraichean an leanaban beaga nan gàirdeanan gus am biodh iad air an comharrachadh le suaicheantas tràilleachd, is e sin ri ràdh urram, agus mar sin barrachd còir fhaighinn air dreuchdan àrda san t-seirbheis chatharra.

Bha putadh is mionnachadh ann (leis gu bheil iad caran coltach ruinn Serbaich, agus bha mi toilichte air choireigin), agus bha a h-uile duine ag iarraidh a bhith mar a ’chiad fhear aig an doras. Bha cuid eadhon a ’toirt feadhainn eile leis an amhach.

Chaidh suaicheantasan a chuir an sàs le seirbheiseach catharra sònraichte ann an deise gheal, foirmeil a bha gu math tàmailteach dha na daoine:

– Na dean ùpraid airson Dia, thig tionndadh a h-uile duine – chan e beathaichean a th ’annad, tha mi creidsinn gun urrainn dhuinn a riaghladh gun a bhith a’ crùbadh.

Thòisich am branndadh. Dh ’èigh fear dhiubh, cha do rinn fear eile ach gearan, ach cha robh e comasach dha duine a ghiùlan gun fhuaim fhad‘ s a bha mi ann.

Cha b ’urrainn dhomh mathan a bhith a’ coimhead a ’chràdh seo fada, agus mar sin chaidh mi air ais don taigh-sheinnse, ach bha cuid dhiubh ann mu thràth, ag ithe agus ag òl.

– Tha sin seachad! – thuirt fear dhiubh.

– Uill, cha robh sinn dha-rìribh a ’sgreuchail, ach bha Talb a’ frasadh mar asal!… – thuirt fear eile.

– Chì thu cò ris a tha an Talb agad coltach, agus bha thu airson gum biodh e agad mar chathraiche na coinneimh an-dè.

– Ah, chan urrainn dhut a-riamh innse!

Bha iad a ’bruidhinn, a’ gearan le pian agus a ’brùchdadh, ach a’ feuchainn ri falach bho chèile, oir bha nàire air gach fear a bhith air am faicinn mar ghealtair.

Ghabh Kleard nàire e fhèin, oir bha e a ’gearan, agus bha fear air an robh Lear na ghaisgeach oir dh’ iarr e gum biodh dà bhrand air an aghaidh aige agus nach tug e a-riamh fuaim pian. Bha am baile air fad a ’bruidhinn leis an spèis as motha a-mhàin mu dheidhinn.

Ruith cuid de dhaoine air falbh, ach bha a h-uile duine a ’dèanamh tàir orra.

An ceann beagan làithean choisich am fear le dà bhrand air a bheulaibh le ceann air a chumail àrd, le urram agus fèin-spèis, làn de ghlòir agus moit, agus ge bith càite an deach e, bhiodh a h-uile duine a ’cromadh agus a’ dalladh a ad gus fàilte a chuir air gaisgeach an latha.

Ruith fir, boireannaich agus clann às a dhèidh air an t-sràid gus am fear as motha san dùthaich fhaicinn. Ge bith càite an deach e, lean uisge-beatha air a bhrosnachadh le iongnadh: ‘Lear, Lear!… Sin e!… Is e sin an gaisgeach nach do ghuil, nach tug fuaim fhad ‘s a bha dà bhrand ainmeil air a bheulaibh!’ Bha e ann an cinn nam pàipearan-naidheachd, ga mholadh agus ga ghlòrachadh.

Agus bha e airidh air gaol nan daoine.

Air feadh an àite tha mi ag èisteachd ris a leithid de mholadh, agus tha mi a ’tòiseachadh a’ faireachdainn an t-seann fhuil uasal Serbianach a ’ruith nam veins, Bha ar sinnsearan nan gaisgich, bhàsaich iad le impidh air geallaidhean airson saorsa; tha an àm gaisgeil againn agus an Kosovo againn cuideachd. Tha mi a ’dèanamh uaill le uaill nàiseanta agus vanity, a’ miannachadh sealltainn cho treun sa tha mo bhriod agus a ’ruith gu Talla a’ Bhaile agus ag èigheachd:

– Carson a tha thu a ’moladh do Lear?… Chan fhaca thu a-riamh fìor ghaisgich! Thig a choimhead dhut fhèin cò ris a tha fuil uasal Serbia coltach! Cuir deich brandaichean air mo cheann, chan e a-mhàin dhà!

Thug an seirbheiseach catharra san deise gheal a bhrand faisg air mo bheulaibh, agus thòisich mi… Dhùisg mi bho mo bhruadar.

Suathadh mo mhaoil ​​le eagal agus chaidh mi thairis orm, a ’cnuasachadh air na rudan neònach a tha a’ nochdadh ann am bruadar.

– Cha mhòr nach do ghabh mi thairis air glòir an Lear aca, – shaoil ​​mi agus, riaraichte, thionndaidh mi a-null, agus bha mi rudeigin duilich nach tàinig mo bhruadar gu crìch.

 

Ann am Belgrade, 1899.
Airson a ’phròiseict “Radoje Domanović” air eadar-theangachadh le Gerard Wilkie, 2020.

Adhbhar daimh Serbia àbhaisteach

Tha mòran de iongantasan a ’tachairt san t-saoghal seo, agus tha an dùthaich againn, mar a chanas mòran, a’ cur thairis le iongantasan chun ìre chun ìre nach eil iongantasan ann tuilleadh. Tha daoine an seo air dreuchdan gu math àrd nach eil a ’smaoineachadh idir, agus mar airgead-dìolaidh, no is dòcha airson adhbharan eile, thòisich daimh luchd-tuatha àbhaisteach, nach eil eadar-dhealaichte bho daimh Serbia eile, a’ smaoineachadh. Tha fios aig Dia dè a thachair a thug air a ’bheathach innleachdach seo a dhol an sàs ann an oidhirp cho bras, gu h-àraidh bho chaidh a dhearbhadh nach fhaodadh an dreuchd mì-fhortanach seo ann an Serbia ach dìmeas a thoirt ort. Canaidh sinn an uairsin nach robh fios aig an diabhal bochd seo, anns a h-uile faoineachd aige, nach eil an oidhirp seo prothaideach na dhùthaich fhèin, agus mar sin cha bhith sinn ga bhuileachadh le misneachd catharra sònraichte. Ach tha e fhathast na dhìomhaireachd carson a bu chòir dha daimh smaoineachadh leis nach eil e na neach-bhòtaidh, no na chomhairliche, no na mhaighstir lagha, agus cha deach a thaghadh mar leas-cheannard ann an co-chruinneachadh bò, no eadhon (ma tha e air aois shònraichte a ruighinn) a seanair. Agus nan robh an t-anam bochd a-riamh air bruadar a bhith na mhinistear stàite ann an dùthaich cruidh sam bith, bu chòir dha a bhith eòlach air a ’chaochladh, gum bu chòir dha a bhith ag obair air smaoineachadh cho beag’ s a ghabhas, mar na ministearan sàr-mhath sin ann an cuid de dhùthchannan nas toilichte, ged a tha ar chan eil dùthaich cho fortanach a thaobh seo a bharrachd. Aig a ’cheann thall, carson a bu chòir dhuinn cùram a ghabhail mu carson a tha daimh ann an Serbia air oidhirp a thrèigsinn leis na daoine? Cuideachd, is dòcha gun do thachair e gun do thòisich e a ’smaoineachadh dìreach air sgàth nàdar nàdarra de chuid.

Mar sin, dè an seòrsa daimh a th ’ann? Daimh àbhaisteach aig a bheil, mar a tha ainmh-eòlas a ’teagasg dhuinn, ceann, bodhaig agus buill, mar a tha na daimh eile; bidh e a ’tarraing cairt, ag ionaltradh air feur, a’ breith salann, a ’reamhrachadh agus a’ frasadh. Is e Sivonja an t-ainm a th ’air, an damh liath.

Seo mar a thòisich e a ’smaoineachadh. Aon latha chrath a mhaighstir e agus chuir a charaid, Galonja, luchdan piocaid air an goid air a ’chairt agus thug e dhan bhaile iad airson a reic. Cha mhòr anns a ’bhad nuair a chaidh e a-steach don bhaile, reic e na piocaidean agus an uairsin gun a bhith deiseil Sivonja agus a chompanach, thug e grèim air an t-slabhraidh a bha gan ceangal ris a’ gheug, thilg e sguab de coinneach air am beulaibh, agus chaidh e a-steach gu taigh-seinnse beag gus ùrachadh le glè bheag de dheochan. Bha fèis a ’dol air adhart anns a’ bhaile, agus mar sin bha fir, boireannaich, agus clann a ’dol seachad bho gach taobh. Cha do choimhead Galonja, a bha aithnichte dha daimh eile mar rudeigin balbh, ri dad, an àite sin, shàth e a-steach don lòn aige ann an da-rìribh, dh ’ith e bolg, chuir e beagan a-mach à toileachas fìor-ghlan, agus an uairsin laigh e sìos, a’ taomadh gu milis agus a ’cnuasachadh. Cha robh dragh sam bith aig na daoine sin a bha a ’dol seachad. Tha e dìreach a ’cromadh agus a’ cnuasachadh gu sìtheil (tha e duilich nach e duine a th ’ann, leis na ro-bheachdan sin uile airson dreuchd àrd). Ach cha b ’urrainn dha Sivonja aon bhìdeadh a ghabhail. Sheall a shùilean bruadar agus an dòigh bhrònach air aodann aig a ’chiad sealladh gur e neach-smaoineachaidh a bha seo, agus anam milis, so-thuigsinn. Tha daoine, Serbaich, a ’dol seachad air, moiteil às an àm a dh’ fhalbh glòrmhor, an ainm, an dùthaich aca, agus tha an uaill seo a ’nochdadh anns an dòigh chruaidh agus luaths aca. Mhothaich Sivonja a h-uile càil a bha seo, agus bha anam gu h-obann air a chaitheamh le bròn agus pian mar thoradh air an ana-ceartas mòr, agus cha b ’urrainn dha ach a bhith a’ gèilleadh ri faireachdainn cho làidir, obann agus cumhachdach; chrath e gu brònach, gu goirt, na deòir a ’ruith na shùilean. Agus anns a ’phian mhòr aige, thòisich Sivonja a’ smaoineachadh:

– Dè a tha mo mhaighstir agus a cho-charaidean, na Serbaich, cho pròiseil? Carson a tha iad a ’cumail an cinn cho àrd agus a’ coimhead air na daoine agam le uaill mhòr agus tàir? Tha iad moiteil às an dùthaich dhùthchasach aca, moiteil gu bheil dànachd tròcaireach air cead a thoirt dhaibh a bhith air am breith an seo ann an Serbia. Rugadh mo mhàthair dhomh an seo ann an Serbia cuideachd, agus chan e a-mhàin fearann ​​dùthchasach a th ’ann an Serbia ach tha m’ athair cuideachd, agus tha mo shinnsirean, dìreach mar a th ’aca, uile còmhla, air tighinn gu na fearann ​​sin bho seann dùthaich dachaigh Slabhach. Agus fhathast chan eil gin de na daimh air a bhith moiteil às, cha do rinn sinn ach uaill anns a ’chomas againn luchd nas truime a tharraing suas an cnoc; chun an latha an-diugh, cha do dh ’innis daimh dha daimh Ghearmailteach a-riamh: “Dè a tha thu ag iarraidh bhuamsa, is e damh à Serbia a th ’annam, is e mo dhùthaich dùthaich pròiseil Serbia, bha mo shinnsearan uile air an laogh an seo, agus an seo, anns an fhearann ​​seo, a bheil uaighean mo shinnsearan.” Dhiùlt Dia, cha robh sinn a-riamh moiteil às an seo, cha tàinig e a-riamh nar n-inntinn, agus tha iad eadhon pròiseil às a sin. Daoine neònach!

Air a ghlacadh leis na smuaintean sin, bha an daimh gu brònach a ’crathadh a chinn, a’ glag air amhach a ’bualadh agus a’ cnagadh a ’gheug. Dh ’fhosgail Galonja a shùilean, choimhead e air a charaid, agus mooed:

– An sin thèid thu a-rithist leis na nòsan sin agad! Ith, amadan, fàs beagan geir, coimhead air na h-asnaichean agad uile a ’steigeadh a-mach; nam biodh e math smaoineachadh, cha bhiodh daoine air fhàgail dhuinn daimh. Cha bhiodh sinn idir cho fortanach!

Choimhead Sivonja air a chompanach le truas, thionndaidh e a cheann air falbh, agus bhogadh e air ais na smuaintean.

– Tha iad moiteil às an àm a dh’fhalbh glòrmhor. Tha an raon aca de Kosovo, Blàr Kosovo. Cùmhnant mòr, nach do tharraing mo shinnsearan cairtean le biadh agus armachd eadhon air ais an uairsin? Mura b ’e sin dhuinn, dh’fheumadh daoine a dhèanamh iad fhèin. An uairsin tha an ar-a-mach an aghaidh nan Tuirc. Oidhirp mhòr, uasal, ach cò bha ann aig an àm? An e na goraich àrd-sròin sin, a ’strì gu pròiseil romham mar gum b’ e an airidheachd a bh ’ann, a thog an ar-a-mach? An seo, gabh mo mhaighstir mar eisimpleir. Tha e cuideachd cho pròiseil agus cho bragach mun ar-a-mach, gu h-àraidh leis gun do chaochail a shinn-seanair ann an cogadh na saorsa mar fhìor ghaisgeach. Agus an e seo airidheachd mo mhaighstir? Bha còir aig a shinn-seanair a bhith moiteil, ach chan e; bhàsaich a shinn-seanair gus am faigheadh ​​mo mhaighstir, a shliochd, saor. Mar sin tha e an-asgaidh, agus ciamar a bhios e a ’cleachdadh a shaorsa? Bidh e a ’goid piocaidean dhaoine eile, a’ suidhe air a ’chairt, agus feumaidh mi an dà chuid e fhèin agus na piocaidean a tharraing fhad‘ s a tha e na chadal aig an t-srian. A-nis tha e air na piocaidean aige a reic, tha e ag òl deoch-làidir, gun dad a dhèanamh agus a bhith moiteil leis an àm a dh’fhalbh glòrmhor. Agus dìreach cia mheud de mo shinnsearan a chaidh a mharbhadh anns an ar-a-mach gus biadh a thoirt dha na mealltaichean? Agus nach do tharraing mo shinnsirean aig an àm na h-armachd, canain, biadh, armachd? Ach fhathast chan eil sinn moiteil às an airidheachd oir cha do dh’atharraich sinn; bidh sinn fhathast a ’dèanamh ar dleastanas an-diugh, dìreach mar a rinn ar sinnsearan, gu foighidneach agus gu dìcheallach.

Tha iad moiteil às na dh ’fhuiling an sinnsirean agus de chòig ceud bliadhna de thràilleachd. Tha mo chàirdean air fulang tro ar beatha, agus an-diugh fhathast tha sinn a ’fulang agus air an glacadh, agus a dh’ aindeoin sin cha bhith sinn a ’sgreuchail mu dheidhinn aig mullach ar guthan. Tha iad ag ràdh gu robh Tuirc air an ciùrradh, air am marbhadh agus air an sparradh; uill, chaidh mo shinnsirean a mharbhadh leis an dà chuid Serbaich agus Turcaich le chèile, agus ròstadh, agus chuir iad air a h-uile seòrsa cràdh iad.

Tha iad moiteil às an creideamh, ach a dh ’aindeoin sin chan eil iad a’ creidsinn ann an dad. Dè a ’choire a th’ ormsa agus air mo shluagh nach gabh sinn ris am measg Chrìosdaidhean? Tha an creideamh aca ag ràdh riutha “cha ghoid thu” agus tha mo mhaighstir a ’goid agus ag òl airson an airgead a fhuair e airson a ghoid. Tha an creideamh ag iarraidh orra na nàbaidhean aca a ghràdhachadh, ach a dh ’aindeoin sin chan eil iad a’ dèanamh cron air a chèile. Dhaibh, is e am fear as fheàrr, eisimpleir de bhuadhan, am fear nach bi a ’dèanamh cron sam bith, agus gu dearbh, chan eil duine eadhon a’ beachdachadh air iarraidh air duine rudeigin math a dhèanamh cuideachd, seach gun a bhith a ’dèanamh cron. Is e sin dìreach cho ìosal agus a fhuair iad nach eil na h-eisimpleirean aca de bhuadhan a ’toirt barrachd air rud sam bith gun fheum nach dèan cron.

Chlisg na daimh gu domhainn, agus thog a osna an duslach bhon rathad.

– Mar sin – lean na daimh le a smuaintean brònach – anns a ’chùis seo, nach eil mise agus mo chàirdean nas fheàrr na sin na gin dhiubh? Cha do mhurt mi duine a-riamh, cha do rinn mi dìmeas air duine sam bith, cha do ghoid mi dad, cha do loisg mi duine neo-chiontach bho sheirbheis phoblach, cha do rinn mi easbhaidh ann an ionmhas na stàite, cha do dhearbh mi briseadh meallta, tha mi air cha robh mi a-riamh a ’slaodadh no a’ cur an grèim daoine neo-chiontach, cha do chuir mi a-riamh dragh air mo charaidean, cha deach mi a-riamh an aghaidh mo phrionnsapalan daimh, cha do rinn mi fianaisean meallta, cha robh mi a-riamh nam mhinistear stàite agus cha do rinn mi a-riamh an dùthaich, agus chan e a-mhàin gun do rinn mi sin. na dèan cron sam bith, bidh mi eadhon a ’dèanamh math dhaibhsan a nì cron orm. Rugadh mo mhàthair dhomh, agus sa bhad, thug fir olc eadhon bainne mo mhàthar bhuam. Tha Dia co-dhiù air feur a chruthachadh dhuinn daimh, agus chan ann dha fir, ach a dh ’aindeoin sin tha iad gar toirt air falbh cuideachd. Ach, a bharrachd air a h-uile buille, bidh sinn a ’tarraing chairtean fir, a’ treabhadh nan achaidhean aca agus gam biadhadh aran. Agus fhathast chan eil duine ag aideachadh ar airidheachd a bhios sinn a ’dèanamh airson an dùthaich mhàthaireil…

– No gabh trosgadh mar eisimpleir; Uill, a fhir, tha creideamh ag innse gum bu chòir dhuinn cabhag a dhèanamh air a h-uile latha fèille, ach a dh ’aindeoin sin chan eil iad eadhon deònach a bhith a’ fulang leis a ’chùis bheag seo, fhad‘ s a tha mi fhìn agus mo shluagh a ’dèanamh cabhag fad ar beatha, a-riamh on a bhios sinn air ar toirt air falbh bho bhroilleach màthair.

Thug Daimh sìos a cheann mar gum biodh e draghail, thog e a-rithist e, spreadh e gu feargach, agus bha e coltach gu robh rudeigin cudromach a ’tighinn air ais thuige, ga chràdh; gu h-obann, ghluais e gu toilichte:

– Oh, tha fios agam a-nis, feumaidh gur e sin – agus lean e air a ’smaoineachadh, – sin mar a tha e; tha iad moiteil às an saorsa agus na còraichean catharra aca. Feumaidh mi m ’inntinn a chuir dha-rìribh.

Agus bha e a ’smaoineachadh, a’ smaoineachadh, ach cha b ’urrainn dha a dhèanamh a-mach.

– Dè na còraichean a th ’aca? Ma dh ’òrduicheas na poileis dhaibh bhòtadh, bidh iad a’ bhòtadh, agus mar sin, dh ’fhaodadh sinn a cheart cho furasta gluasad a-mach: “Air-soo-o-oon!” Agus mura h-eil iad air an òrdachadh, cha bhith iad a’ bhòtadh, no eadhon a cuir a-steach ann am poilitigs, dìreach mar sinne. Bidh iad cuideachd a ’fulang buillean sa phrìosan, eadhon ged a bhios iad gu tur neo-chiontach. Aig a ’char as lugha bidh sinn a’ frasadh agus a ’crathadh ar earbaill, agus chan eil eadhon am beagan misneachd catharra aca.

Agus aig an àm sin, thàinig a mhaighstir a-mach às an taigh-seinnse. Air an deoch, gun stad, sùilean a ’frasadh, a’ mùchadh cuid de dh ’fhaclan do-chreidsinneach, choisich e gu socair a dh’ ionnsaigh a ’chairt.

– Dìreach feuch, ciamar a tha an sliochd pròiseil seo a ’cleachdadh an saorsa a chaidh a chosnadh le fuil a shinnsirean? Ceart, tha mo mhaighstir air mhisg agus mèirleach, ach ciamar a bhios an fheadhainn eile a ’cleachdadh na saorsa seo? Dìreach airson a bhith a ’gabhail fois agus a’ dèanamh uaill às an àm a dh ’fhalbh agus ann an airidheachd an sinnsirean, anns a bheil iad a’ cur uimhir ri I. Agus sinne daimh, dh ’fhuirich sinn mar luchd-obrach dìcheallach agus feumail dìreach mar a bha ar sinnsearan. Tha sinn daimh, ach faodaidh sinn fhathast a bhith moiteil às an obair chruaidh agus na buannachdan againn an-diugh.

Chlisg na daimh gu domhainn agus dh’ullachadh e amhach airson a ’geoc.

 

Ann am Belgrade, 1902.
Airson a ’phròiseict “Radoje Domanović” air eadar-theangachadh le Gerard Wilkie, 2020.

Mpitarika (3/3)

(pejy teo aloha)

Vita iny ny andro voalohany, dia toy izay ihany no nitranga ny andro vitsy manaraka an’iny. Tsy dia nisy tranga goavana, fa sedra kely madinidinika no nandalovana: nilatsaka tanaty lavaka sy alon-tsaha; namaky fefy hazo, ala; nandia tsilo; maro no tapa-tanana sy tongotra; ny sasany tapa-tenda. Izany rehetra izany no niaretana. Nisy antiday vitsivitsy tsy nahazaka ka nodimandry teny an-dalana. “Ho faty ihany izy ireo raha nijanona tany an-tanàna, maika fa tety an-dalana!” hoy ny iray nanamarika, sady nankahery ny hafa hanohy ny lalana. Zaza, manodidina ny roa taona, vitsivitsy ihany koa nandao ny ainy. Nampionon-tena ihany anefa ireo ray aman-dreniny satria izay no sitrapon’Andriamanitra. “Raha kely ny zaza, dia kely ihany koa ny alahelo. Rehefa mbola zaza izy dia tsy dia re koa ny fanaintainana. Andriamanitra mitahy zanaka mba hahafahan’ny ray aman-dreny misitraka ny andro hanambadian’izy ireo. Raha izay no lahatra ho an’ireto zaza ireto, tsara kokoa ara ny handaozany antsika mialoha. Ka tsy ho lehibe loatra ny alahelo!” hoy ilay mpitondra-teny nampionona azy ireo hatrany. Nisy ny namatotra ravi-damba tamin’ny lohany mba hanerena ny vonto. Tao koa ny namatotra ravi-damba tamin’ny tanany. Naratra sy tapaka avokoa ny rehetra. Ny akanjony rovitra sy mitarazoka amin’ny tany, kanefa nanohy hatrany izy ireo tamin’ny fifaliana. Moramora kokoa ny nizakana izao rehetra izao raha tsy nampijalian’nny hanoanana izy ireo tambonin’izany rehetra izany. Tsy maintsy nanohy hatrany anefa izy ireo.

Indray andro, toe-javatra goavana kokoa no nitranga.

Nandeha teo aloha ny mpitarika, ihodidinan’ireo lehilahy mahery fo maro. (Ny roa amin’ireo tsy hita popoka. Noheverina fa nivadika izy ireo ka nitsaoka. Nisy fotoana ilay mpitondra teny nanambara ny famadihan’izy ireo. Vitsy ihany no nihevitra fa maty teny an-dalana ireo roa ireo, kanefa tsy nolazainy moa izany heviny izany mba tsy hanakorontana ny hafa.) Ny sisa kosa nilahatra tao aoriana. Tampoka teo, tojo hantsana goavana be izy ireo. Avo loatra ny tevana ka tsy nahasahy niroso intsony ny olona. Na ireo mahery fo indrindra aza nijanona kely ary nibanjina ny mpitarika. Nandinika teo ampihondrehina ny mpitarika, ny tarehiny miketrona, ary nanao dingana iray tamin’ny fahasahiana lehibe izy. Notsapatsapainy tamin’ny tehina ny manodidina, teo aloha, teo ankavanana, tao ankavia. Maro no nilaza fa ny fihetsiny dia mahamendrika azy bebe kokoa. Izy anefa tsy mba mijery na iza na iza, tsy mba miteny koa. Tsy misy endrika tahotra mihitsy izy manatona ny tevana. Na ireo lehilahy mahery indrindra aza hatsatry ny tahotra, fa tsy nisy sahy nampitandrina ilay mpitarika hendry. Dingana roa fanampiny dia teo amorony tanteraka izy. Nangovitra avokoa izy ireo, nivandravandra sy tora-kovitra. Efa mila hihazona ny mpitarika ireo lehilahy manodidina azy, na dia hanohitra ny fitsipika aza izany fihetsika izany, kanefa nandroso ihany ny mpitarika. Dingana iray, roa, dia latsaka tanaty hantsana izy. Korontana izany, fidradradradrana, kiakiaka; tahotra no nanjaka. Ny sasany lasa nitsaoka.

– Mitonia aloha ry havana! Inona ity mahataitra? Izao ve no mitazona ny teny nolazaina? Mila manaraka iny lehilahy iny isika satria izy no mahalala ny tokony hatao. Adala izy raha hamono ny tenany. Ndeha hanaraka azy! Ito angamba no loza lehibe indrindra nosedraitsika, kanefa ito no mety ho farany. Iza no mahalala? Mety ao ambadiky ny hatsana ao angamba no misy ny toeram-piadanana nataon’Andriamanitra ho antsika. Andao! Raha tsy misorona, tsy ho tonga n’aiza n’aiza isika! – izany no hafatry ny mpitondra teny, dia nanao dingana roa koa izy ka lasa tanaty hantsana. Ireo lehilahy mahery nanaraka azy dia lasa daholo koa ny olona.

Fidradradradrana, fimenomenomana, fitarainana no nameno ny hantsana. Azo lazaina fa tsy hisy ny hivoaka velona eto, na ny ho afaka tsy misy pentina. Mahery anefa ny ain’olombelona. Tena manana vintana lehibe ny mpitarika. Namikitra hazo izy raha nidina ka tsy dia naratra firy. Tafavoaka moramora ny hantsana ihany izy. Tanatin’ny tabataba tsy hay leferina anefa dia nipetraka mora foana izy, nangina tanteraka. Nisy olona sasany efa mila ho faty nanozona azy tam-pahatezerana, kanefa tsy nahoany akory. Ireo izay nahafikitra hazo nandritra ny fidinana dia mba niezaka ny hivoaka ny hantsana koa. Nisy ny vaky loha ka nijininika ra eraky ny tavany. Naratra avokoa ny rehetra ankoatr’ilay mpitarika. Samy tezitra tamin’ity farany izy rehetra sady nitalaho mady, kanefa tsy mba noraharahiany akory izany. Nangina hatrany izy, ny endriny maneho olon-kendry!

Fotoana fohy taty aoriana, niha nihena hatrany ny isan’ireo mpandeha. Nihavitsy isan’andro izy ireo. Nisy ny lasa ka niverin-dalana.

Tamin’ny isan’olona niaingana, teo amin’ny roapolo teo no nijanona. Ny tarehin’izy ireo, izay tena trotraka sy torovana mafy, maneho ny hakiviana, ny ahiahy, ny harerahana sy hanoanana, kanefa tsy nisy nitaraina na ny iray aza. Nangina toy ny mpitarika izy ireo ary nanohy ny dia hatrany. Na ilay mpitondra teny feno zotom-po aza mba nanifika ny lohany tamin’ny fahakiviana koa. Tena sarotra tokoa ny lalana.

Nihena hatrany ny isan’izy ireo mandrapahatonga izany ho folo. Mimenomenona sy mitaraina sisa no ataon’izy ireo fa tsy miresaka intsony, ny endrika tena kivy dia kivy.

Toa kilemaina izy ireo. Ny sasany mitondra tehina, ny sasany misy antsamotady mitazona ny tanany. Feno bandy sy fatorana ny tanan’izy ireo. Na dia vonona ny hanao sorona hatrany aza izy ireo, dia tsy afaka noho ny hafenoin’ny vatan’izy ireo ratra sy takaitra.

Na ireo mafy indrindra tamin’izy ireo aza dia very finoana sy fanantenana koa kanefa niharitra hatrany; izay no izy, nifampitaritarika teny izy ireo, nanezaka mafy, nitaraina sy feno ratra. Inona moa no azony natao raha tsy afaka niverina intsony izy? Taorian’ireny sedra marobe ireny ve vao hiverin-dalana?

Takariva ny andro. Variana nitambesatra tamin’ny tehina izy ireo no nahatsikaritra tampoka fa tsy teo alohan’izy ireo intsony ilay mpitarika. Nanao dingana iray hafa ka latsaka tanaty hantsana avokoa ny rehetra.

– Ny tongotro! Ny tanako! – nanakoako ny dradradradra sy menomenona. Feo malefaka iray no re nanozona ilay mpitarika mendrika, dia injay tsy heno intsony.

Raha nihanazava ny andro, indro ilay mpitarika mipetraka toy ny tamin’ny andro nifidianana azy. Tsy mba nisy fiovana ny endriny na dia kely aza.

Nivoaka ny hantsana ilay mpitondra teny, narahin’olona roa. Ny tarehy tsy fanatra intsony fa feno ra. Niherika izy ireo nijery ny isan’olona tavela. Vitsy tena vitsy sisa. Tahotra sy fahakiviana no nameno ny fon’izy ireo. Tsy fantatra ny manodidina, be havoana, feno vato – tsy misy lalana voasoritra na ny iray aza. Roa andro mialoha no tojo lalana izy ireo kanefa nodinganiny ihany izany. Teo no nitondran’ny mpitarika azy ireo.

Nahatsiaro ireo namana sy havana marobe lasana teny an-dalana izy ireo. Alahelo lehibe mihoatra ny fanaintainana teny amin’ny ratsany no nameno azy. Nanatrika ny faharavany manokana izy ireo.

Nanatona ny mpitarika ilay mpitondra teny ka nilaza ny harerahany, ny feony mihovitra noho ny fanaintainana, hakiviana sy hatezerana.

– Aiza no alehantsika izao?

Tsy namaly ilay mpitarika.

– Aiza no hitondranao anay? Nametraka ny fiainanay sy ny fianakavianay manontolo teo am-pelatananao izahay, nandao ny tranonay, ny fasan-drazanay nanantena fa mety ho afaka ny jaly tamin’iny tany ngazana iny izahay. Kanefa nosimbainao ny fiainanay. Nisy fianakaviana roanjato nanaraka anao, jereo ankehitriny ny isan’ny tavela!

– Tsy eo avokoa angaha ny rehetra? – hoy ilay mpitarika nanontany, nihondrika hatrany.

– Ahoana no hahasahiana mametraka izany fanontaniana izany? Mitrakà dia jereo! Isao ireo sisa tavela tamin’iny dia iny! Jereo ny endrikay! Tahak’izay ara maty toy izay kilemaina tahaka izao.

– Tsy afaka mijery anareo aho!

– Fa nahoana?

– Jamba aho.

Ngina ny rehetra.

– Very angaha ny fahitanao teny an-dalana?

– Teraka jamba aho!

Nisento hakiviana ireo telo teo.

Nitsoka ratsy teo amin’ny havoana ny rivotry ny fararano ka nitondra ireo ravinkazo efa malazo. Feno zavona ny havoana, mahery ny hatsiaka nentin’ny rivotra tao amin’ny hantsana. Feo mikarantsana fambara ratsy no nandredona. Nihanilentika tao ambadiky ny rahona ny masoandro, nanalavitra tsikelikely.

Nifampijery tamin’ny tahotra ireo telo teo.

– Aiza no afaka halehantsika izao? – hoy ny iray

–  Tsy haintsika!

 

Tany Belgrade, 1901.
Ho an’ny tetikasa “Radoje Domanović” nadikan’i Domoina Radaniela Andrianoro, 2020.

Mpitarika (2/3)

(pejy teo aloha)

Ny ampitson’iny dia nivory avokoa ireo olona vonona ny hanao dia lavitra. Roan-jato mahery ny tokantrano tonga teo amin’ny toerana nifanarahana. Vitsy dia vitsy ny nijanona tany an-trano hikarakara ireo beantitra.

Teny nampalahelo tokoa ny nijery ireto vondron’olona fadiranovana izay noteren’ny fahantrana handao ny tany nahaterahany sy ny fasan-drazany. Ny endriny trotraka, torovan’ny hain’andro. Misoritra eny amin’ny tavany ny fijaliana niainany nandritra ny taona maro, hita tokoa ny fahantrana sy ny ngidim-piainany. Fa tamin’io fotoana io kosa, dia nisy fanantenana nitsiry – sady manina ny tanindrazana. Ranomaso no nikoriana teo amin’ny tavan’ity antidahy iray, nandalo ny tarehiny efa ketrona. Nisento lalina izy ary nanifika ny lohany toa feno tebiteby. Raha ny sitrapony dia niandriandry kely nanapitra ny ainy ary nalevina teo ihany, toy izay handao ny tanindrazany hitady tany tsaratsara kokoa. Ny vehivavy kosa nitomany fatratra sady nanao veloma ireo efa nody ho razana.

Ny lehilahy kosa manangona ny heriny rehetra, sady mihiaka hoe, – te ho faty noana eto amin’ity tany kere ity ve ianareo? – Raha azony natao tokoa mantsy, noentiny nanaraka azy ity tany mampalahelo ity, sy ny trano bongony.

Niverina indray ilay gonongonona mahazatra sy ny takoritsika maro. Na ny lehilahy na ny vehivavy. Ny ankizy nobabena koa nanomboka nikofokofoka. Na ny biby fiompy koa aza tsy nipetraka intsony. Tsy dia nisy biby maro loatra, omby vavy vitsivitsy tetsy sy teroa. Ny volony nikorontana, ny lohany lehibe mihoatra noho ny vatany, ny tongony matavy mitondra ireo kitapo sy entana maro efa tonta. Nihevingevina ity biby mitondra izato entam-be. Mijoro ihany izy na dia mikoviaviaka aza. Ny hafa kosa mitarika ny ampondra; ny ankizy mitondra ny alika. Resaka mandeha, kiakiaka, ompa, menomenona, tomany, vovon’alika, nifangaro tao daholo. Na ny ampondra koa aza moa mba mitabataba tsindraindray. Kanefa ity mpitarika tsy mba milaza na teny izay aza, toy ny tsy mahakasika azy ny zava-drehetra mitranga manodidina azy. Tena olona hendry!

Nipetraka izy, lasa saina mangina teo, sady nitanondrika. Mandrora tsindraindray izy; izay fotsiny. Na dia hafa toy izany aza ny fihetsiny, dia nitombo be ihany ny lazany. Tsy misy tsy ho vitan’ireto olona ho azy, arak any filazan’ireo. Izao kosa no resaka re:

– Tokony ho faly isika fa nahita lehilahy toy ilehito. Tsy sitrak’Andriamanitra mihitsy ara ny hialohavantsika azy! Angamba mety efa potika isika. Manana ny tena fahiratan-tsaina izy, izay no lazaiko anareo! Mangina izy. Tsy mbola niteny mihitsy hatreto! – hoy ny iray raha nitodika tany amin’ny mpitarika tamin’ny fanajana sy fireharehana.

– Inona no tokony holazainy? Izay rehetra miteny betsaka tsy dia mieritreritra loatra. Tena azo antoka izany, olona mahay io! Mieritreritra foana izy, tsy mba milaza na inona na inona, – hoy ny iray hafa nibanjina ilay mpitarika.

– Tsy moramora ny mitarika olona marobe toy izao! Mino aho fa mandinika lalina izy satria maro no andraikitra lolaviny, – hoy indray ilay voalohany.

Tonga ara ny fotoana hiaingana. Niandry kely ny daholobe nijery raha nisy hafa nivadi-kevitra ka hanaraka azy ireo ihany, nefa tsy nisy izany. Izy ireo rahateo tsy afaka ny hiandriandry be intsony.

– Tsy efa tokony handeha ve isika? – hoy izy ireo nanontany ilay mpitarika.

Tsy namaly izy fa nitsangana avy hatrany.

Nitangorona nanodidina azy ireo lehilahy mahery fo, naneho ny fahavononany hanampy raha toa ka misy loza tampoka.

Nandroso moramora ilay mpitarika, sady miketrona sy mitondra ity tehiny amin’ny fomba feno fahamendrehana. Mandroso manaraka azy ny fokonolona sady mankalaza azy amin’ny feo miredona. Nandroso kely ihany izy ka nidona tamin’ny fefin’ny tanana. Nijanona izy; nijanona koa ny olona taoriany. Nihemotra kely ilay mpitarika ary nitsapatsapa ilay fefy tamin’ny tehiny.

– Inona no tokony hataonay? – Hoy ny olona nanontany

Tsy namaly izy.

– Inona no tokony hatao? Arodany ny fefy e! Izay no tokony hatao! Tsy hitanao ve fa izay no asehony amintsika amin’ito tehiny ito? – hoy ireo lehilahy teo akaikiny.

– Itsy ny vavahady! Itsy ny vavahady! – hoy ireo ankizy nanondro ny vavahady nifanohitra tamin’ny lalan’ireto olona.

– Mangìna rankizy ah!

– Zanahary, ampio izahay, – hoy ireo vehivavy nifamihina mafy.

– Mangina ianareo! fantany ny tokony hatao. Arodany ny fefy!

Teo no eo ihany dia rodana toy ny tsy teo ny fefy.

Roso ny dia.

Zara raha nanao dingana maro izy ireo no nitsofoka tanaty tsilo ity mpitarika. Sahirana ery izy niezaka ny niala ny nivoaka ny tsilo, ary nanomboka nitsapatsapa tamin’ny tehiny. Tsy nisy nihetsika ny olona.

– Inona no olana? – hoy ireo any aoriana

– Tapaho ny tsilo! – hoy ireo nanodidina ilay mpitarika.

– Misy lalana ao ambadik’io tsilo io! Izay no izy! – hoy ireo ankizy sy olona sasantsasany tany aoriana.

– Lalana! – hoy ireo nanodidina ny mpitarika sady tezitra ery. – Ahoana moa no fomba hahafahantsika ireto, olona jamba tsy mahay lalana, mahalala ny lalana itondrany antsika? Tsy mety raha olona marobe no miara-mibaiko. Ny mpitarika mahalala ny lalana tsara sy akaiky indrindra. Tapaho ireo tsilo ireo!

Niara-nirona hanao lalana handehanana izy ireo.

– Ay, hoy ireo olona izay niraikitra tamin’ny tsilo ny tanany, ny iray hafa indray niraikitra tamin’ny tahom-boarohy.

– Ry havako, tsy afaka ny hahazo zavatra mora amin’izao isika. Mila mikely aina vao ho tafita, hoy ireo be herim-po.

Rehefa avy niara-niosona teo izy ireo, dia vaky ihany ilay kirihitra ary roso indray ny dia.

Rehefa nandeha lavidavitra izy ireo, dia feno vatan-kazo ny lalana. Natsipy teny an-tsisin-dalana ireo hazo ary nitohy ny dia.

Kely ihany ny lalana vita iny andro iny noho ireo sakana marobe nosedraina. Kely anefa ny sakafo nananana satria ny sasany tsy nitondra afa-tsy mofo maina sy leminy kely. Ny sasany ara moa tsy nanana na inona na inona. Soa ihany fa lohataona ka mora nahitana hazo ihany teny an-dalana.

Arak’izany, nandroso kely ihany izy ireo iny andro voalohany iny. Torovana avokoa izy rehetra. Tsy nisy kosa anefa ny loza. Nisy ihany ny tranga madinidinika izay matetika mahazo ny hetsika lehibe toy izao: vehivavy iray nisy tsilo ny masony havia, tsy maintsy nasiana lamba mando; ankizy iray nitsatohana tapa-kazo ny tongony; antidahy iray fola-tongotra tao anaty voarohy; nasiana oviala ny tongony ka afaka nizaka ny fanantainana ihany izy, ka nanenjika ilay mpitarika ary nanaraka azy avy ao aoriana. (Raha ny tena marina, maro no nilaza fa nody narary fotsiny izy satria te hiverin-dalana.) Vetivety ihany anefa, dia saika nitsatohan’ny tsilo ny tanana na naratra tarehy avokoa izy rehetra. Ireo lehilahy nizaka ny fanaintainana fa ny vehivavy kosa nanozona ny fotoana nanapahan’izy ireo hevitra ny handeha, ary ny ankizy nitomany, satria tsy azon’izy ireo izany valisoa vokatry ny fijaliana izany.

Feno hafaliana kosa anefa ny rehetra satria tsy nisy loza nanjo ny mpitarika. Marina fa natao tsara aro izy, kanefa tsy azo lavina fa nanam-bitana rangahy iny. Ny alina voalohany dia nivavaka sy nisaotra an’Andriamanitra ny vahoaka rehetra fa vita soa aman-tsara ny andro, ary tsy nisy na inona na inona nanjo ny mpitarika. Ary teo dia nisy lehilahy iray nandray fitenenana. Voakikin’ny voarohy ny tarehiny, kanefa tsy nasiany lanjany izany.

– Ry havana, – hoy izy. – Andro iray izay no nodiavitsika soa aman-tsara, isaorantsika an’Andriamanitra izany. Tsy moramora ny lalana, kanefa mila mikezaka isika manohy satria fantatsika fa ity lalan-tsarotra ity no hitondra antsika any amin’ny fahasambarana. Ny Zanahary avo indrindra anie hiaro ny mpitondra antsika amin’ny loza rehetra, ka hahafahany mitarika antsika amin’ny fahombiazana.

– Tsy hana-maso intsony aho rahampitso raha mitohy izao! – hoy ilay vehivavy iray tamin-katezerana.

– Hay, ny tongoko! – hoy ity anti-dahy nitomany, raha nandre ny tenin-dramatoa teo izy.

Mifendrofendro mitomany ny ankizy. Sahirana ireo reny mampangina azy ireo mba hahafahan’ny rehetra mihaino ny mpandray fitenenana.

– Ie, tsy hana-maso intsony ianao, – hoy izy sady sosotra ihany, – ary mety ho very izy roa ara! Tsy fantiantoka lehibe ho an’olona iray ny mahasimba ny masony amin’antony lehibe toy izao. Mba menatra! Ianao ve dia tsy mba mihevitra ny izay mety hahatsara ny zanakao akory? Aoka ho tapitra ringana ny atsasany amintsika amin’izao lalana izao! Inona no tombotsoantsika? Inona izay maso iray? Inona moa no ilanao maso raha toa ka misy olona mahiratra ka mitarika anao any amin’ny fahasambarana? Havela ara ve izao fikasana izao noho ny masonao sy ny tongotr’antidahy iray?

– Mandainga io! Mandainga ilay antidahy! Mody marary izy mba hahafahany miverin-dalana, – hoy ireo feo manakoako tetsy sy teroa.

– Ry havana, aoka izay rehetra tsy te hanohy intsony, – hoy ilay mpandray fitenenana, – hiverin-dalana toy izay himenomenona sy hanahirana ny hafa. Raha ho ahy manokana, dia hanaraka ity mpitarika hendry ity aho raha mbola misy koa ny fofon’aiko!

– Hanaraka avokoa izahay! Hanaraka azy daholo izahay raha mbola velon’aina!

Tsy niteny ilay mpitarika.

Nijery azy ny fokonolona sady nibitsibitsika hoe:

– lasa eritreritra izy!

– Olona hendry!

– Jereo ny tapi-kandriny!

– Miketrona foana!

– Matotra!

– Be herim-po ery izy! Hita taratra amin’ny zavatra rehetra ataony.

–  Avereno anie izany e! Fefy, vatan-kazo, tsilo – nolalovany daholo izany. Ny hany ataony dia ny mipakopakoka amin’ny tehiny, tsy miteny tsy mivolana, anjaranao ny maminany izay tiany ambara.

(pejy manaraka)

Mpitarika (1/3)

– Ry tapaka sy namana, rehefa nandre ny teninareo tsirairay avy aho, dia mangataka aminareo aho izao mba hiaino ahy. Ireo dinidinika sy hevitra rehetra tapatsika dia tsy vahaolana mihitsy raha toa ka mbola mijanona eto amin’ity tany ngazana ity ihany isika. Tsy nisy na inona na inona naniry teto amin’ity tany mamasika sy feno vato ity, na dia tamin’ny vanim-potoana be orana aza, na dia mba nanantena mafy tamin’ity hain-tany tsy manam-paharoa ity aza.

Mandrak’oviana no mbola hivoriantsika sy hitenenantsika maina tahaka izao? Ny biby fiompy maty noho ny hanoanana, ary afaka kelikely koa isika sy ny zanatsika dia ho fatin’ny kere. Mila vahaolana hafa tsara dinika sy mandaitra tokoa isika. Raha ny hevitro dia ny mety indrindra dia ny mandao ity tany karankaina ity ka mitady tany hafa mahavokatra kokoa satria tsy afaka ny hiaina toy izao intsony isika.

Koa mponina avy tamin’ny faritra ngazana iray no sendra nandray fitenenana tamin’ny feo marefo nandritra ny fivoriana.

Taiza sy oviana no tsy nahakasika ahy sy ianao izany, hoy aho tato an-tsaiko. Mba matokisa ahy ianareo fa efa nitranga izany tany ho any, tany aloha tany. Ampy izay. Raha ny tena marina, nisy fotoana aho nihevitra fa noforoniko avokoa izany tantara rehetra izany, kanefa niala tsikelikely tamin’izany fahadisoan-kevitra izany ihany aho. Ankehitriny aho dia mino mafy fa izao zava-mitranga izao dia efa nisy tany ho any, nisy fotoana.

Ny endrik’ireto mpihaino toa hatsatra sy trotraka, ny fijerin’izy ireo toa variana, manjombona, babangoana, ny tanany am-balahana. Tampoka teo toa nahazo aim-baovao raha nahare izany tenim-pahendrena izany. Ny tsirairay efa nihevitra sahady fandrao azon’ody, toa efa mahita sahady ny voka-be ho azo avy amin’ny fikelezan’aina amin’ny asa.

– Marina izany! Marina izany! – hoy ny rehetra samy nibitsibitsika, ny feo efa reraka.

– Eto amin’ny ma…no…didina eto ve izany? – hoy ny iray tamin’ireo ningonongonona.

– Ry havako! – hoy ny iray hafa tamin’ny feo mahery. – Mila manaraka izany torohevitra izany isika dieny izao satria tsy afaka ny hiaina tahak’izao intsony. Efa nikely aina isika, nitoro vatana, kanefa zava-poana avokoa ireny. Ny voa nafafitsika, azo nampiasaina natao sakafo, kanefa noraofin’ny tondra-drano avokoa na ny voa na ny tany, ankehitriny vato karankaina no sisa tavela. Tokony hijanona eto mandrakizay ve isika, hiasa maraina mandrak’alina, kanefa mbola miaina anaty kere sy mitanjaka ihany? Mila manainga isika ary mitady tany tsara sy mahavokatra kokoa, mba ho afaka misitraka ny asatsika.

– Andao e! Andao dieny izao fa tsy azo hiainana intsony ity toerana ity!

Ningonongonona ny olona, samy nandeha, tsy nahafantatra akory izay halehany.

– Andraso, ry havako! Handeha ho aiza ianareo? – hoy ilay tompon-teny voalohany. – Marina fa mila mandeha isika, fa aoka mba tsy ohatr’izao. Mila mahafantatra ny tany haleha isika. Raha tsy izany mety ho loza noho izao no hivantanana raha injay te hanavo-tena isika. Manana soso-kevitra aho, andeha hifidy mpitarika iray hotoavintsika sy hanoro antsika ny mety sy tokony hatao.

– Andao hifidy! Andao hifidy olona iray dieny izao, – izany no feo nandredona eran’ny trano.

Samy naneho hevitra teo avokoa, korontana re izany e. Samy niteny, tsy mba nisy nihaino akory tanatin’ny tabataba. Nanomboka nitsitokotoko ny olona, samy nimonomonona irery teo, aveo nisaraka ny andian’olona. Nanomboka nitafatafa tsiroaroa indray, sady mifamihina, miresaka, miezaka manamarina ny heviny, misintona ny namany sady mampangina azy. Avy eo nitambatra daholo indray, sady miresaka ihany.

– Ry rahalahy isany! – hoy ny mpivory iray tamin’ny feo entitra. Tsy hahato na inona na inona isika amin’izao fomba izao. Samy miteny daholo kanefa tsy misy mmohaino. Andeha hifidy mpitarika! Iza amintsika ireto no afaka hofidiana? Iza no efa nandia tany maro ka mahay lalana tsara? Samy efa mifankahafantatra tsara daholo isika, kanefa izaho manokana ara, tsy mahasahy hanankina ny tenako sy ny fianakaviako amin’ny fitarihan’olona iray amintsika ireto. Fa kosa, mba lazao ahy hoe iza amintsika no mahalala iry olona mipetraka eo amin’ny alokaloka amoron’arabe hatramin’ny maraina, efa nitsidika tany maro izy io?

Ngina ny trano. Nitodika tany amin’ilay mpivahiny avokoa ny olona, sady nandinika azy antrany an-tampondoha ka hatrany am-paladia.

Olona lehibe taona, matotra. Ny tarehiny zara raha hita noho ny volombavabeny sy ny volony lava dia lava. Mipetraka mangina, lasa vinany, sendra mikapokapoka ny tahony amin’ny tany tsindraindray.

_ Omaly io lehilahy io hitako niaraka tamina tovolahy tanora. Nifampitantana izy roa teny an-dalana. Omaly alina, lasa ilay tovolahy nandao ny tanana, rangahy io kosa nijanona teto.

– Ry namako isany, aleo tsy avoana aloha ny resatsika mba tsy hanariana fotoana be loatra. Na iza na iza izy, lavitra no niaviany mialohan’ny nahafantarantsika azy, ary mety mahafantatra ny lalana tsara indrindra itarihana antsika izy. Raha ny fijeriko dia olona hendry sy be fahalalana izy matoa mipetraka mangina sy lasa fisainana eo. Raha olona hafa izao iny dia efa niditra tamin’ny resatsika na niara-nitafatafa tamintsika teto, fa izy kosa nipetraka teo foana tsy niteny na inona na inona.

– Tena marina izany, mipetraka irery eo io rangahy io satria mieritreritra tokoa. Tsy misy ankoatr’izay, tena marani-tsaina be izy – hoy ny rehetra nanohy, sady nandinika ity vahiny. Samy nahita sori-pahaizana teny aminy avokoa ny tsirairay, mariky ny fahiratan-tsainy.

– Toy izay ihany dia tapaka ny hevitra fa ny mety indrindra dia ny manontany ity vahiny – izay, ho an’izy ireo, dia efa irak’Andriamanitra hitarika azy ireo ho any amin’ny tany vaovao mahavokatra kokoa. Izy no ho mpitarika ary ny vahoaka kosa hiaino sy hankato azy tsy misy ady varotra.

Nofidiana ny lehilahy folo tamin’izy ireo handeha hiresaka amin’ity vahiny sy hanazava azy ny fanapaha-kevitry ny rehetra mikasika azy. Indro fa hambara aminy avokoa ny toe-javatra iainan’ny vahoaka ary hangatahina izy mba ho mpitarika azy ireo.

Indro ara ireo lehilahy folo vatana nanantona ity vahiny moramora sady niondrika ho fanajana azy. Nanazava ny momba ny tany karankaina eo amin’ny faritra, ny hain-tany sy ny fahantrana iainan’izy ireo ny iray. Ary nofaranany hoe:

– Noho izany toe-javatra izany dia voatery izahay handao ity faritra ity, ny fonenana sy ny tany ivelomana. Handeha hitady ravin’ahitra any an-tanin-kafa. Vao eo izahay no samy niaiky, fa toa namindra fo anay Andriamanitra, ka nandefa anao tety aminay – ianao, vahiny hendry sy feno fahamendrehana tokoa – ary mba hitarihanao anay hiala ity fahantrana iainanay ity. Amin’ny anaran’ny mponina rehetra eto no angatahiko aminao mba ho mpitarika anay. Na aiza na aiza no mety halehanao, hanaraka anao izahay. Ianao mahay làlana ary mety ho tany maitso mavana no nahalatsa-tavony anao. Hiaino anao izahay ary hankato ny baikonao. Mba sitrakao ve, andriamatoa, ny hanavotra ireto ain’olona marobe ireto amin’izay loza iainany? Manaiky ny ho mpitarika anay ve ianao?

Nandritra izany teny fiangaviana izany dia tsy mba nitraka akory ity vahiny. Tsy nihetsika mihitsy izy izay fotoana rehetra izay. Nitanondri-doha izy, niketrona ary tsy mba niloa-bava. Tsindraindray izy nikapokapo-tany tamin’ny tehiny sady – mieritreritra. Rehefa tapitra ny teny, dia nimonomonona tao ity vahiny sady tsy mihetsika akory:

– Ho ataoko izany!

–Afaka miaraka aminao ve izany izahay mba hitady toerana tsaratsara kokoa?

– Tsy maninona! – hoy izy, mbola tsy mitraka ihany.

Velom-panahy sy naneho hafaliana avokoa ny olona, ilay vahiny kosa tsy niteny intsony indray.

Nampilaza ny vaovao tsara ireo lehilahy folo, sady nanambara ny tena fahendren’ity rangahy ity araka ny tsinjon’izy ireo.

– Tsy mba nihetsika tamin’ny toerany akory izy, na nitraka mba hijery izay miresaka aminy. Nitoetra mangina teo izy sady nandinika lalina. Teny kely dia kely no navaliny ny resakay sy ny fankasitrahanay.

– Olon-kendry tokoa! Fahiratan-tsaina miavaka! – hoy izy ireo. Nambarany teo fa Andriamanitra tokoa no nandefa ity anjely avy any an-danitra ity mba hanavotra azy ireo. Samy resy lahatra avokoa ny olona fa azo antoka ny fahombiazana miaraka amin’ity mpitarika ity. Ary tapaka teo fa hiaraka hanaingy ny ampitso vao mangiran-dratsy.

(pejy manaraka)