Archive by Author | Домановић

Paprasto Serbiško jaučio mąstymas

Šiame pasaulyje pasitaiko daugybė stebuklų, o mūsų šalis, kaip daugelis sako, yra perpildyta stebuklais tiek, kad stebuklai nebe atrodo kaip stebuklai. Čia yra labai aukštas pareigas užimančių žmonių, kurie visiškai nemąsto, o kaip kompensaciją, o gal dėl kokių nors kitų priežasčių, pradėjo mąstyti paprastas valstiečių jautis, kuris nė trupučio nesiskiria nuo kitų Serbijos jaučių. Dievas žino, kas nutiko, dėl ko šis išradingas gyvūnas išdrįso imtis tokių ypatingų pastangų, juolab buvo įrodyta, kad Serbijoje ši nelemta okupacija gali sukelti tik meškos paslaugą. Tuomet sakykime, kad šis vargšas velniūkštis visu savo naivumu net nežinojo, kad jo tėvynėje ši veikla nėra pelninga, todėl nepriskirsime jam jokios ypatingos pilietinės drąsos. Bet vis tiek lieka paslaptis, kodėl jautis turėtų galvoti, nes jis nėra rinkėjas, nei tarybos narys, nei aukščiausias tarybininkas, nei jis buvo išrinktas deputatu jokiame galvijų asamblėjoje ar net (jei sulauktų tam tikro amžiaus) senatorius. Jei ši vargšė siela kada nors svajojo tapti valstybės ministru bet kurioje galvijų šalyje, jis turėjo žinoti, kad priešingai, jis turėtų praktikuoti, kaip mąstyti kuo įmanoma mažiau, kaip tie puikūs ministrai kai kuriose laimingesnėse šalyse, nors mūsų šaliai netgi tai nesiseka padaryti. Galų gale, kodėl mums turėtų rūpėti, kodėl jautis Serbijoje ėmėsi žmonių apleistos pastangos? Taip pat galėjo atsitikti taip, kad jis pradėjo mąstyti vien dėl kažkokio natūralaus savo instinkto.

Taigi, koks tas jautis? Paprastas jautis, kuris, kaip mus moko zoologija, turi galvą, kūną ir galūnes, kaip ir visi kiti jaučiai; jis traukia vežimėlį, ganosi žolėje, laižo druską, atrajoja ir mykia. Jo vardas yra Pilkutis.

Štai kaip jis pradėjo galvoti. Vieną dieną jo šeimininkas pakinkė jį, o jo bičiulis Juodutis įkėlė į vežimą pavogtus kuoliukus ir nuvežė į miestą parduoti. Beveik iš karto įvažiavęs į miestą, jis pardavė tuos kuoliukus, o tada nuėmė pakinkius nuo Pilkučio ir Juodučio bei užkabino grandinę, kuri juos pririšo prie jungo, užmetė prieš juos kamštinių žolių pynę ir linksmai nuėjo į mažą smuklę atsigaivinti keletai gėrimų. Mieste vyko festivalis, todėl iš visų pusių ėjo vyrai, moterys ir vaikai. Juodutis kitiems jaučiams žinomas kaip šiek tiek paikas, į nieką nežiūrėjo, vietoj to, jis rimtai įsitraukė į savo pietus, pripildė pilvą, šiek tiek sutrypė bei pasiganė iš malonumo ir tada atsigulė. Visi tie praeinantys žmonės jo visai nejaudino. Jis tiesiog snaudė ir ramiai ganėsi (gaila, kad jis nebuvo žmogus, turėdamas kažkokių polinkių į aukštą karjerą). Bet Pilkutis negalėjo užkąsti nė vieno kąsnio. Svajingos jo akys ir liūdna veido išraiška iš pirmo žvilgsnio parodė, kad tai miela, mąstytojo siela.

Serbai ėjo pro šalį, didžiuodamiesi savo didinga praeitimi, vardu, tauta ir šis pasididžiavimas rodė jų griežtumą bei pasitempimą. Pilkutis visa tai stebėjo, ir jo sielą staiga prarijo liūdesys ir skausmas dėl milžiniškos neteisybės, ir jis negalėjo nepasiduoti tokiai stipriai, staigiai ir galingai emocijai; jis graudžiai, skausmingai apsibliovė, o ašaros riedėjo akyse. Dėl didžiulio skausmo Pilkutis pradėjo galvoti:

– Kuo taip didžiuojasi mano šeimininkas ir jo tautiečiai serbai? Kodėl jie taip aukštai pakelia galvas ir žiūri į mano žmones su pasididžiavimu ir panieka? Jie didžiuojasi savo gimtine, didžiuojasi, kad gailestingas likimas suteikė jiems gimti čia, Serbijoje. Mama mane pagimdė ir čia, Serbijoje, o Serbija yra ne tik mano gimtoji, bet ir mano tėvo žemė, o mano protėviai, kaip ir jų, visi kartu yra atvykę į šias žemes iš senosios slavų tėvynės.

Ir vis dėlto nė vienas iš mūsų, jaučių nesididžiuoja tuo, mes tik didžiuojamės savo sugebėjimu pakelti sunkesnį krovinį į kalną; iki šios dienos nė vienas serbų jautis kitam vokiečių jaučiui nėra sakęs: „Ko tu nori iš manęs, aš esu serbiškas jautis, mano gimtinė yra išdidi Serbijos šalis, visi mano protėviai buvo veršiavęsi čia ir šioje žemėje yra mano protėvių kapai. Neduok Dieve, mes niekada tuo nesididžiavome, niekada tai neatėjo jiems į galvą. Keista liaudis!

Šių minčių sujaudintas jautis liūdnai papurtė galvą, suskambėjo varpelis ant kaklo ir sutraškėjo jungas. Juodutis staiga atmerkė akis, pažvelgė į savo draugą ir sumūkė:

– Štai tu vėl pradėjai su savo nesąmonėm! Valgyk, kvailį, užsiaugink riebalų, žiūrėk, kaip visi šonkauliai kyšo; jei būtų gerai visą laiką galvoti, žmonės nebūtų patikėję to mums, jaučiams. Jokiu būdu mums taip nepasisektų!

Pilkutis su gailesčiu pažvelgė į savo bendražygį, nusuko galvą nuo jo ir vėl pasinėrė į savo mintis.

– Jie didžiuojasi savo didinga praeitimi. Jie turi savo Kosovo mūšį. Didelis daiktas, ar mano protėviai net tada netempė vežimėlių su maistu ir ginkluote? Jei ne mes, žmonės būtų turėję tai padaryti patys. Tada yra sukilimas prieš turkus. Didingas, kilnus užsiėmimas, bet kas ten tuo metu buvo? Ar sukilimą kėlė būtent šie niekšai su pakeltomis nosimis, išdidžiai žygiuojantys prieš mane, tarsi tai vienintelių jų nuopelnas? Paimkime pavyzdžiu mano šeimininką. Jis taip pat didžiuojasi ir giriasi sukilimu, ypač tuo, kad jo prosenelis žuvo laisvės kare kaip tikras didvyris. Ir ar tai mano šeimininko nuopelnas? Jo prosenelis turėjo teisę didžiuotis, bet ne jis; jo prosenelis mirė, kad mano šeimininkas ir jo palikuonis, galėtų būti laisvi. Taigi jis yra laisvas ir kaip jis naudojasi savo laisve? Jis vagia kitų žmonių kuolus, sėdi ant vežimėlio, o aš turiu traukti ir jį, ir jo kuolus, kol jis miega prie vadžių. Dabar jis pardavė tuos kuolus, jis geria likerį, nieko neveikia ir didžiuojasi savo didinga praeitimi. Ir kiek mano protėvių buvo nužudyta sukilime, kad pamaitintų karius? Argi mano protėviai tuo metu netraukė ginkluotės, patrankų, maisto, amunicijos? Ir vis dėlto mes nesididžiuojame jų nuopelnais, nes mes visai nepasikeitėme; kantriai ir sąžiningai savo pareigą atliekame ir šiandien, kaip ir mūsų protėviai.

Jie didžiuojasi protėvių kančiomis ir penkiais šimtais vergovės metų. Mano giminė kentėjo per visą mūsų egzistavimo laiką, ir šiandien vis dar kenčiame ir esame pavergti, ir vis dėlto apie tai nerėkiame visa savo krūtine. Jie sako, kad turkai juos kankino, skerdė ir užsmeigė; na, mano protėvius skerdė tiek serbai, tiek turkai, degino oda ir kankino.

Jie didžiuojasi savo religija,bet vis tiek niekuo netiki. Kuo kalta aš ir mano tauta, kad mūsų negali priimti tarp krikščionių? Jų religija sako „nevok“, o mano šeimininkas vagia ir geria už pinigus, kuriuos gavo už vagystes. Jų religija nurodo mylėti savo kaimynus, tačiau jie tik kenkia vieni kitiems. Jiems geriausias dorybės pavyzdys yra tas, kuris nepadaro jokios žalos, ir, žinoma, niekas net nesvarsto prašyti, kad kas nors padarytų ką nors gero, išskyrus tai, kad nepadarė žalos. Jie taip žemai puolė, jog vienintelis jų mąstymas yra kaip nepakenkti.

Jautis giliai atsiduso, o jo atodūsis pakėlė dulkes nuo kelio.

– Taigi, – jautis tęsė liūdnas mintis – ar šiuo atveju aš ar mano giminaitis nėra geresni už visus kitus? Niekada nieko nežudžiau, niekada nieko nešmeižiau, nieko nevogiau, neatleidau iš valstybės tarnybos nekalto žmogaus, nesukūriau valstybės iždo deficito, nevykdžiau bankroto klastotės, aš niekada nesu prirakinęs ar areštavęs nekaltų žmonių, niekada nešmeižiau savo draugų, niekada neprieštaravau savo jaučio principams, niekada nedaviau melagingų liudijimų, niekada nebuvau valstybės ministras ir niekad nekenkiau šaliai. tik nepadariau jokios žalos, net darau gera tiems, kurie man kenkia. Mano mama pagimdė mane, ir tuojau pat pikti vyrai net atėmė iš manęs mano motinos pieną. Dievas bent jau sukūrė žolę jaučiams, o ne žmonėms, ir jie ją atima ir iš mūsų. Vis dėlto, be viso to mušimo, mes traukiame vyrų vežimus, ariame jų laukus ir šeriame duona. Ir vis dėlto niekas nepripažįsta mūsų nuopelnų, kuriuos darome dėl tėvynės…

– Arba paimk pasninką kaip pavyzdį; na, vyrams religija liepia pasninkauti visomis šventinėmis dienomis, ir vis dėlto jie net negali ištverti šio mažo pasninko, o aš ir mano liaudis pasninkaujame visą gyvenimą, nuo tada, kai pirmą kartą esame atjunkyti nuo motinos krūties.

Jautis nuleido galvą, lyg būtų giliai sunerimęs, tada vėl pakėlė, piktai prunkštelėjo ir atrodė, kad kažkas svarbaus grįžta į jo mintis, kankina; staiga jis džiaugsmingai nubaubė:

– O, aš dabar žinau, taip turi būti – ir jis toliau mąstė, – štai kas; jie didžiuojasi savo laisve ir pilietinėmis teisėmis. Turiu rimtai susimąstyti apie tai.

Jis galvojo ir galvojo, bet negalėjo išmąstyti.

– Kokios jų teisės? Jei policija liepia jiems balsuoti, tai jie ir balsuoja, o mes lygiai taip pat lengvai galėtume pasišaipyti: „Kaaa-aa-aam!“ Ir jei jiems nėra liepta, jie nedrįsta balsuoti ar net kibti į politiką, kaip ir mes. Kalėjime jie taip pat kenčia, net jei jie yra visiškai nekalti. Bent jau mes šlubuojame ir mojuojame uodega, o jie net neturi tokios apgailėtinai mažos pilietinės drąsos.

Ir tą akimirką iš smuklės išėjo jo šeimininkas. Jis buvo girtas, uždūmijusiomis akimis, murmėdamas keletą nesuprantamų žodžių, jis vingiuodamas keliavo link vežimėlio.

– Stebėkitės, kaip šis išdidus palikuonis naudojasi laisve, kurią iškovojo savo protėvių krauju? Teisingai, mano šeimininkas yra girtuoklis ir vagis, bet kaip kiti naudojasi šia laisve? Jie tiesiog tinginiauja ir didžiuodamiesi praeitimi bei jų protėvių nuopelnais, į kuriuos neįdėjo tiek pat indėlio, kiek aš. O mes, jaučiai, likome tokie pat darbštūs ir naudingi darbininkai, kokie buvo mūsų protėviai. Mes jaučiai, bet vis tiek galime didžiuotis savo darbštumu ir nuopelnais net ir šiandien.

Jautis giliai atsiduso ir pasiruošė kaklą jungui.

 

Belgrade, 1902.
„Radoje Domanović” projektą išvertė Karolina Burakovaitė, 2021.

An ceannaire (3/3)

(leathanach roimhe seo)

Mar sin rith an chéad lá, agus lean níos mó laethanta leis an rath céanna. Níor tharla aon rud an-tábhachtach, ach tarluithe fánacha: thit siad a gcloigeann isteach i díog, ansin isteach i trinse; scuab siad i gcoinne fálta agus toir sméara dubha; chas siad ar bhuidéil; bhris roinnt lámh agus cosa; d’fhulaing cuid acu builleanna ar a ceann. Ach tháinig deireadh leis an gcruachás seo go léir. Fágadh cúpla seanfhear ina luí marbh ar an mbóthar. “Bheadh ​​siad tar éis bás a fháil fiú dá bhfanfaidís sa bhaile, gan trácht ar an mbóthar!” a dúirt na hurlabhraithe, ag spreagadh na ndaoine eile chun leanúint ar aghaidh. Cailleadh cúpla leanbh níos lú, bliain go dhá bhliain d’aois. Chuir na tuismitheoirí a gcroí croí faoi chois go stócach toisc gurbh é toil Dé é. “Agus is lú na páistí, is lú an trua. Nuair a bhíonn siad níos óige is lú an brón. Deonaíonn Dia nach gcaillfidh na tuismitheoirí a gcuid leanaí riamh nuair a bhíonn an aois phósta sroichte acu. Má tá na páistí i ndán dóibh, is fearr go bhfaighidh siad bás go luath. Ansin níl an brón chomh mór sin! “ a thug na hurlabhraithe consól dóibh arís. Roinnt éadach fillte timpeall a gcinn agus cuireann siad comhbhrúite fuara ar a gcuid bruiseanna. D’iompair daoine eile a gcuid láimh i slingí. Bhí gach duine briste agus gearrtha suas. Bhí a gcuid éadaí crochta i raibíní, ach mar sin féin bhrúigh siad ar aghaidh go sona sásta. Bheadh ​​sé níos éasca é seo go léir a iompar mura mbeadh ocras orthu arís agus arís eile. Ach b’éigean dóibh coinneáil ar siúl.

Lá amháin, tharla rud éigin níos suntasaí.

Bhí an ceannaire ag siúl chun tosaigh, timpeallaithe ag na fir cróga sa ghrúpa. (Bhí beirt acu ar iarraidh, agus ní raibh a fhios ag aon duine cá raibh siad. Ba é an tuairim ghinearálta gur bhrath siad a gcúis agus theith siad. Uair amháin dúirt an t-urlabhraí rud éigin faoina dtréas náireach. Níor chreid ach cúpla duine go bhfuair an bheirt bás ar ar an mbealach, ach níor labhair siad a dtuairim d’fhonn gan na daoine eile a mhúscailt.) Bhí an chuid eile den ghrúpa ag teacht taobh thiar díobh. Go tobann bhí an chuma ar scornach creagach an-mhór agus domhain – duibheagán fíor. Bhí an fána chomh géar sin nár leomh siad céim chun tosaigh a thógáil. Stopadh fiú na cinn cróga gearr agus d’fhéach siad ar an gceannaire. Ag púic, sáite i smaointe lena cheann síos, chuaigh sé ar aghaidh go dána, ag cnagadh a chána chun tosaigh, ar dtús ar dheis, ansin ar chlé, ina bhealach sainiúil. Dúirt go leor gur chuir sé cuma níos dínit air fós. Níor fhéach sé ar éinne ná ní dúirt sé tada. Ar a aghaidh ní raibh aon athrú ar léiriú ná rian eagla mar a chuaigh sé níos gaire agus níos gaire don imeall. D’éirigh fiú na fir an-dána mar bhás, ach níorbh fhiú le duine rabhadh a thabhairt don cheannaire cróga críonna. Dhá chéim eile agus bhí sé ag an imeall. Ar eagla bás agus le súile leathan oscailte, tháinig crith orthu go léir. Bhí na fir cróga díreach ar tí an ceannaire a choinneáil ar ais, fiú má chiallaigh sé sárú araíonachta, nuair a sheas sé uair amháin, faoi dhó, agus tumadh isteach sa rabhain é. D’eascair ionadh, screadaíl, béicíl; fuair eagla an lámh in uachtar. Thosaigh cuid acu ag teitheadh.

– Fan, a bhráithre! Cad é an deifir? An é seo an bealach a choinníonn tú d’fhocal? Ní mór dúinn an fear ciallmhar seo a leanúint mar tá a fhios aige cad atá á dhéanamh aige. Bheadh ​​sé dÚsachtach é féin a mhilleadh. Ar aghaidh, tar éis leis! Is é seo an ghuais is mó agus b’fhéidir an ghuais dheireanach, an bac deireanach. Cé a fhios? B’fhéidir ar an taobh eile den rabhain seo go bhfaighfimid talamh iontach torthúil a bhí i gceist ag Dia dúinn. Ar aghaidh! Gan íobairt, ní bhfaighfimid áit ar bith! – sin focail chomhairle an urlabhraí agus thóg sé dhá chéim chun tosaigh freisin, ag imeacht isteach sa rabhain. Lean an duine is cróga agus ansin chuaigh gach duine eile isteach.

Bhí caoineadh, gragaíl, titim, gearánach ar fhána géar an scornach ollmhór. Chuirfeadh duine faoi mhionn nach bhfaigheadh ​​aon duine amach beo riamh, i bhfad níos lú gortaithe agus in aon phíosa amháin, ach tá saol an duine fíochmhar. Bhí an t-ádh neamhghnách ar an gceannaire. Crochadh sé ar toir mar a thit sé ionas nár gortaíodh é. D’éirigh leis é féin a tharraingt le chéile agus dreapadh amach. Agus é ag caoineadh, ag casaoid agus ag screadaíl thíos, shuigh sé gan ghluaiseacht, go ciúin ciúin. Thosaigh cúpla duine a bhí buailte agus feargach ag cur mallacht air ach níor thug sé aon aird air. Iad siúd a bhí in ann greim a choinneáil ar tor nó ar chrann agus iad ag titim, thosaigh siad ag iarraidh go dian dreapadh amach. Bhí cinn scáinte ag cuid acu ionas go raibh fuil ag sileadh as a n-aghaidh. Ní raibh aon duine i bpíosa amháin seachas an ceannaire. Chroith siad go léir air go tobann agus bhéic siad i bpian ach níor ardaigh sé a cheann fiú. Bhí sé ina thost agus ghlac sé leis an údar machnamhach a bhain le saoi dáiríre!

Ritheadh ​​roinnt ama. Bhí líon na dtaistealaithe ag éirí níos lú agus níos lú. Thóg gach lá a dola. D’fhág cuid acu an grúpa agus chas siad ar ais.

As an líon mór a thosaigh, níor fhan ach timpeall is fiche. Bhí a n-aghaidheanna gruama, ídithe ina scáthán ar chomharthaí éadóchais, amhrais, tuirse agus ocrais, ach ní dúirt éinne an oiread agus focal. Bhí siad chomh ciúin lena gceannaire agus choinnigh siad ag plodáil leo. Chroith fiú an t-urlabhraí spioradálta a cheann go géar. Bhí an bóthar deacair go deimhin.

Laghdaigh a líon go laethúil go dtí nach raibh ann ach deichniúr. Le haghaidheanna éadóchasacha, ní dhearna siad ach gearán agus gearán in ionad comhrá a dhéanamh.

Bhreathnaigh siad níos cosúla le cripteanna ná fir. Bhí cuid acu ar mhaidí croise. Choinnigh cuid acu a láimh i slingí ceangailte timpeall a gcuid muineál. Bhí bindealáin agus comhbhrúite iomadúla ar a lámha. Fiú dá mba rud é go raibh siad ag iarraidh íobairtí nua a dhéanamh, ní fhéadfaidís toisc nach raibh beagnach aon áit ar a gcorp le haghaidh aon chréacht nua.

Chaill fiú na daoine is láidre agus is cróga ina measc creideamh agus dóchas cheana féin ach bhí siad ag streachailt níos faide fós; is é sin, chuaigh siad ag caitheamh aimsire ar bhealach éigin in éineacht le sár-iarracht, ag gearán, ag crith le pian. Cad eile a d’fhéadfaidís a dhéanamh mura bhféadfaidís dul ar ais? An oiread sin íobairtí agus anois an turas a thréigean?

Tháinig clapsholas anuas. Ag siúl thart ar maidí croise, chonaic siad go tobann nach raibh an ceannaire os a gcomhair níos mó. Céim eile agus tumadh siad go léir isteach i ngort eile.

– Ó, mo chos! Ó, mo lámh! – a chlois siad sa screadaíl agus gearán. Mhallaigh guth lag amháin an ceannaire fiúntach ach ansin d’éirigh sé ina thost.

Nuair a tháinig an ghrian suas, shuigh an ceannaire ann, mar an gcéanna an lá sin nuair a roghnaíodh é. Ní raibh an t-athrú is lú ar a chuma.

Dhreap an t-urlabhraí amach as an rabhain, agus beirt eile ina dhiaidh. Mícheart agus fuilteach, chas siad timpeall le feiceáil cé mhéad a bhí fágtha, ach ba iadsan an t-aon duine. Líon eagla agus dóchas marfach a gcroí. Ní raibh an réigiún anaithnid, cnocach, creagach – gan cosáin in áit ar bith. Dhá lá sular tháinig siad ar bhóthar ach d’fhág siad ina dhiaidh é. Threoraigh an ceannaire iad ar an mbealach sin.

Shíl siad faoin iliomad cairde agus gaolta a fuair bás ar an turas uafásach seo. Rinne brón níos láidre ná an pian ina géaga cripte iad a shárú. Chonaic siad a scrios féin lena súile féin.

Chuaigh an t-urlabhraí suas chuigh an ceannaire agus thosaigh sé ag labhairt le guth tuirseach traochta lán le pian, éadóchas agus searbhas.

– Cá bhfuil muid ag dul anois?

Bhí an ceannaire ina thost.

– Cá bhfuil tú ag dul linn agus cá thug tú linn? Chuireamar muid féin agus ár dteaghlaigh i do lámha agus leanamar thú, ag fágáil taobh thiar dár dtithe agus uaigheanna ár sinsear le súil go bhféadfaimis muid féin a shábháil ón bhfothrach sa talamh lom sin. Ach scrios tú sinn ar bhealach níos measa. Bhí dhá chéad teaghlach i do dhiaidh agus féach anois cé mhéad atá ann!

– An bhfuil tú ag rá nach bhfuil gach duine anseo? – a chogar an ceannaire gan a cheann a ardú.

– Conas is féidir leat a leithéid de cheist mar sin a chur? Féach suas agus féach! Comhairigh cé mhéad againn atá fágtha ar an turas uafásach seo! Féach ar an gcruth ina bhfuil muid! B’fhearr go bhfaigheadh ​​tú bás ná a bheith cripte mar seo.

– Ní féidir liom breathnú ort!

– Cén fáth?

– Tá mé dall.

Ciúnas marbh.

– Ar chaill tú do radharc le linn an turais?

– Rugadh dall mé!

Crochadh an triúr a gcinn in éadóchas.

Shéid gaoth na fhómhair go sinistriúil trí na sléibhte agus thug sí síos na duilleoga feoite. Bhí ceo ag dul trasna na cnoic, agus sciatháin de bhfithíní ag sileadh tríd an aer fuar ceo. Bhí coganta neamhghlan ann. Bhí an ghrian faoi cheilt taobh thiar de na scamaill, a bhí ag rolladh agus ag brostú níos faide agus níos faide i gcéin.

D’fhéach an triúr ar a chéile in uafás iomlán.

– Cá bhféadfaimis dul anois? – a chogar duine go tromchúiseach.

– Níl a fhios againn!

 

I mBéalgrád, 1901.
Don Tionscadal “Radoje Domanović”, aistrithe ag Malachy Reynolds, 2021.

An ceannaire (2/3)

(leathanach roimhe seo)

An lá dar gcionn tháinig gach duine a raibh an misneach acu dul ar thuras fada le chéile. Tháinig níos mó ná dhá chéad teaghlach go dtí an áit cheaptha. Níor fhan ach cúpla duine sa bhaile chun aire a thabhairt don seanáit chónaithe.

Bhí sé brónach, go deimhin, féachaint ar an iliomad daoine trua seo ar chuir an t-ádh searbh orthu an talamh inar rugadh iad a thréigean agus uaigheanna a sinsear a leagan. Bhí a n-aghaidheanna gruama, caite agus grianmhar. Léirigh fulaingt na mblianta fada saothair seo a éifeacht orthu agus léirigh sé pictiúr den ainnise agus den éadóchas searbh. Ach ar an toirt seo chonacthas an chéad ghile dóchais – measctha le cianalas le bheith cinnte. Bhí cuimilt ag sileadh síos éadan rocach cúpla seanfhear a chlis go géar agus a chroith a cheann le haer olc a bhí ag teacht chun tosaigh. B’fhearr leo fanacht ansin ar feadh tamaill níos faide, ionas go bhfaigheadh ​​siadsan bás i measc na gcarraigeacha seo in ionad dúchas níos fearr a lorg. Bhí go leor mná ag caoineadh os ard agus ag slán a fhágáil ag a ngaolta marbha a raibh a n-uaigheanna ag imeacht.

Bhí na fir ag iarraidh éadan cróga a chur suas agus bhí siad ag béicíl, – Bhuel, an bhfuil tú ag iarraidh coinneáil ort ag stánadh sa talamh damnaithe seo agus ag maireachtáil sna botháin seo? – I ndáiríre ba mhaith leo an rud is fearr ar fad a bheith acu an réigiún mallaithe ar fad agus na botháin bochta a thabhairt leo dá mbeadh sé indéanta.

Bhí an torann agus an scairt is gnách ann mar a bhí i ngach mais daoine. Bhí fir agus mná araon míshocair. Bhí na páistí ag crith i gcliabháin ar dhroim a máithreacha. Bhí fiú na beostoic rud beag míshuaimhneach. Ní raibh an iomarca eallach, lao anseo agus ansiúd agus ansin capall caol, gruama le ceann mór agus cosa saille ar a raibh sean-rugaí, málaí agus fiú dhá shaic á luchtú acu thar diallait an phacáiste, ionas go luíonn an t-ainmhí bocht faoin meáchan. Ach d’éirigh leis fanacht suas agus comharsan ó am go ham. Bhí daoine eile ag luchtú asail; bhí na páistí ag tarraingt ar mhadraí ar léasanna. Ag caint, ag béicíl, ag mallachtú, ag caoineadh, ag screadaíl, ag tafann, ag comharsanacht – go leor abú. Rinne fiú asal gragaíl cúpla uair. Ach níor labhair an ceannaire focal, amhail is nach raibh an gnóthas iomlán ina ghnó. Fear fíor ciallmhar!

Shuigh sé díreach go ciúin agus go ciúin, lena cheann síos. Anois agus ansin chaith sé seile ar an talamh; ba é sin go léir. Ach mar gheall ar a iompar aisteach, d’fhás an tóir a bhí air an oiread sin go mbeadh gach rud imithe trí thine agus uisce, mar a deir siad, dó. D’fhéadfaí na comhráite seo a leanas a chloisteáil:

– Ba chóir dúinn a bheith sásta go bhfuaireamar a leithéid de fhear. Dá rachaimis chun tosaigh gan é, níor choisc Dia é! Bheadh ​​bás againn. Tá fíor-intleacht aige, deirim leat! Tá sé ciúin. Níor labhair sé focal fós! – a dúirt duine amháin agus é ag féachaint ar an gceannaire le meas agus le bród.

– Cad ba cheart dó a rá? An té a labhraíonn go leor, ní shíleann sé go mór. Fear cliste, tá sin cinnte! Ní dhéanann sé ach ionadh agus ní deir sé tada, – chuir sé ceann eile leis, agus bhreathnaigh sé freisin ar an gceannaire le hiontas.

– Níl sé éasca an oiread sin daoine a threorú! Caithfidh sé a chuid smaointe a bhailiú toisc go bhfuil post mór idir lámha aige, – a dúirt an chéad cheann arís.

Tháinig an t-am chun tosú. D’fhan siad, áfach, féachaint an n-athródh aon duine eile a intinn agus go dtiocfadh sé leo, ach ó tháinig aon duine, ní fhéadfaidís dul níos faide.

– Nár chóir dúinn dul ar aghaidh? – d’iarr siad ar an gceannaire.

D’éirigh sé gan focal ar bith a rá.

Ghrúpáil na fir is misniúla timpeall air láithreach le bheith ar láimh i gcás contúirte nó éigeandála.

Thóg an ceannaire, ag púic, a cheann síos, cúpla céim, ag luascadh a chána os a chomhair féin ar bhealach dínit. Ghluais an bailiú ina dhiaidh agus ghlaodh sé arís agus arís eile, “Saol fhada do ár gceannaire!” Thóg sé cúpla céim eile agus bhuail sé isteach sa chlaí os comhair halla an tsráidbhaile. Ann sin, go nádúrtha, stad sé; mar sin stad an grúpa freisin. Ansin sheas an ceannaire siar beagán agus shrac sé a chána ar an gclaí arís agus arís eile.

– Cad ba mhaith leat go ndéanfaimis? – d’iarr siad.

Dúirt sé faic.

– Cad ba cheart dúinn a dhéanamh? Cuimilt an fál síos! Sin é atá le déanamh againn! Nach bhfeiceann tú gur thaispeáin sé dúinn lena chána cad atá le déanamh? – a scairt orthu siúd a sheas timpeall an cheannaire.

– Seo é an geata! Seo é an geata! – bhí na páistí ag scread agus dhírigh siad ar an ngeata a bhí os a gcomhair.

– Hush, ciúin, a leanaí!

– A Dhia cabhrú linn, cad atá ar siúl? – beannaigh cúpla bean iad féin.

– Ná rá focal! Tá a fhios aige cad atá le déanamh. Cuimilt an fál síos!

Ar an toirt bhí an fál síos amhail is nach raibh sé ann riamh.

Chuaigh siad thart ar an gclaí.

Ba bheag nár imigh siad céad céim nuair a rith an ceannaire isteach i tor mór dealga agus stad sé. Le deacracht mhór d’éirigh leis é féin a tharraingt amach agus ansin thosaigh sé ag cnagadh a chána i ngach treo. Níor bhac aon duine.

– Agus cad atá an scéal anois? – a scairt iad siúd sa chúl.

– Gearr an tor dealga síos! – ghlaodh na daoine a bhí ina seasamh timpeall an cheannaire.

– Sin é an bóthar, taobh thiar de na toir dealga! Tá sé ann! – scread na páistí agus fiú go leor daoine sa chúl.

– Tá an bóthar ann! Tá an bóthar ann! – iad siúd a chur timpeall ar an gceannaire, ag samhlú go feargach. – Agus conas is féidir a fhios a bheith ag fir dall cá bhfuil sé inár gceannas? Ní féidir le gach duine orduithe a thabhairt. Tá a fhios ag an gceannaire an bealach is fearr agus is dírí. Gearr síos an tor tornapa!

Chuaigh siad isteach láithreach chun an bealach a ghlanadh.

– Ó!, – ghlaodh duine a bhí sáite ina láimh ag dealga agus duine eile ar bhuail brainse sméara dubha a aghaidh.

– A bhráithre, ní féidir rud ar bith a bheith agat gan rud eile. Caithfidh tú brú beag a chur ort féin chun go n-éireoidh leat, – d’fhreagair na daoine cróga sa ghrúpa.

Bhris siad tríd an tor tar éis an-iarracht agus bhog siad ar aghaidh.

Tar éis dóibh fánaíocht a dhéanamh beagán eile, tháinig siad ar claí. Bhí sé seo stróicthe freisin. Ansin lean siad ar aghaidh.

Ní raibh ach fíorbheagán talún clúdaithe an chéad lá mar bhí orthu roinnt constaicí cosúla a shárú. Agus seo ar fad ar bheagán bia toisc nár thug cuid acu ach arán triomaithe agus beagán cáise agus nach raibh ach arán ag cuid eile chun a n-ocras a shásamh. Ní raibh rud ar bith ag cuid acu. Ar ámharaí an tsaoil bhí an samhradh ann ionas go bhfuair siad crann torthaí anseo agus ansiúd.

Mar sin, cé nach raibh ach stráice beag taobh thiar díobh ar an gcéad lá, mhothaigh siad an-tuirseach. Níor tháinig aon chontúirtí móra chun cinn agus ní raibh timpistí ann ach an oiread. Go nádúrtha i ngnóthas chomh mór sin caithfear na himeachtaí seo a leanas a mheas mar mionrudaí: dealga greamaithe i súil chlé bean amháin, a chlúdaigh sí le éadach tais; bhuail páiste amháin a chos ar crann agus mar sin chaoin sé agus léim sé; thit seanfhear os cionn tor sméara dubha agus spréigh sé a rúitín; tar éis oinniún talún a chur air, d’fhulaing an fear go cróga an phian agus, ag cromadh ar a chána, chuaigh sé ar aghaidh go cróga taobh thiar den cheannaire. (Le bheith ionraic, dúirt roinnt daoine go raibh an seanfhear ag insint bréag faoin rúitín, nach raibh sé ag ligean air ach go raibh fonn air dul ar ais.) Go gairid, ní raibh ach cúpla duine nach raibh dealga ina lámh nó a aghaidh scríobtha. D’éirigh na fir ar fad go laoch fad is a mhallaigh na mná an uair an chloig a d’imigh siad agus ghlaodh na páistí, go nádúrtha, toisc nár thuig siad go dtabharfaí luach saothair go maith don brú agus don phian seo.

Ag cur go mór le sonas agus áthas gach duine, níor tharla aon rud don cheannaire ar chor ar bith. I ndáiríre, má táimid chun an fhírinne a rá, bhí sé cosanta go mór, ach fós féin, ní raibh an t-ádh ar an bhfear ach an oiread. Ag campáil an chéad oíche ghuigh gach duine agus ghabh siad buíochas le Dia gur éirigh le turas an lae agus nár tharla aon rud, fiú an mí-ádh ba lú, ar an gceannaire. Ansin thosaigh duine de na fir cróga ag labhairt. Bhí a aghaidh scríobtha ag tor sméar dubh, ach níor thug sé aon aird air.

– Bráithre, – thosaigh sé. – Tá turas lae rathúil taobh thiar dínn, buíochas le Dia. Níl an bóthar éasca, ach caithfimid maireachtáil mar tá a fhios againn go léir go mbeidh sonas mar thoradh ar an mbóthar deacair seo. Go ndéanfadh Dia uilechumhachtach ár gceannaire a chosaint ar aon dochar ionas go leanfaidh sé orainn ag treorú go rathúil.

– Amárach caillfidh mé mo shúil eile má théann rudaí ar aghaidh mar atá siad inniu! – labhair ceann de na mná go feargach.

– Ó, mo chos! – ghlaodh an seanfhear, agus é spreagtha ó ráiteas na mná.

Choinnigh na páistí orthu ag crith agus ag caoineadh, agus bhí am crua ag na máithreacha iad a chur ina dtost ionas go gcloisfí an t-urlabhraí.

– Sea, caillfidh tú do shúil eile, – phléasc sé amach le fearg, – agus seans go gcaillfidh tú na dhá chinn! Ní haon trua mór do bhean amháin a súile a chailleadh ar chúis chomh mór sin. Ba chóir go mbraitheann tú náire ort féin! Nach smaoiníonn tú riamh ar fholláine do leanaí? Lig don leath againn bás san iarracht seo! Cén difríocht a dhéanann sé? Cén tsúil amháin? Cén úsáid a bhaineann do shúile nuair atá duine ann atá ag lorg orainn agus ag tabhairt sonas dúinn? Ar cheart dúinn ár ngealltanas a thréigean díreach mar gheall ar do shúil agus cos an tseanfhir?

– Tá sé ag insint bréag! An sean-fhear ag insint bréag! Níl sé ag ligean air ach go bhféadann sé dul ar ais, – guthanna as gach taobh.

– A bhráithre, cibé duine nach bhfuil ag iarraidh dul níos faide, – a dúirt an t-urlabhraí arís, – lig dó dul ar ais in ionad gearán a dhéanamh agus an chuid eile dínn a mhúscailt. Chomh fada agus a bhaineann sé liom, leanfaidh mé an ceannaire ciallmhar seo chomh fada agus a bheidh aon rud fágtha ionam!

– Leanfaimid go léir é! Leanfaimid go léir é chomh fada is a mhairfimid!

Bhí an ceannaire ina thost.

Thosaigh gach duine ag féachaint air agus ag cogarnaigh:

– Tá sé sáite ina chuid smaointe!

– Fear críonna!

– Féach ar a mhullach!

– Agus púic ar i gcónaí!

– Tromchúiseach!

– Tá sé cróga! Tá sé sin le feiceáil i ngach rud mar gheall air.

– Is féidir leat é sin a rá arís! Fálta, claí, dris – treabhadh sé tríd go léir. Beartaíonn sé a chána go suairc, gan faic a rá, agus ní mór duit buille faoi thuairim a thabhairt dá bhfuil ar intinn aige.

(chéad leathanach eile)

An ceannaire (1/3)

– A bhráithre is a chairde, d’éist mé le do chuid óráidí go léir, agus mar sin iarraim daoibh anois éisteacht liom. Ní fiú ár bplé agus ár gcomhráite ar bith chomh fada is a fhanfaimid ins an réigiún lom seo. San talamh ghainmheach seo agus ar na carraigeacha seo níor fhás rud are bith, fiú nuair a bhí blianta de báistí againn, gan trácht ar bith ar an triomach seo nach bhfaca a leithéid de riamh roimhe seo. Cá fhad a thiocfaidh muid le chéile mar seo chun labhairt go neamhbhalbh? Tá an t-eallach ag fáil bháis gan bia, agus gan mhoill beidh ocras orainn féin agus ar ár leanaí freisin. Ní mór dúinn réiteach eile a fháil atá níos fearr agus níos ciallmhaire. Sílim gurbh fhearr an talamh tirim gainmheach seo a fhágáil agus dul amach ar an domhan chun talamh níos fearr agus níos torthúla a fháil mar ní féidir linn maireachtáil mar seo a thuilleadh.

Mar sin labhair áitritheoir de cúige neamhthorthúil i guth tuirseach ag cruinniú éigin. Ní gá an áit agus an uair a bheith ar eolas agam nó agat nó agat, sílim. Tá sé tábhachtach mé a chreidiúint gur tharla sé áit éigin i dtalamh éigin fadó, agus is leor sin. Le bheith ionraic, cheap mé ag an am gur chruth mé an scéal iomlán seo ar bhealach éigin, ach beag ar bheag scaoil mé saor mé ón drochíde seo. Anois creidim go láidir go bhfuilim chun na rudaí a tharla i ndáiríre a cheangal agus nár mhór gur tharla mé áit éigin agus am éigin agus nach bhféadfainn é a dhéanamh suas ar bhealach ar bith.

Tháinig na héisteoirí, le haghaidheanna bána, gruama agus gaistí bána, gruama, beagnach neamhthuisceana, lena lámha faoina gcreasa, beo ag na focail críonna seo. Bhí gach duine ag samhlú cheana féin go raibh siad in áit draíochta, ar nós neamh, de chineál éigin ina mbeadh fómhar saibhir mar luach saothair as obair a bhrisfeadh drom duine ar bith.

– Tá sé i gceart! Tá sé i gceart! – a dúirt na guthanna ídithe ar gach taobh.

– An bhfuil an áit seo cón…gar… ach? – chualathas cogar tarraingthe amach as cúinne.

– A bhráithre! – thosaigh ceann eile le guth beagán níos láidre. – Ní mór dúinn an chomhairle seo a leanúint láithreach toisc nach féidir linn lean ar aghaidh mar seo a thuilleadh. Táimid tar éis obair agus brú a chuir orainn féin, ach tá gach rud in easnamh. Tá síol curtha againn a d’fhéadfaí a úsáid mar bhia, ach tháinig na tuilte agus nigh siad an síol agus an ithir amach ó na fánaí ionas nach raibh fágtha ach carraig lom. Ar chóir dúinn fanacht anseo go deo agus saothair a dhéanamh ó mhaidin go hoíche ach fanacht ocras agus tart, nocht agus cosnochta? Caithfimid ithir níos fearr agus níos torthúla a leagan amach agus a chuardach ina mbeidh barraí flúirseacha mar thoradh ar obair chrua.

– Ar aghaidh linn! Ar aghaidh linn láithreach toisc nach bhfuil an áit seo oiriúnach dúinn a thuile!

D’eascair cogarnacht, agus thosaigh gach duine ag siúl ar shiúl, gan smaoineamh cá raibh sé ag dul.

– Fan, a bhráithre! Cá bhfuil sibh ag dul? – thosaigh an chéad chainteoir arís. – Cinnte caithfimid imeacht, ach ní mar seo. Ní mór dúinn fhios a bheith againn cá bhfuil muid ag dul. Seachas sin d’fhéadfaimis a bheith i staid níos measa in ionad sinn féin a shábháil. Molaim dúinn ceannaire a roghnú nach mór dúinn go léir cloí leis agus a thaispeánfaidh dúinn an bealach is fearr agus is dírí.

– Lig dúinn roghnú! Lig dúinn duine a roghnú láithreach,– a chualathas timpeall air an áit.

Níor tháinig an argóint chun cinn ach anois, fíor-anord. Bhí gach duine ag caint agus ní raibh aon duine ag éisteacht nó in ann éisteacht. Thosaigh siad ag scoilt i ngrúpaí, gach duine ag cogarnacht chuigh féin, agus ansin bhris na grúpaí suas. I mbeirteanna, thosaigh siad ag caint lena chéile le lámh, ag caint, ag iarraidh rud éigin a chruthú, ag tarraingt a chéile ag an muinchille, agus ag tairiscint tost lena lámha. Ansin chruinnigh siad go léir le chéile arís, fós ag caint.

– A bhráithre! – ghabh guth níos láidre go tobann a chuir as do na guthanna gruama eile go léir. – Ní féidir linn teacht ar chomhaontú de chineál ar bith mar seo. Tá gach duine ag caint agus níl aon duine ag éisteacht. Lig ceannaire a roghnú! Cé inár measc is féidir linn a roghnú? Cé inár measc a thaistil go leor chun eolas a fháil ar na bóithre? Tá aithne mhaith againn ar a chéile, ach mar sin féin ní chuirfinn féin agus mo pháistí faoi cheannas duine singil anseo. Ina ionad sin, inis dom cé a bhfuil aithne aige ar an taistealaí thall ansin atá ina shuí sa scáth ar imeall an bhóthair ón mhaidin seo?

Thit tost. D’iompaigh siad go léir i dtreo an strainséir agus chuir siad suas é ó cheann go ladhar.

Shuigh an taistealaí, meánaosta, a raibh aghaidh shuarach air nach raibh le feiceáil mar bhí féasóg air agus a ghruaig fhada, agus d’fhan sé ina thost mar a rinneadh roimhe seo, shú isteach sa mhachnamh é, agus thapaigh sé a chána mór ar an talamh ó am go ham.

– Inné chonaic mé an fear céanna sin le buachaill óg. Bhí siad ag coinneáil a chéile le lámh agus ag dul síos an tsráid. Agus aréir d’fhág an buachaill an sráidbhaile ach d’fhan an strainséir anseo.

– Deartháir, ná déanaimis dearmad ar na mionrudaí amaideach sin ionas nach gcaillfimid am ar bith. Cibé duine é, tá sé i bhfad ó bhaile mar níl aithne ag aon duine againn air agus is cinnte go bhfuil a fhios aige an bealach is giorra agus is fearr chun sinn a threorú. Is é mo bhreithiúnas gur fear an-ciallmhar é mar tá sé ina shuí ansin go ciúin agus ag smaoineamh. Bheadh ​​duine ar bith eile tar éis dul i mbun ár ngnóthaí deich n-uaire nó níos mó faoin am seo nó chuirfeadh sé tús le comhrá le duine againn, ach bhí sé ina shuí ansin an t-am ar fad ina aonar agus gan aon rud á rá aige.

– Ar ndóigh, an fear ina shuí go ciúin toisc go bhfuil sé ag smaoineamh ar rud éigin. Ní féidir a mhalairt a dhéanamh ach go bhfuil sé an-chliste, – d’aontaigh sé leis na cinn eile agus thosaigh sé ag scrúdú an strainséir arís. Fuair ​​gach duine tréith iontach ann, cruthúnas ar a chuid faisnéise urghnách.

Níor caitheadh ​​i bhfad níos mó ama ag caint, mar sin sa deireadh d’aontaigh gach duine gurbh fhearr ceist a chur ar an taistealaí seo – a thug Dia, dar leo, dóibh chun iad a threorú amach ar an domhan chun críoch níos fearr agus talamh níos torthúla a lorg. Ba chóir go mbeadh sé ina cheannaire orthu, agus d’éistfidís leis agus géilleadh dó gan cheist.

Roghnaigh siad deichniúr fir as a chéile a bhí le dul chuig an strainséir chun a gcinneadh a mhíniú dó. Bhí an toscaireacht seo chun cúrsaí trua a thaispeáint dó agus iarraidh air a bheith ina cheannaire orthu.

Mar sin chuaigh an deichniúr thairis agus chrom siad go humhal. Thosaigh duine acu ag caint faoin ithir neamhtháirgiúil den cheantair, faoi na blianta tirime agus an trua a fuair siad go léir iad féin. Chríochnaigh sé ar an mbealach seo a leanas:

– Cuireann na coinníollacha seo iallach orainn ár dtithe agus ár dtalamh a fhágáil agus bogadh amach ar an domhan chun tír dhúchais níos fearr a fháil. Díreach ag an nóiméad seo nuair a tháinig muid ar chomhaontú faoi dheireadh, is cosúil gur léirigh Dia trócaire orainn, gur sheol sé chugainn é – tusa, strainséir críonna fiúntach – agus go dtreoróidh tú sinn agus saor sinn ón ainnise. In ainm na n-áitritheoirí go léir anseo, iarraimid ort a bheith inár gceannaire. Cibé áit a rachaidh tú, leanfaimid. Tá na bóithre ar eolas agat agus is cinnte gur rugadh tú i dtír dhúchais níos sona agus níos fearr. Éistfimid leat agus géillfimid do gach ceann de do chuid orduithe. An aontóidh tú, strainséir críonna, an oiread sin anamacha a shábháil ón bhfothrach? An mbeidh tú inár gceannaire?

Ar fad le linn na cainte seo, níor thóg an strainséir críonna a cheann riamh. An t-am ar fad d’fhan sé sa phost céanna ina bhfuair siad é. Íslíodh a cheann, bhí sé ag friocht, agus ní dúirt sé tada. Níor thapaigh sé a chána ar an talamh ach ó am go ham agus – smaoinigh sé. Nuair a bhí deireadh leis an óráid, chuaigh sé go cuasach agus go mall gan a sheasamh a athrú:

– Beidh mé!

– An féidir linn dul in éineacht leat ansin agus áit níos fearr a lorg?

– Is féidir leat! – a dúirt sé air gan a cheann a ardú.

D’eascair díograis agus léirithe meas anois, ach ní dúirt an strainséir focal le haon chuid de na daoine.

Chuir an deichniúr in iúl don rath a bhí orthu, ag cur leis nach bhfaca siad anois ach an eagna iontach a bhí ag an bhfear seo.

– Níor bhog sé fiú ón áit nó níor thóg sé a cheann ar a laghad le feiceáil cé a bhí ag caint leis. Níor shuigh sé ach go ciúin agus smaoineadh sé. Chun ár gcuid cainte agus meas ar fad níor luaigh sé ach chúig fhocal.

– Fíor saoi! Faisnéis neamhchoitianta! – scairt siad go sona sásta ó gach taobh ag maíomh gur chuir Dia é féin mar aingeal ó neamh chun iad a shábháil. Bhí siad uile cinnte go láidir go n-éireodh leo faoi cheannaire den sórt sin nach bhféadfadh aon rud ar domhan míshásamh a dhéanamh air. Agus mar sin socraíodh a leagan amach an lá dar gcionn ag breacadh an lae.

(chéad leathanach eile)

Branda

Bhí brionglóid uafásach agam. Ní nach ionadh liom an oiread sin faoin mbrionglóid féin, ach n’fheadar conas a d’fhéadfainn an misneach a fháil chun brionglóid a dhéanamh faoi rudaí uafásacha, nuair is saoránach ciúin measúil mé féin, leanbh umhal dár máthair daor, Seirbiach, díreach cosúil le cách a clann eile. Ar ndóigh, tá a fhios agat, dá mba eisceacht mé in aon rud, go mbeadh sé difriúil, ach níl, a chara, déanaim go díreach mar an gcéanna le gach duine eile, agus maidir le bheith cúramach i ngach rud, ní féidir le duine ar bith mise a mheaitseáil ansin. Chomh luath agus a chonaic mé cnaipe lonrach d’éadaí póilín ina luí ar an tsráid, agus d’amharc mé ar a ghlór draíochta, beagnach agus mé ag dul thart, lán de chuimhní milis, nuair go tobann, thosaigh mo lámh ag crith agus ag spochadh as cúirtéis; chrom mo cheann go talamh ann féin, agus leathnaigh mo bhéal isteach sa gháire álainn sin a chaitheann muid go léir agus muid ag beannú dár gceannairí.

– Ritheann fuil uasal i mo féithí – sin é atá ann! – Seo a cheap mé ag an nóiméad sin agus bhreathnaigh mé le meas ar an mbrú a rith a sheas go míchúramach ar an gcnaipe.

– Brúid! – A dhúirt mé go searbh, agus chaith mé seile, agus ansin shiúil mé ar aghaidh go ciúin, solas ins an smaoineamh gur beag bruitíní den sórt sin; agus bhí áthas ar leith orm gur thug Dia croí scagtha dom agus fuil uasal, chognaíoch ár sinsear.

Bhuel, feiceann tú anois fear iontach mé, gan a bheith difriúil ar chor ar bith ó shaoránaigh measúla eile, agus ní bheidh aon amhras ort cén chaoi a bhféadfadh rudaí uafásacha agus amaideach den sórt sin tarlú i mo bhrionglóidí.

Níor tharla aon rud neamhghnách dom an lá sin. Bhí dinnéar maith agam agus ina dhiaidh sin shuigh mé ag piocadh m’fhiacla ag fóillíocht; ag ól súimíní de mo chuid fíona, agus ansin, tar éis úsáid chomh misniúil agus choinsiasach a dhéanamh de mo chearta mar shaoránach, chuaigh mé a luí agus thóg mé leabhar liom d’fhonn dul a chodladh níos gasta.

Is gearr gur shleamhnaigh an leabhar ó mo lámha, tar éis dom, ar ndóigh, mo mhian a shásamh agus, i ngach dualgas a rinne mé, thit mé i mo chodladh chomh neamhchiontach le huan.

Go léir ag an am céanna fuair mé mé féin ar bhóthar caol, láibeach ag dul trí sléibhte. Oíche fhuar, dhubh. Buaileann an ghaoth i measc brainsí neamhurchóideacha agus gearrann sí cosúil le rásúir gach uair a théann sí i dteagmháil le craiceann nocht. An spéir dubh, balbh, bagrach, agus sneachta, cosúil le deannach, ag séideadh isteach i súile duine agus ag bualadh in aghaidh duine. Ní anam beo áit ar bith. Déanaim deifir ar aghaidh agus anois is arís sleamhnaíonn mé ar an mbóthar láibeach ar chlé, ar dheis. Bím ag tuitim agus ag titim agus caillim mo bhealach sa deireadh, bím ag siúl – níl a fhios ach ag Dia cá háit – agus ní oíche ghearr, ghnáth, ach chomh fada le céad bliain, agus bím ag siúl an t-am ar fad gan a fhios agam cá.

Mar sin, shiúil mé ar aghaidh ar feadh blianta fada agus tháinig mé áit éigin, i bhfad, i bhfad ó mo thír dhúchais go dtí cuid anaithnid den domhan, go tír aisteach nach dócha go bhfuil a fhios ag éinne faoi agus nach bhfuil, cinnte, le feiceáil ach i mbrionglóidí. .

Ag fánaíocht faoin talamh tháinig mé go baile mór ina raibh cónaí ar go leor daoine. Sa mhargadh mór bhí slua ollmhór ann, torann uafásach ag dul ar aghaidh, go leor chun druma cluaise a phléascadh. Chuir mé suas ag teach ósta atá os comhair an mhargaidh agus d’fhiafraigh mé den tiarna talún cén fáth ar bhailigh an oiread sin daoine le chéile…

– Is daoine ciúin measúla muid, – chuir sé tús lena scéal, – táimid dílis agus béasach don ghiúistís.

– An é an giúistís d’údarás uachtarach? – D’iarr mé, ag cur isteach air.

– Rialaíonn an giúistís anseo agus is é ár n-údarás uachtarach é; tagann na póilíní ina dhiaidh é.

Rinne mé gáire.

– Cén fath a bhfuil tú ag gáire? … Nach raibh a fhios agat?… Cárbh as duit?

Dúirt mé leis gur chaill mé mo bhealach, agus gur tháinig mé ó thír i bhfad i gcéin – an tSeirbia.

– Chuala mé faoin tír cháiliúil sin! – dúirt an tiarna talún leis féin, ag féachaint orm le meas, agus ansin labhair sé os ard:

– Is é sin ár mbealach, – chuaigh sé ar aghaidh, – rialaíonn an giúistís anseo lena phóilíní.

– Cad é mar atá do phóilíní?

– Bhuel, tá cineálacha éagsúla póilíní ann – athraíonn siad, de réir a rangú. Tá na daoine is suntasaí agus is lú cáil ann … Is daoine ciúin, measúla muid, ach tagann trampaí de gach cineál ón gcomharsanacht, truaillíonn siad muid agus múineann siad rudaí olc dúinn. Chun idirdhealú a dhéanamh idir gach duine dár saoránaigh agus daoine eile, thug an giúistís ordú inné gur chóir dár saoránaigh uile dul chun na Cúirte áitiúla, áit a mbeidh a forehead brandáilte ag gach duine againn. Sin é an fáth gur tháinig an oiread sin daoine le chéile: d’fhonn abhcóide a ghlacadh cad atá le déanamh.

Chroith mé agus shíl mé gur chóir dom rith amach ón tír aisteach seo chomh tapa agus ab fhéidir liom, mar ní raibh mé, cé gur Seirbiach, i dtaithí ar a leithéid de thaispeántas de spiorad na síochánaíochta, agus bhí mé beagáinín míshuaimhneach faoi!

Rinne an tiarna talún gáire go caointeach, thapaigh sé mé ar a ghualainn, agus dúirt sé go bródúil:

– Ah, strainséir, an leor é seo chun eagla a chur ort? Ní haon ionadh, caithfidh tú dul ar bhealach fada chun misneach mar ár misneach féin a fháil!

– Agus cad atá i gceist agat a dhéanamh? – D’iarr mé go faiteach.

– Cad de ceist! Feicfidh tú cé chomh cróga is atá muid. Caithfidh tú dul ar bhealach fada chun misneach mar ár gceann féin a fháil, deirim leat. Thaistil tú i gcéin agus i gcóngar agus chonaic tú an domhan, ach táim cinnte nach bhfaca tú riamh níos mó laochra ná mar atáimid. Lig dúinn dul ann le chéile. Caithfidh mé deifir a dhéanamh.

Ní raibh muid ach ar tí imeacht nuair a chuala muid, os comhair an dorais, scáinte an fuip.

Bhreathnaigh mé amach: bhí radharc le feiceáil – fear le caipín lonrach, trí adharcach ar a cheann, é gléasta in agra gáifeach, ag marcaíocht ar chúl fear eile in éadaí an-saibhir de ghearradh coitianta, sibhialta. Stop sé os comhair an teach ósta agus d’éirigh an marcach síos.

Chuaigh an tiarna talún amach, chrom sé go talamh, agus chuaigh an fear sa chulaith gáifeach isteach sa teach ósta go dtí tábla maisithe go speisialta. D’fhan an ceann sna héadaí sibhialta os comhair an teach ósta agus d’fhan sé. Bhog an tiarna talún íseal dó freisin.

– Cad é seo go léir? – D’iarr mé ar an tiarna talún, an-imní orm.

– Bhuel, is póilín ardcháilíochta an té a chuaigh isteach sa teach ósta, agus tá an fear seo ar cheann de na saoránaigh is suntasaí atá againn, an-saibhir, agus tírghrá mór, – a dúirt an tiarna talún.

– Ach cén fáth go ligeann sé don duine eile turas ar a dhroim?

Chroith an tiarna talún a cheann orm agus chuamar ar leataobh. Thug sé meangadh gáire dom agus dúirt:

– Measaimid gur onóir mhór é nach bhfuil tuillte go minic aige! – D’inis sé a lán rudaí dom seachas, ach bhí an oiread sin sceitimíní orm nach bhféadfainn iad a dhéanamh amach. Ach chuala mé go soiléir an méid a dúirt sé ag an deireadh: – Is seirbhís í do thír amháin nár fhoghlaim na náisiúin go léir meas uirthi fós!

Tháinig muid chuig an gcruinniú agus bhí toghchán an chathaoirligh ar siúl cheana féin.

Chuir an chéad ghrúpa fear darbh ainm Kolb suas, más cuimhin liom an t-ainm i gceart, mar iarrthóir don chathaoir; theastaigh Talb ón dara grúpa, agus bhí a iarrthóir féin ag an tríú grúpa.

Bhí mearbhall scanrúil ann; theastaigh ó gach grúpa a fear féin a bhrú.

– Sílim nach bhfuil fear níos fearr againn ná Kolb mar chathaoirleach ar chruinniú chomh tábhachtach sin, – a dúirt guth ón gcéad ghrúpa, – mar tá a fhios againn go léir a bhuanna mar shaoránach agus an misneach mór atá aige. Ní dóigh liom go bhfuil aon duine inár measc anseo ar féidir leo a bheith bródúil as a bheith ag marcaíocht chomh minic ag na daoine fíorthábhachtacha…

– Cé leis a bhfuil tú ag caint faoi, – chuir duine éigin as an dara grúpa é. – Ní raibh cléireach póilíní sóisearach riamh ag marcaíocht ort!

– Tá a fhios againn cad iad na buanna atá agat, – ghlaodh duine éigin ón tríú grúpa. – Ní fhéadfá buille amháin den fhuip a fhulaingt gan crith!

– Lig dúinn é seo a fháil díreach, a bhráithre! – thosaigh Kolb. – Is fíor go raibh daoine mór le rá ag marcaíocht ar mo dhroim chomh luath le deich mbliana ó shin; bhuailtí siad mé agus níor thug mé caoin riamh, ach b’fhéidir go bhfuil níos mó tuillte inár measc. Tá cinn níos óige b’fhéidir.

– Ní hea, – ghlaodh a lucht tacaíochta.

– Nílimid ag iarraidh cloisteáil faoi onóracha atá as dáta! Tá sé deich mbliana ó marcaíocht ar Kolb, – scairt na guthanna ón dara grúpa.

– Tá fuil óg ag glacadh páirte, lig do na mhadraí seanchnámha a cogain, – ar a dtugtar cuid ón tríú grúpa.

Go tobann ní raibh níos mó torainn ann; bhog daoine ar ais, ar chlé agus ar dheis, chun cosán a ghlanadh agus chonaic mé fear óg thart ar tríocha. Agus é ag druidim leis, chrom gach ceann íseal.

– Cé hé seo? – Chogar mé le mo thiarna talún.

– Is é an ceannaire móréilimh é. Fear óg, ach an-geallta. Ina laethanta tosaigh d’fhéadfadh sé bród a bheith air an giúistís a iompar ar a dhroim trí huaire. Tá níos mó tóir air ná aon duine eile.

– Toghfaidh siad dó b’fhéidir? – D’fhiosraigh mé.

– Tá sé sin níos mó ná cinnte, mar a tharla i gcás na n-iarrthóirí eile go léir – tá siad uile níos sine, tá an t-am caite, ach marcaíocht ar an ngiúistís tamall beag ar a dhroim inné.

– Cad is ainm dó?

– Kleard.

Thug siad áit onóra dó.

– Sílim, – bhris guth Kolb an tost, – nach féidir linn fear níos fearr a aimsiú don phost seo ná Kleard. Tá sé óg, ach níl aon duine níos sine ná é ar nós é.

– Éist, éist!… Saol fada do Kleard!… – a scread na guthanna go léir.

Thug Kolb agus Talb é go dtí áit an chathaoirligh. Rinne gach duine bogha domhain, agus bhí tost iomlán ann.

– Go raibh maith agat, a bhráithre, as an ardmheas atá agat agus an onóir seo a thug tú dom d’aon toil. Tá do dhóchas, a luíonn liom anois, ró-chontúirteach. Ní furasta long mhianta an náisiúin a stiúradh trí laethanta fíorthábhachtacha den sórt sin, ach déanfaidh mé gach rud i mo chumhacht chun d’iontaobhas a chosaint, chun do thuairim a léiriú go hionraic, agus chun ardmheas a bheith tuillte agat ormsa. Go raibh maith agat, a bhráithre, as mo thoghadh.

– Hurra! Hurra! Hurra! – tornach de vótálaithe ó gach taobh.

– Agus anois, a bhráithre, tá súil agam go ligfidh tú dom cúpla focal a rá faoin ócáid ​​thábhachtach seo. Ní furasta pianta den sórt sin a fhulaingt, cibé crá atá i ndán dúinn; níl sé éasca clár éadáin amháin a bheith brandáilte le iarann ​​te. Go deimhin, níl – is pianta iad nach féidir le gach fear a fhulaingt. Lig crith do na cladhairí, lig dóibh dul bán le eagla, ach ní mór dúinn dearmad a dhéanamh ar feadh nóiméad go bhfuil muid mic le sinsear cróga, go ritheann fuil uasal inár féithí, fuil laoch ár seantuismitheoirí, na ridirí mór a bhíodh bás gan súil a chaochadh ar son saoirse agus chun leasa dúinn go léir, a n-sliocht. Is beag an fulaingt atá againn, má smaoiníonn tú ar an bhfulaingt atá orthu – an mbeimid ag iompar mar bhaill de phór meathlaithe agus cráite anois go bhfuilimid ag maireachtáil níos fearr ná riamh? Beidh an pian cosúil le fear agus laoch ag gach fíor-tírghráthóir, gach duine nach bhfuil ag iarraidh náire a chur ar ár náisiún os comhair an domhain uile.

– Chloisteáil! Chloisteáil! Saol fada do Kleard!

Bhí roinnt cainteoirí díograiseacha i ndiaidh Kleard; spreag siad na daoine scanraithe agus arís agus arís eile níos mó nó níos lú an méid a bhí le rá ag Kleard.

Ansin d’iarr seanfhear bán traochta, le aghaidh rocach air, a chuid gruaige agus féasóg chomh bán leis an sneachta, labhairt. Bhí a ghlúine ag crith le haois, a lámha ag crith, a dhroim lúbtha. Tháinig crith ar a ghuth, bhí a shúile geal le deora.

– Leanaí, – thosaigh sé, le deora ag rolladh síos a leicne bán, rocach agus ag titim ar a féasóg bhán, – is trua mé agus gheobhaidh mé bás go luath, ach feictear dom nárbh fhearr duit ligean don náire sin teacht chugat. Tá mé céad bliain d’aois, agus tá mo shaol ar fad caite agam gan é sin!… Cén fáth ar chóir branda na sclábhaíochta a chur ina luí ar mo chloigeann bán agus traochta anois?…

– Síos leis an sean-rógaire sin! – adeir an cathaoirleach.

– Síos leis! – a scairt daoine eile.

– An sean-bhó!

– In áit an t-óg a spreagadh, tá sé ag cur eagla ar gach duine!

– Ba chóir go mbeadh náire air as a chuid ribí liath! Tá sé ina chónaí fada go leor, agus is féidir leis a bheith scanraithe fós – tá muidne atá níos misniúla…

– Síos leis an mbó!

– Caith amach é!

– Síos leis!

Rith slua feargach de tírghráthóirí cróga óga ar an seanfhear agus thosaigh siad ag brú, ag tarraingt, agus ag ciceáil ina fearg.

Lig siad dó imeacht faoi dheireadh mar gheall ar a aois – murach sin bheidís tar éis é a chloí beo.

Gheall siad go léir go mbeadh siad cróga amárach agus go dtaispeánfadh siad gur fiú onóir agus glóir a náisiúin iad.

D’imigh daoine ón gcruinniú in ord den scoth. Mar a bhí siad ag scaradh dúirt siad:

– Amárach feicfimid cé hé cé!

– Déanfaimid na gaisceoir a réiteach amárach!

– Tá an t-am tagtha chun an fiúntach iad féin a idirdhealú ó na daoine neamhfhiúntacha, ionas nach mbeidh gach rógaire in ann croí cróga a chothú!

Chuaigh mé ar ais go dtí an teach ósta.

– An bhfaca tú cad as a bhfuil muid déanta? – d’iarr mo thiarna talún orm go bródúil.

– Go deimhin chonaic, – d’fhreagair mé go huathoibríoch, ag mothú go raibh mo neart tréigthe agam agus go raibh mo cheann ag gobadh le imprisean aisteach.

An lá sin féin léigh mé ina nuachtán alt mór le rá mar a leanas:

– A shaoránaigh, tá sé thar am stop a chur leis an bhfód agus an mustra inár measc; tá sé thar am stop a chur le meas a bheith againn ar na focail fholamh a úsáidimid go flúirseach d’fhonn ár gcuid buanna agus fásaigh samhailteacha a thaispeáint. Tá an t-am tagtha, saoránaigh, ár bhfocail a chur faoi thástáil agus a thaispeáint cé atá fiúntach i ndáiríre agus cé nach bhfuil! Ach creidimid nach mbeidh aon mhairtírigh náireach inár measc a chaithfear a thabhairt le fórsa chuig an áit brandála cheaptha. Beidh sé deacair ar gach duine againn a mhothaíonn ina fuil braon d’fhuil uasal ár sinsear a bheith i measc an chéad duine a iompróidh an pian agus an anró, go bródúil agus go ciúin, óir is pian naofa é seo, is íobairt í ar mhaithe le ár dtír agus chun leasa gach duine againn. Ar aghaidh, a shaoránaigh, is é amárach lá na tástála uasal!

Chuaigh mo thiarna talún a chodladh an lá sin díreach tar éis an chruinnithe d’fhonn dul chomh luath agus is féidir chuig an áit cheaptha an lá dar gcionn. Bhí go leor acu, áfach, imithe díreach go Halla an Bhaile le bheith chomh gar agus ab fhéidir do cheann na scuaine.

An lá dar gcionn chuaigh mé go Halla an Bhaile. Bhí gach duine ann – óg agus aosta, fireann agus baineann. Thug roinnt máithreacha a gcuid leanaí beaga ina n-arm ionas go bhféadfadh branda na sclábhaíochta iad a bhrandáil, is é sin le rá onóra, agus mar sin ceart níos mó a fháil chun poist arda sa státseirbhís.

Bhí brú agus mionn ann (sa mhéid is go bhfuil siad cosúil linne na Seirbiaigh, agus bhí áthas orm ar bhealach éigin), agus rinne gach duine iarracht a bheith ar an gcéad duine ag an doras. Bhí cuid acu fiú ag cur daoine eile faoin scornach.

Chuir státseirbhíseach speisialta brandaí i bhfeidhm in agra bán foirmiúil a bhí ag déanamh aithrise ar na daoine:

– Ná bí bríomhar ar mhaithe le Dia, tiocfaidh cas gach duine – ní ainmhithe tú, is dóigh liom gur féidir linn a bhainistiú gan sciorradh.

Thosaigh an brandáil. Ghlaodh duine amháin, ní dhearna duine eile ach cnead a ligint astu, ach ní raibh aon duine in ann é a iompróidh gan fuaim fad a bhí mé ann.

Ní raibh mé in ann féachaint ar an gcéasadh seo le fada, mar sin chuaigh mé ar ais go dtí an teach ósta, ach bhí cuid acu ann cheana, ag ithe agus ag ól.

– Tá sé sin thart! – arsa duine acu.

– Bhuel, níor scread muid i ndáiríre, ach bhí Talb ag bradaíl mar asal!… – arsa duine eile.

– Feiceann tú cén chuma atá ar do Talb, agus theastaigh tú é mar chathaoirleach an chruinnithe inné.

– Ah, ní féidir leat é a fheiscint riamh!

Labhair siad, ag grágach le pian agus ag magadh, ach ag iarraidh é a cheilt óna chéile, mar bhí náire ar gach duine gur cheap siad gur bólacht é.

Chuir Kleard náire air féin, toisc gur ghread sé, agus gur laoch é fear darbh ainm Lear toisc gur iarr sé go mbeadh dhá bhranda tógtha ar a mhullach agus nár thug sé fuaim pian riamh. Ní raibh an baile ar fad ag caint ach an meas is mó air.

Rith daoine áirithe, ach ní raibh meas ag duine ar bith orthu.

Tar éis cúpla lá shiúil an ceann le dhá bhranda ar a éadan timpeall agus a cheann ard, le dínit agus féinmheas, lán de ghlóir agus bród, agus cibé áit a chuaigh sé, chrom gach duine a hata chun laoch an lae a cheiliúradh.

Rith fir, mná agus leanaí ina dhiaidh ar an tsráid chun an fear ab fhearr sa tír a fheiceáil. Cibé áit a ndeachaigh sé, lean an cogar a spreag an t-iontas é: ‘Lear, Lear! … Sin é! … Is é sin an laoch nár sháraigh, nár thug fuaim fad is a bhí dhá bhranda brúite ar a éadan! ’Bhí sé i gceannlínte na nuachtán, moladh agus glóir dó.

Agus bhí grá na ndaoine tuillte aige.

Ar fud na háite éistim lena leithéid de mholadh, agus tosaím ag mothú na seanfhola Seirbise uasal ag rith i mo veins, Laochra ab ea ár sinsir, fuair siad bás sonnta ar cuaille i gcomhair saoirse; tá ár stair laochais agus an Chosaiv againn freisin. Bainim sult as bród agus baois náisiúnta, fonn orm a thaispeáint cé chomh cróga is atá mo phór agus dul go Halla an Bhaile agus béicigh:

– Cén fáth a mholann tú do Lear?… Ní fhaca tú fíor-laochra riamh! Tar agus féach duit féin cén chuma atá ar fhuil uasal na Seirbia! Cuir deich mbranda i bhfeidhm ar mo cheann, ní amháin dhá!

Thug an státseirbhíseach sa chulaith bhán a bhranda in aice le mo mhullach, agus thosaigh mé… Dhúisigh mé ó mo bhrionglóid.

Chuimil mé mo mhullach ar eagla agus beannaigh mé mé féin, ag smaoineamh ar na rudaí aisteach atá le feiceáil i mbrionglóidí.

– Bhí mé beagnach os cionn ghlóir a Lear, – shíl mé go sásta, d’iompaigh mé mé féin, agus bhí brón orm ar bhealach nár tháinig mé go deireadh mo bhrionglóid.

 

I mBéalgrád, 1899.
Don Tionscadal “Radoje Domanović”, aistrithe ag Malachy Reynolds, 2021.

Réasúnaíocht de gnáth-damh Seirbis

Tarlaíonn go leor iontais san saol seo, agus in ár dtír, mar a deir go leor daoine, ag cur thar maoil le hiontais sa mhéid is nach iontais iad iontais a thuilleadh. Tá daoine anseo ar phoist an-ard nach smaoiníonn ar chor ar bith, agus mar chúiteamh, nó b’fhéidir ar chúiseanna eile, thosaigh damh gnáth-tuathánach, nach bhfuil mórán difriúl ó damh eile ón tSeirbia, ag smaoineamh. Níl a fhios ach ag Dia cad a tharla a thug ar an ainmhí seiftiúil seo leomh a leithéid d’iarracht a dhéanamh, go háirithe ós rud é gur cruthaíodh nach bhféadfadh an ghairm mhí-ámharach seo sa tSeirbia ach drochsheirbhís a thabhairt duit. Lig dúinn a rá ansin nach raibh a fhios ag an diabhal bocht seo, ina soineantacht  go léir, nach bhfuil an iarracht seo brabúsach ina thír dhúchais, agus mar sin níor cheart dúinn misneach cathartha ar leith a thabhairt dó. Ach is rúndiamhair fós é cén fáth ar cheart do dhamh smaoineamh ós rud é nach vótálaí, ná comhairleoir, ná giúistís é, agus nár toghadh é mar ionadaí in aon tionól bó, nó fiú (má tá aois áirithe sroichte aige) a seanadóir. Agus dá mba rud é gur shamhlaigh an t-anam bocht riamh a bheith ina aire stáit in aon tír bhó, ba chóir go mbeadh a fhios aige gur chóir dó a mhalairt a chleachtadh conas smaoineamh chomh beag agus is féidir, cosúil leis na hairí den scoth sin i roinnt tíortha níos sona, cé go bhfuil ár níl an t-ádh ar an tír ina leith seo ach an oiread. Sa deireadh, cén fáth ar chóir dúinn a bheith cúramach faoin gcúis gur ghlac damh sa tSeirbia iarracht a thréig na daoine? Chomh maith leis sin, b’fhéidir gur tharla sé gur thosaigh sé ag smaoineamh díreach mar gheall ar instinn nádúrtha éigin dá chuid.

Mar sin, cén cineál damh é? Gnáth daimh a bhfuil ceann, corp agus géaga aici, mar a mhúineann an zó-eolaíocht dúinn, cosúil leis na daimh eile go léir; tarraingíonn sé cart, féarach ar féar, leadbh salann, athchogantaigh agus bradaíl. Liathna an t-ainm atá air.

Seo mar a thosaigh sé ag smaoineamh. Lá amháin chrom a mháistir air agus luigh a chara, Dubhna, roinnt picéid ghoidte ar an gcairt agus thug sé go dtí an baile iad le díol. Beagnach láithreach nuair a tháinig sé isteach sa bhaile, dhíol sé na picéid agus ansin rinne sé Liathna agus a chomrádaí a cheansú, cheangail sé an slabhra a cheanglaíonn iad leis an gcraic, chaith lomán de fliodh os a gcomhair, agus chuaigh sé isteach i dteach tábhairne beag le hathnuachan a cúpla deoch. Bhí féile ar siúl ar an mbaile, mar sin bhí fir, mná agus leanaí ag dul thart ó gach taobh. Níor fhéach Dubhna, ar a dtugtar damh eile ar shlí eile mar rud balbh, ar rud ar bith, ina ionad sin, chuaigh sé isteach ina lón i ngach tromchúis, d’ith sé bolg, bradaíl sé beagán as taitneamh íon, agus ansin a leagan síos, go milis ina codladh agus athchoganta . Ní raibh imní ar bith ar na daoine sin go léir a rith. Níl sé ach ag spochadh agus ag athchruthú go síochánta (is mór an trua nach duine é, leis na treochtaí seo go léir le haghaidh gairme ard). Ach ní fhéadfadh Liathna greim amháin a thógáil. Léirigh a shúile brionglóideacha agus an léiriú brónach ar a aghaidh ar an gcéad amharc gur smaointeoir a bhí anseo, agus anam milis, sothuigthe. Tá daoine, Seirbiaigh, ag dul dó, bródúil as a n-am atá caite glórmhar, a n-ainm, a náisiún, agus léiríonn an bród seo ina n-iompar géar agus ina luas. Thug Liathna faoi deara é seo go léir, agus chaith brón agus pian go tobann as a anam mar gheall ar an éagóir ollmhór, agus ní fhéadfadh sé ach mothúchán chomh láidir, tobann agus cumhachtach sin a ghéilleadh; gragaíl sé go brónach, go pianmhar, na deora ag rolladh ina shúile. Agus an phian ollmhór a bhí air, thosaigh Liathna ag smaoineamh:

– Cad é a bhfuil mo mháistir agus a chomhghleacaithe, na Seirbiaigh chomh bródúil as? Cén fáth go gcoinníonn siad a gcinn chomh hard agus go bhféachann siad ar mo mhuintir le bród agus díspeagadh uafásach? Tá siad bródúil as a dtír dhúchais, bródúil as gur thug cinniúint trócaireach dóibh iad a bhreith anseo sa tSeirbia. Rugadh mo mháthair dom anseo sa tSeirbia freisin, agus ní amháin gurb í an tSeirbia mo thír dhúchais ach m’athair freisin, agus tá mo shinsir, díreach cosúil leo siúd, go léir le chéile, tagtha chuig na tailte seo as sean-tír dhúchais na Slavach. Ach fós níor mhothaigh aon duine againn damh bródúil as, ní raibh muid bródúil as ár gcumas ualach níos troime a tharraingt suas an cnoc; go dtí an lá atá inniu ann, níor dhúirt damh riamh le damh Gearmánach: “Céard atá uait uaimse, is damh Seirbiach mé, is í mo thír dhúchais tír bhródúil na Seirbia, bhí mo shinsir go léir laonna anseo, agus anseo, sa tír seo , an bhfuil uaigheanna mo shinsir.” Níor choisc Dia air, ní raibh muid riamh bródúil as seo, níor tháinig sé inár gcuimhne riamh, agus tá siad bródúil as sin fiú. Daoine aisteach!

Tógtha ag na smaointe seo, faraor chroith an damh a cheann, clog ar a mhuineál ag bualadh agus ag cuimilt cuing. D’oscail Dubhna a shúile, bhreathnaigh sé ar a chara, agus bhog sé:

– Ansin téann tú arís leis an nonsense sin de do chuid féin! Ith, amadán, fás roinnt saille, féach ar do easnacha go léir ag gobadh amach; dá mba mhaith an rud é smaoineamh, ní bheadh ​​damh fágtha ag daoine dúinn. Ní bheadh ​​an t-ádh linn ar bhealach ar bith!

D’fhéach Liathna ar a chomrádaí le trua, chas sé a cheann uaidh, agus tumtha siar ina smaointe.

– Tá siad bródúil as a n-am atá caite glórmhar. Tá a Réimse sa Chosaiv acu, Cath na Cosaive. Beart mór, nár tharraing mo shinsir cairteacha le bia agus armálacha fiú ar ais ansin? Murab amhlaidh dúinn é, bheadh ​​ar dhaoine é a dhéanamh iad féin. Ansin tá an éirí amach i gcoinne na dTurcach. Iarracht mhór uasal, ach cé a bhí ann ag an am? An iad na amadáin ard-srónaithe seo, ag siúl go bródúil os mo chomhair amhail is dá mba fiúntas iad, a d’ardaigh an éirí amach? Anseo, glac mo mháistir mar shampla. Tá sé chomh bródúil agus chomh bríomhar as an éirí amach, go háirithe nuair a d’éag a shinn-seanathair i gcogadh na saoirse mar fhíor-laoch. Agus an é seo fiúntas mo mháistir? Bhí sé de cheart ag a shinn-seanathair a bheith bródúil, ach ní dó; fuair a shinn-seanathair bás ionas go mbeadh mo mháistir, a shliocht, saor. Tá sé saor, agus conas a úsáideann sé a shaoirse? Stiúrann sé picéid daoine eile, suíonn sé ar an gcairt, agus caithfidh mé é féin agus na picéid a tharraingt agus é ina chodladh ar na srianta. Anois tá a chuid picéad díolta aige, tá sé ag ól biotáille, gan aon rud a dhéanamh agus bródúil as a shaol glórmhar. Agus go díreach cé mhéad de mo shinsir a maraíodh san éirí amach chun na trodaithe a bheathú? Agus nár tharraing mo shinsir ag an am na hairm, gunnaí móra, bia, armlón? Ach fós nílimid bródúil as a bhfiúntas toisc nár athraigh muid; déanaimid ár ndualgas fós sa lá atá inniu ann, díreach mar a rinne ár sinsir, go foighneach agus go coinsiasach.

Tá siad bródúil as fulaingt a sinsear agus as cúig chéad bliain den sclábhaíocht. D’fhulaing mo ghaolta le linn dúinn a bheith ann, agus inniu táimid fós ag fulaingt agus ag sraonadh, ach fós nílimid ag screadaíl faoi ag barr ár nguthanna. Deir siad go ndearna na Turcaigh iad a chéasadh, a mharú agus a chosc; bhuel, mharaigh Seirbigh agus Turcaigh araon mo shinsir, agus rósta iad, agus cuireadh céasadh orthu de gach cineál.

Tá siad bródúil as a reiligiún, ach fós ní chreideann siad in aon rud. Cén locht atá ormsa agus ar mo mhuintir nach féidir glacadh linn i measc Críostaithe? Deir a reiligiún leo “Ná goid” agus tá mo mháistir ag goid agus ag ól ar an airgead a fuair sé as a bheith ag goid. Tugann a reiligiún treoir dóibh grá a thabhairt dá gcomharsana, ach fós ní dhéanann siad ach dochar dá chéile. Maidir leo, is é an rud is fearr d’fhir, sampla de bhua, an té nach ndéanann aon dochar, agus ar ndóigh, ní mheasann duine ar bith fiú iarraidh ar dhuine ar bith rud maith a dhéanamh freisin, seachas gan dochar a dhéanamh. Sin díreach chomh híseal agus atá siad nach bhfuil níos mó ná aon earra neamhúsáidte nach ndéanann díobháil dá samplaí de bhua.

Chlaon an damh go domhain, agus d’ardaigh a osna an deannach ón mbóthar.

– Mar sin – lean an damh lena smaointe brónacha – sa chás seo, nach bhfuil mise agus mo ghaolta níos fearr i ngach rud ná aon cheann acu? Níor dhúnmharaigh mé duine ar bith riamh, níor chlúdaigh mé duine ar bith riamh, níor ghoid mé rud ar bith, níor loic mé fear neamhchiontach as an tseirbhís phoiblí, ní dhearna mé easnamh i státchiste an stáit, níor dhearbhaigh mé féimheacht bhréige, tá sé déanta agam níor shlabhraigh mé ná níor ghabh mé riamh daoine neamhchiontach, níor chlis mé riamh ar mo chairde, níor imigh mé riamh i gcoinne mo phrionsabail damh, ní dhearna mé teistiméireachtaí bréagacha, ní raibh mé riamh ina n-aire stáit agus ní dhearna mé riamh an tír ar bith, agus ní amháin go ndearna mé gan aon dochar a dhéanamh, déanaim fiúntas dóibh siúd a dhéanann dochar dom. Rugadh mo mháthair dom, agus láithreach bonn, thóg fir olc bainne mo mháthair uaim. Chruthaigh Dia féar dúinn ar a laghad damh, agus ní d’fhir, ach mar sin féin baineann siad uainn é freisin. Fós féin, seachas an buille sin go léir, tarraingímid cairteacha na bhfear, treabhadh a gcuid páirceanna agus beathaímid arán dóibh. Ach fós ní admhaíonn aon duine ár bhfiúntais a dhéanaimid ar son an máthairthír…

– Nó gabh troscadh mar shampla; bhuel, a fhir, insíonn an reiligiún chun troscadh ar gach lá féile, ach mar sin féin níl siad sásta fiú an troscadh beag seo a fhulaingt, cé go bhfuilim féin agus mo mhuintir ag troscadh ar feadh ár saoil, riamh ó scoitheadh ​​muid ó chíche na máthar den chéad uair.

D’ísligh an damh a cheann ar nós go raibh imní air, ansin d’ardaigh sé arís é, sciorr sé go feargach, agus ba chosúil go raibh rud éigin tábhachtach ag teacht ar ais dó, ag crá leis; go tobann, géim sé go lúcháireach:

– Ó, tá a fhios agam anois, caithfidh sé a bheith mar sin – agus lean sé air ag smaoineamh, – sin mar atá sé; tá siad bródúil as a saoirse agus a gcearta sibhialta. Caithfidh mé m’intinn a chur air go dáiríre.

Agus bhí sé ag smaoineamh, ag smaoineamh, ach níorbh fhéidir leis é a dhéanamh amach.

– Cad iad na cearta atá acu? Má ordaíonn na póilíní dóibh vótáil, vótálann siad, agus mar sin de, d’fhéadfaimis a bheith chomh furasta sin a dhéanamh: “Dó-óó-óó!” Agus mura n-ordaítear dóibh, ní leomh siad vótáil, nó fiú triail a bhaint as na pholaitíocht, díreach cosúil linne. Fulaingíonn siad buille sa phríosún freisin, fiú má bhíonn siad go hiomlán neamhchiontach. Ar a laghad déanaimid ár n-eireabaill a bhrú agus a thonnú, agus níl an misneach cathartha beag sin acu fiú.

Agus ag an nóiméad sin, tháinig a mháistir amach as an teach tábhairne. Ar meisce, gan staonadh, súile doiléir, ag rá roinnt focal dothuigthe, shiúil sé go lúbach i dtreo na cart.

– Féach díreach, conas atá an sliocht bródúil seo ag úsáid an saoirse a bhuaigh a shinsear le fuil dó? Ceart, meisceor agus gadaí is ea mo mháistir, ach conas a úsáideann na daoine eile an tsaoirse seo? Díreach chun díomhaoin a dhéanamh agus a bheith bródúil as an am atá thart agus i bhfiúntas a sinsear, a bhfuil an méid céinne sin ranníocaíochta agam inti. Agus na damh, d’fhanamar mar oibritheoirí dícheallacha agus úsáideacha díreach mar a bhí ár sinsir. Is damh muid, ach is féidir linn a bheith bródúil fós as ár gcuid oibre agus fiúntais arda inniu.

Chlaon an damh go domhain agus réidh sé a mhuineál don chuing.

 

I mBéalgrád, 1902.
Don Tionscadal “Radoje Domanović”, aistrithe ag Malachy Reynolds, 2021.

Umholi (3/3)

(likhasi lelindlulile)

Lilanga lekucala lendlula, laphindze lalandzelwa ngulamanye.Kwaba tihibe nje letincane: bangena ngenhloko emgodzini, bangena kulelinye lihibe nemtsangala nelihlatsi lemgungumence. Banyatsela emabhodlela; labanengi bebaphule imikhono kanye nemilente; Labanye babanemadvuma etinhloko. Kepha babumela bonkhe lobuhlungu. Labanye bantfu labadzala badvuna basala bafile emgwacweni.

“Bebangafa nomangabe bahlala emakhaya, anagti ke emgwacweni!” kwasho lesikhulumi, akhutsata lalabanye kutsi bachubeke. Bebakhona bantfwana labancane, labanemunyaka munye noma lemibili lebashona. Batali babo babucindzetela lobuhlungu lebebakuva batsi, ngobe bekuyintsandvo yaNkulunkulu. Emaswane abengakhalelwa kakhulu, tinhlungu tibatincane kubo. Nkulunkulu sicela batali bangafelwa bantfwana nasebafikelwe sikhatsi sekushada. Kuncono kutsi labantfwana bafe basesebancane. Lobuhlungu abusibo bukhulu kangako! Lesikhulumi sachubeka sabadvuduta. Labanye bativala ngetindwangu enhloko kuvimba lapho bebalimele khona. Labanye bebagodle inkhukhu. Bonkhe bebalimele bajubekile. Timphahla tabo tatidzabukile, noko ke bachubekela phambili ngenjabulo. Konkhe loku bekungaba lula nangabe bebangabulawa yindlala. Kepha bekufanele bachubekele phambili ngekutikandla.

Ngalelinye lilanga kwenteka lokukhulu.

Lomholi bekahamba phambili, asingetfwe ngemadvodza lanesibindzi kulomkhambatsi. (Bobabili bebangabonakali kutsi bakuphi, phindze kute lobekanelwati. Bekwatiwa nje kutsi bahlubukile babaleka. Ngalomunye umzuzu lesikhulumi sabahlambalata sakhuluma ngale lihlazo nelicala labo. Bebabancane lebatsi bafele endleleni, kepha abazange bayiveta imibono yabo ngoba bebangafuni kufusa labanye.) Labanye balomkhabatsi bebaselayinini emvakwabo. Kwasuka lapho bangakagadzi bahlangana nemsele lomkhulu lonematje lasabekako. Lesikhuphukelo sasehlela ngendlela lemangalisako, abazange bacabanga nekusondzela. Ngisho nalabanesibindzi bema babuka umholi. Abeswacile, phindze ajulile emicabangweni abhekise inhloko phansi, ngesibindzi lesikhulu watsatsa sinyatselo waya phambili, ashaya phasi indvuku yakhe. Wacale wayishaya embili, ngesekudla kanye nangasencele ngekuti tsemba. Labaningi batsi lesento sakhe samunika sitfunti. Akazange abuka muntfu, futsi akazange asho lutfo. Buso bakhe abuzange bujika, kwakute lobekusho kusti uyesaba nakasondzela kulesikhuphukela lesikhulu. Ngisho emadvodza lanesibindzi babamhlophe ngatsi bafile besaba, kepha kute longase acale atjele lomholi lohlakaniphile. Tinyatselo letimbili bekaseweni. Ngekusaba, bonkhe bachachatela bahlahle emehlo. Emadvodza lanesibindzi besekagadze kubamba lomholi. Watsatsa tinyatselo letimbili washona phansi ehosheni. Kwaba nekumangala lokukhulu, kukhala, kumemeta nekwesaba. Labanye vele bashona ngemagonso, babaleka.

Mani nini bomnaketfu! Nijakeni? Ngabe ngiyo lendlela lenigcina sitsembiso senu ngayo? Asilandzeleni lomholi lohlakaniphile ngobe uyati kutsi wentani. Ngabe uyahlanya makangatona. Asamulandzeleni! Mangicabanga lena ingoti yekugcina. Kwatibani? Singakhandza kutsi ngale kwalesihosha kunemhlaba lomuhle lovundzile loNkulunkulu asibekele yena. Phambili! Ngekungatikhandli, kute lasiyofika khona! – kwasho umkhulumi acwayisa, naye watsatsa tinyatselo letimbili phambili. Emadvodza laneisibinzi alandzela, kwabese bonkhe bayalandzela.

Bekunekukhala lokukhulu kulesihosha. Bongasho kutsi kute longaphuma aphila, ngisho nalolimele, kepha imphilo yemuntfu ayipheli mandla. Lomholi beka nenhlanhla ngendlela lemangalisako. Wawelela emahlatsini, khona angatolimala. Wakhona kutibamba aphume. Kusavakala kukhala ’ngephansi, wahlala phansi wathula wanganyakati. Labanye batfu besebatfukutsele bagane linwabu bamutfuka kepha akazange wabanaka. Lesikhatsi bazuba, lebabanehlanhla bakhona kubambelela tihlahla nemagal, kwakulikhuni kuphuma. Labanye balima tihloko kuphuma ingati ebusweni. Ngaphandle kwalomholi, bekute longakalimali. Bonkhe bamuswacale, babibitseka basebuhlungwini kepha yena akazange anyusa inhloko.

Kwahamba sikhatsi. Lenombolo yebahambi yahamba ngekwehla kancane kancane. Linye lilanga belinetinkinga tato. Labanye vele bajika babuyela emuva.

Kulabahamba ekucaleni, kwasala labalishumi nakubili. Buso babo bebukhomba kudzinwa, inhlupheko, nendlala, kepha kute lobekakhuluma. Bebathulile njengalomholi wabo, bachubeka bayaphambili. Nalesikhulumi sanyakatisa inhloko ngekukhatsateka. Indlela yayimatima.

Letinombolo talomkhambatsi betehla onkhe lamalanga, bagcina balishumi. Buso babo kwakukhomba kukhatsateka, bekunekukhonona kuphela kungakhulunyiswana.

Bebangatsi tichwala. Labanye bebahamba ngetindvuku tekuhamba. Labanye bebagodle tinkhukhu. Ngisho ngabe bebafuna kwenta kucinisela bachubeke, bebangeke bakhone ngoba bekute sikhala emitimbeni yabo yetilondza letisha.

Nalabanemandla nalabanesibindzi besebete litsembe, kepha bachubeka ngenkhani nangekutikhandla nasebuhlungwini. Impela yini lokunye lebangakwenta mabangakhoni kubuyela emuva? Kutinikela lokungaka kubesa soyayekala kuchubeka ngendlela?

Lashona lilanga. Kuchutwa ngetindvuku tekuhamba, bavele batfuka umholi angasekho phambi kwabo. Batsi batsatsa sinyatselo batitfola bagcumukela kulesinye sihoshe.

– Inyandzaleyo! linyawo lami!, sandla sami! – kuvakala kukhala. Kwavakala livi lelingenamandla litfuka lomholi labese liyathula.

Makuvela lilanga, umholi besekahleti, afana ncamashi nalelinga lekucala khatsi akhetfwa.

Lomkhulumi waphuma kulesihoshe, kwalandzela labanye lababili. Bagcwele ingadi, babuka emava kutsi bobani labasele, kepha bekungibo kuphela. Kufa nekwesaba nekungabi nelitsemba kwagcwala etinhlitiweni tabo. Lesigodzi besingatiwa, kwakunyuka, kugcwele ematje – kute nendlela yekuhamba. Emalanga lamabili landlulile baphambukelwa ngumgaco, kepha abazange bamutsatsa.

Bacabanga bangani netihlobo tabo lesetashona kulendlela lembi. Buhlungu lobukhulu lobundlula lobuhlungu bekukhubateka kwemtimba kwabafikela.

Sikhulumi sasukuma sayokhuluma nolomholi, sikhuluma ngelivi lekudzinwa, nekuchachatela, nebuhlungu lobumatima.

– Siyaphi nyalo?

Umholi wabindza.

– Usiyisaphi phindze usiletsephi? Sibeke letsemba letfu nemindeni yetfu etandleni takho sakulandzela, sishiye emakhaya etfu nemathuna abokhokho betfu sinelitsemba lekutsi siyotisindzisa kulomonakalo walendzawo lebesikuyo. Kodvwa usingetile lesimo lebesivele sikuso. Bekunemindeni lengemashumi lamabile emvakwakho, buka manje kutsi sibangakhi!

– Uchaza kutsi bonkhe labantfu abekho? – kunhhinhhitela lomholi ngaphandle kwekuvusa inhloko.

-Ungawubuta kanjani umbuto lonje? Vusa emehlo ubuke! Ubale kutsi sisele sibangakhi kuloluhambo lolusihluphekisile! Buka lesimo lesikuso manje! Ngabe kuncono kube safa kunalokuchwala.

– Ngeke ngikhone kukubuka!

– Leni?

– Ngiyimphuphutse. Kwathula kwatsi cwaka.

– Ubeyimphuphutse kuloluhambo?

– Ngatalwa ngiyimphumphutse! Bonkhe baphelelwa ngemandla.

Umoya webusika wetangemandla lamakhulu etintsambeni, uletsa emacembe lomile phansi. Inkhungu yavala etintsabeni, emaphiko etinyoni andiza emakhateni. Kwavakala umoya lomnyama. Lilanga belisibatsekile.

Bobatsatfu babukana ngekumangala nekwesaba.

– Singaya kuphi manje? – kunhhinhhitela munye asebuhlungwini.

– Asati!

 

EBelgrade, 1901.
Umsebenti wa“Radoje Domanović” uhumushwe ngu Sibusiso Khoza ngesiSwati, 2021.

Umholi (2/3)

(likhasi lelindlulile)

Kulelilanga lelilandzelako wonkhe umuntfu lebekanesibindzi kutsata lelihambo, wahlanganyela nalabanye. Imindeni leyendlula tikhululu letimbili yahlangana ndzawonye, labekutsiwe kutohlanganyelwa khona. Bancane labahlala ekhaya kutonakelela emakhaya.

Impela kwakubuhlungu kubuka liningi lebantfu likhatsatekile, libuhlungu ngalebhadi lebebabhekane nayo, leyayiba phocela kutsi bashiye umhlaba wabo lebatalelwa kuwo futsi lapho kunemathuna abokhokho babo. Buso babo babungajabulisi impela, futsi bebushiswe lilanga. Loku kwakentiwe kuhlupheka kweminyaka leminingi. Kwakukhomba kukhatsateka nekwesaba. Kodvwa kuleso sikhashana, kwaba nelitsemba – lebelidibane nekukhumbula ekhaya. Kwabonakala kuwa inyambeti ebusweni kwabomkhulu labanye, bakhatsateke impela ngalesimo lebabhekane naso. Banconota kungahambi bahlale sikhashane, khona batofela ematjeni, esikhundleni sekutsi bafune indzawo lencono yekuhlala. Bafati labaningi bakhala kabuhlungu khatsi bavalelisa emathuna etihlobo tabo lebebatishiya emuva.

Emadvodza abememeta azama kucina, – Nisafuna na kuchubeka nilambe kulendzawo nihlale emikhukhwini? – Emacinisweni bebangatsandza kutsi labanemandla batsatse lemikhukhu bahambe nawo kube loko kungenteka.

Kwaba ke lomsindovo lojwayelekile kulesicuku sebanftu. Bekute kuthule emadvodzeni nesebafatini. Bantfwana bebakhala simaye maye etimbelekweni tabo make wakho. Netimfuyo basetingahlaliseki. Bekute nalemfuyo, bekunelitfole lapha nalapha, nelihhashi lebelinenhloko lenkhulu netinyawo letikhuluphele lebelisetjentiswa kutfwala emakhaphethi, tikhwama nemasaka lamabili emhlane walelihhashi. Lwalijikitela emaceleni ngenca yekusindvwa. Khepha lakhona kutimela nekukhala lapha nalapha. Labanye bebatfwalisa timbhongolo; bantfwana bebadvonsa tinja ngetintsambo. Bekuneku kukhukuma, kumemeta, kutfuka, kukhala, kukhonkotsa, nekukhala kwelihhashi yonkhe indzawo. Nekukhala kwembhongolo kwavakala lapha nalapha. Kepha umholi akazange asho lutfo, bekungatsi yonkhe lentfo lebeyentekako akumfaki. Wabonakala njengendvodza lehlakaniphile.

Lomholi bekahleti athulile adla ematsambo engcondvo, abheke phansi. Ngetikhatsi bekahle akhafula phansi. Kukokonkhe loko, bekakhula ngekwatiwa nekutsandvwa, labanye bebangamufela nekumfela. Kwavakala banfu batsi:

– Kufuneka ngabe siyajabula kutsi sitfole indodza lenjena. Kubesachubeka angekho, maye ngabe sesishonile. Ukhaliphile, ngiyakutjela! Phindze uthulile.Solo kute lekakushito! – kwasho muye lebekabuka lomholi ngenhlonipho nekutichenya.

– Ufuna atsani? Umuntfu lokhuluma kakhulu ute sikhatsi sekucabanga. Indodza lehlakaniphile, loko ngiyakwetsembisa! Ucabanga kuphela, akakhulumi lutfo, – kwasho lomunye naye abuka lomholi ngekumangala.

– Akusimelula kuhola bantfu labaningi! Kufanele agcogce imicabango yakhe ngoba lomsebenti losetandleni takhe umatima, – kwaphindza sikhulumi sekucala.

Safika sikhatsi sekucala. Bema sikhashana kubona kutsi bakhona yini lebatoshintja umcondvo bahambe nabo kepha ke kute loweta, besebangakhoni kuhlala.

– Akufaneki ngabe siyahmaba? – Bantfu babuta umholi. Wasukuma wangasho lutfo.

Emadvodza lanesibindzi amutungeleta masinyane batomsita nakwenteka ingoti nobe makunenkinga lesheshako.

Lomholi, abeswacile, inhloko yakhe ibheke iphansi, watsatsa tinyatselo, ajikitisa indvuku yakhe phambikwakhe ngendlela lehloniphekile. Lesicuku sebantfu samusunguletela, bamemeta, “Khula ukhokhobe mholi wetfu!” Waphindze watsatsa tinyatselo washayisa daladi phambi kwalelihhola salesifundzi. Wema khona lapho, nalesicuku sema. Lomholi wabese udeda kancene washaya lendvuku yakhe kulodaladi kabili katsatfu.

– Ufuna kutsi senteni? – Kwabuta labantfu. Akazange aphendvula.

– Senteni? Sibulale lodaladi! Singakwenta loko! Anicabangi kutso lokushaya lodaladi ngalendvuku, utsi sente loko? – Kwamemeta labo labatungelete lomholi.

– Naliya ligede! Naliya ligede! – kwamemeta bantfwana bakhomba leligede lebelingenhla.

– Thulani bantfwana!

– Nkulunkulu sisite, kwentekani? – bafati bafunga.

– Bindzani! Uyatikutsi wentani. Asibulaleni lodaladi!

Kuleso sikhashane lodaladi wabulawa ngazutsi akaze abekhona. Bendlula lodaladi.

Akazange ahamba tinyatselo letilikhulu. Umholi wadibana nelihlatsi lelikhulu semanyeva, wema. Kwakulikhuni, kepha wakhona kupha kulilihlatsi, wacalatisa indvuku yakhe yonkhe indzawo njenge mphuphutse.

– Manje yini inkinga? – kwamemeta labasemuva.

– Heshani lelihlatsi lemanyeva! – kwamemeta labeba tungeletele lomholi.

– Nanguya umgwaco, emvakwalelihlatsi lemanyeva! Nanguya! – kwamemeta bantfwana nalabanye bantfu labasemuva.

– Nanguya umgwaco! Nanguya umgwaco! – kwamemetala labebatungeletele lomholi, balingisa ngelulaka. – Manje tsine lesitimphuphutse sibone njani lasiya khona? Ngeke phela sonkhe sonkhe sinike imilayeto. Umholi wetfu uyayati indlela lengiyo. Heshani lelihlatsi lemanyeva!

Bangena bavula indlela.

– Yemake, – kwakhala lomunye lohlatjwe linyeva esandleni, nalomunye lo buso bakhe bashaywa ligala sesihlahla semagungumence.

– Bomnaketfu, kute intfo yamahhala, kufanele ugongoteke kuze uphumele, – kwasho lonesibinzi.

Akuzange kwabamelula, kepha bagcina basiheshile lesihlahla semanyeva bashona phambili.

Emvakwekuhamba sikhashane, batfola daladi, nawo bamubulala bachubeka phambili.

Abazange bahambe indlela lendze kulelilanga lekucala, ngenca yaletindleko letimbalwa lebadibana nato. Kukokonkhe loko, bekunekudla lokuncane. Labanye bebanesinkhwa lesomile nashizi lomncane, labanye bebanesinkhwa kuphela. Labanye bekute lutfo. Ngenhanhla bekusehlobo, batfola kudla etihlahleni lebetitselile.

Kungako ke bebadzinwe kakhulu kulelilanga lekucala. Kepha kute lokubi nobe tingoti letabavelela. Kepha lokwenteka kulamalanga lalandzelako kwabalukhuni. Lomunye umfati wahlatjwa linyeva esweni walivala ngendvwangu lemanta mantana; lomunye umtfwana wakhahlela ligodvo wachuta; lenye indvodza lendzala yagilwa sihlahla semgungumence walimata sicakala sakhe. Emvakwekutsi bamfake anyanisi lomuntfu lomdzala wacinsila wachuta walandzela lomholi. (Nasikhuluma emaciniso, labaningi batfu bebatsi lomuntfu lomdzala unemaphosiso ngalokulimala kwakhe, ngobe bekutsiwa ufuna kubuyela emuva.) Kungakandluli nesikhashane, bebabancane lebangaka hlwebhwa linyeva emkhonweni noma ebusweni. Emadvodza abamaqhawe abumela bulukhuni, kepha labafati bebacalekisa lonkhe lihora sukela bahamba, bantfwana bakhala ngoba bebangacondzi kutsi lobuhlungu buyoba nemvuzo lobuchebile.

Kepha lokwajabulisa labanengi kutsi kute lokwenteka kulomholi, nasikhuluma emaciniso bekasikelekile impela, kepha ke lendvodza yayinehlanhla. Kulobusuku bekucala labebalele khona, wonkhe umuntfu wathantaza wabonga Nkulunkulu kutsi loluhambo lwaphumelela futsi kute nebhadi leyehlakele lomholi. Indvodza lenesibindzi yakhuluma . Buso bakhe babuhlwejwe sihahla semgungumence, kepha loko wakushaya indiva nje.

– Bomnaketfu, wachubeka, imphumelelo yelilanga lekucala selendlulile, kufuneka simbonge Nkulunkulu ngaloko. Lendlela beyingasiko melula kepha nomakundzima, kepha kufanele sicinisele ngobe lendlela lelukhuni itogcina ngenjabulo. Sicela kutsi Nkulunkulu lonemandla avikele umholi wetfu etingotini kuze atochubeka asihole.

– Kusasa ngitolahlekelwa liso lami lolunye nangabe tintfo tichubeka ngalendlela! – kwasho lomunye umfati atfukutsele agane lunwabu.

– Echu! Linyawo lami – kwakhala indvodza lendzala, leyagcugcutelwa kukhala kwalomfati.

Bantfwana bachubeka bakhonona bakhala, labomake babanebundzima kubathulisa kute lesikhulumi sichubeke nekukhuluma sivakale.

– Kunjalo utawulahlekelwa liso, – washo ngekutfukutsela lokukhulu, – futsi ungalahlekelwa ngiwo omabili. Akusiyo ibhadi kangako nangabe umfati munye ulahlekelwa ngemehlo, ngoba lenzuzo inkhulu.Ulihlazo! Uke uyicabange inhlala kahle yebantfwane bakho? Kumele hafu asale afa. Kwenta mehluko muni? Yini liso linye? Atakusita ngani emehlo nangabe kukhona losiholela enjabulweni? Kumele siyekele lesikwetako ngenca yeliso lakho nelinyawo lalendvodza legugile?

– Unwmanga! Lomkhulu unemanga! Uyatentisa khona atojike abuyele emuva, kwasho emavi lamaningi.

– Bomnaketfu longakhoni kuchubeka akaphumele ebaleni, – kwasho lesikhulumi, akajike ayekele kukhonona asinyanyise sonkhe. Nangicabanga, ngitolandzela lomholi ngakokonkhe lenginako!

– Sitamulandzela! Sitamulandzela sisaphila!

Lomholi wathula.

Wonkhe umuntfu wathula.

Wonkhe umuntfu wacala wamubuka wahleba:

– Udla ematsambo engcondvo!

– Yindvodza lehlakaniphile!

– Buka lelibunti lakhe!

– Uhlale aswacile!

– Utimisele!

– Unesibindzi! Loku ukubona kuyoyonkhe intfo layentako.

– Ungalisho uliphindze lelo! Fenisi, bodaladi – uyadlula kuko konkhe loko. Wavele washaya indvuku yakhe phasi wangasho lutfo, kumele ucagele kutsi ngabe ucabanga ini.

(likhasi lelilandzelako)

Umholi (1/3)

– Bomnaketfu nebangani, sengitivile tonkhe tinkhulumo tenu, sengicela sale nilalela mine. Tonkhe tingcongo atinamsebenti nangabe sichubeka sihlala lapho sikhona khona. Asibekeni eceleni lesimo lesikuso, natsi lesingakaze sisibone etimphilweni tetfu. Umhlaba walapha womile, ngisho naleminyaka kunemvula, kute inhlanyelo lebeyikhula. Kuyoze kube kunini imfuyo yetfu ite kudla, natsi sekusele sikhashane kutsi kati alele etiko. Kufanele sitfole sincumo lesincono nalesine ngcondvo. Ngicaba kutsi kungabancono kutsi sihambe, sitfole indzwo lenomhlaba lononile, ngoba ngeke sisakhona kuhlala lapha.

Sakhamuti salenye indzawo sakhuluma ngelivi lelincane kulomunye umhlangano.Kutsi kwakungunini noma kwakungukupi akusifaki mine nawe. Nangicabanga kumcoka kungikholwa kutsi loku kwake kwenteka kulelinye live ematje asabokotela. Nangikhuluma emaciniso, ngalesinye sikhatsi bengicabanga kutsi ngiyakhile lendzaba, kodwa kancane, kancane ngatikhulula ekucabangeni lemicabango lemibi kangaka. Nyalo ngine litsemba lekutsi ngitawukhona kunitekela kutsi kahle, kahle kwake kwetakani kulelinye live. Kukhomba kutsi angikayicambi lendzaba.

Balaleli bahlala babambe wangephasi, buso babo besebushintjile kwangatsi baphetse kabi, kepha bekukumangala nje kodvwa. Kepha batsatseka ngalamagama lahlakaniphile.Wonkhe muntfu besekacabanga kutsi usendzaweni yemilingo lapho kusebenta ngekutikhandla kuletsa imfuyo lecebile.

– Ucinisile! Ucinisile! – kwasho emavi lakhatsele emaceleni.

– Lendzawo ngabe idvutane? Kwavakala kuhhumutela ekoneni.

– Bomnaketfu! – kwasho lomunye ngelivi leliphakaphakeme. – Asilandzeleni lomyalo lona masinyane ngobe ngeke sisakhona kuphila lemphilo lesiyiphilako. Sitihlukubete kakhulu mahhala. Sihlanyele inhlanyelo lengabe yaya entfunjini, kepha tikhukhula tagugubula yonkhe inhlanyelo kanye nemhlaba kwasala ematje kuphela. Manje sichubeke sihlale lapha yini, sisebente ebusuku nemini phindze silambe, some, sibengcunu sihambe ngetinyawo? Kuncono sihambe sifune indzwao lenemhlaba lovundzile, lapho sitowusebenta khona ngemandla sitfole sivuno lesinyenti.

– Asambeni! Asambeni! Ngekushesha ngoba lendzawo ayisalungi kutsi singahlala kuyo. Kwavuka kuhleba, nguloyo naloyo wavele wacala kuhamba angacabangi nekutsi uyaphi.

– Manini bomnaketfu! Niyaphi!? – kusho sikhulumi sokucala. – Yebo kufanele sihamabe, kodvwa hhayi kanje. Kufanele sati kutsi siyaphi. Ngoba singahle sigcine sitikhandze sisesimeni lesingetulu kunalesi, kani besitsi siyativikela. Ngibona kutsi kuncono sikhetse umholi lesitamlalela sonkhe lotasikhombisa indlela lencono lesingayitsatsa

– Asikhetseni! Asikhetseni umuntfu manje! – wevakala yonkhe indzawo.

Ngulapho ke kwasuka umsinndvo khona, ngisho sidlwangudlwangu. Wonkhe umuntfu abe khuluma, kute lobekalalela lomunye nobe lowungatsi uyeva kutsi kutsiwani. Bacala behlukana ngeticheme ngulowo anhhinhhitela, naleticheme tagcina tilhlukana. Ngababili, bagcina bakhuluma babambene ngemkhono bazama kugcizelela, bavala imilomo ngetandla. Baphindze bahlangana, solo bakhuluma.

– Bomnaketfu! – Kwavakala livi leninemandla lela ncwilisa wonkhe lomsindvo lobowukhonai. Kute sivumelwana lesitofika kuso ngalendlela lesenta ngayo. Wonkhe umuntfu uyakhuluma kute lolalelako. Asikhetseni umholi! Ngubani emkhatsisini wetfu lesingamukhetsa? Ngubani emkhatsisini losahambe kakhulu lonelwati lwendlela? Sonkhe siyatana, mangitikhuluma

mine nebantfwana bami, kute emkhatsisini wetfu lengingamkhetsa kutsi asihole. Kuncone kutsi ningitjele kutsi ngubani lesihambi lesa lebesisolo sihleti lapha emutfuntini eceleni kwalomgwaco kusukela ekuseni?

Kwathula kwatsi cwaka! Bonkhe babuka lesihambi kusukela enhloko kuya entasi etinyaweni. Lomhambi kwakuyindvodza lesa khula khulile. Buso bakhe bebungabonakali kahle ngenca yesilevu sakhe lesikhulu netinwele takhe letindze. Lendvodza yahlala phasi yachubeka yathula, yadla ematsambo engcondvo. Yayihle ishaya indvuku yayo phansi.

– Itolo ngiyibonile yona lendvodza nemfana lomcane. Bebabambene tandla bashona entasi emgacweni. Kepha itolo ebusuku lomfana uhambile kepha lomhambi usele kona lapha.

– Bomnaketfu, asikhohlwe ngale tintfo letinganamsebenti khona singatolahlekelwa sikhatsi. Nomangabe ngubani kusobala kutsi kute namunye wetfu lomatiko, futsi kusobala kutsi nguye lowati indlela lemfisha nalencono lekangasihola kuyo. Ngekubona kwami, uyindvodza lehlakaniphile futsi uhleti nje uthulile udla ematsambo ungcondvo. Kube bekungulomunye umuntfu nje ngabe sovele utingenele tindzaba tetfu, noma ngabe sowucale kucocisana natsi. Kepha yena solo uhleti sonkhe lesikhatsi, uti thulele akasho lutfo.

– Kusobala kutsi kukhona lekakucabangako, mhlawube uhlakaniphile, – kwasho labanye babuka lomhambi futsi.Wonkhe muntfu besekabone intfo lenhle ngaye, leyibufakazi kwekuhlakanipha kwakhe.

Ngaphandle kwekucitsa sikhatsi, bonkhe bavumelana kutsi ababute lomhambi, bekubukeka ngatsi utfunywe nguNkulunkulu kutsi abaholele eveni lelincono, futsi lelinemhlabatsi lononile. Kufanele kutsi abe ngumholi wabo lebatomlalela, bamtfobele nomakanjani.

Bakhetsa emadvodza lalishumi emkhatsisini lekatomuchazela lesincumo sabo. Lomkhambhatsi kwakumele achaze lesimo lesibucayi umphakatsi lebekabhekene naso.

Lomkhabatsi wayakulesihambi ngekutitfoba, munye wabo wacala wakhuluma ngale somiso salendzawo, nangaleminyaka yesomiso nalobundzima lebabhekene naso kulendzawo, ngenca yalesomiso. Wacedza ngalendlela:

– Lesomiso sisiphocelela kutsi sishiye emakhaya etfu kanye nemhlaba wetfu, sihambe siyotfola umhlaba loncono. Ngalesikhatsi lapho sikhone kuvumelana khona, kubukeka ngatsi Nkulunkulu usihawukele wasiletsela wena. Wena uhlakaniphile futsi usihambi lesifanelekile – lesitosikhulula kulokuhlupheka lesikuko. Egameni latotonkhe takhamuti talendzwao sicela kutsi ube ngumholi wetfu. Lawuyohamba khona sitakulandzela. Ubukeka ngatsi indlela uyayati, futsi kusobala kutsi utalelwe endzaweni lencono. Sitakulalela siyitfobele yonkhe imilayeto yakho. Ngabe wena sihambi lesihlakaniphe kakhulu uyavuma yini kusindzisa imiphefumulo yetfu? Ungaba ngumholi wetfu?

Kuyoyonkhe lenkhulumo leyayi bekiswe kulesihambi. Lesihambi lesihlakaniphile asizange sivuse inhloko. Kusosonkhe lesikhatsi sasibhekise phansi inhloko, ngalendlela basikhandze kuso. Inloko yakhe beyibheke phansi, buso bakhe babuswacile, angasho lutfo, ngaphandle kwekushaya indvuku yakhe phansi ngaphambilini. Ngekunhhinhitela watsi:

– Yebo ngiyavuma!

– Singahamba nawe siyobuka indzawo lencono?

– Yebo singahamba! – wavuma solo angakayiphakamisi inhloko yakhe.

Kwaba nekutsakasa nenjabulo, kepha lesihambi asitange sisho nalinye ligama kuloku lebekwenteka.

Labalabalishumi bajike bayotjela lalabanye kutsi baphumelele, bangeta kutsi kukhani babona lenhlakanipho lendvodza lebekanayo.

– Akazange ayivusa inhloko yakhe kubona kutsi ngubani lomukhulumisak. Bekatihlalele nje phasi azindla. Kutotonkhe letinkhulumo nekutibongela wakhuluma emagama lamane kuphela.

– Umuntfu lohlakaniphe ngempela! Kuhlakanipha longatange ukubone! – bamemeta bonkhe ngenjabulo batsi impela uletfwe ngu Nkulunkulu, uyingilozi levela ezulwini itobakhulula. Bonkhe batsemba kutsi batophumelela nembhala ngaphasi kwalomholi lona.Kwatsatfwa sincumo kutsi kutohanjwa lokwa ekuseni.

(likhasi lelilandzelako)

Gid la (3/3)

(Paj anvan)

Se konsa, premye jou a pase. Anpil lòt jou te pase pat gen siksè. Pa gen anyen espesyal ki te fèt, sèlman kèk ti difikilte: Moun tonbe; aksidan nan twou ak ravin, pikan, kèk janm oswa bra kase, lòt moun kase kou yo; nou andire tout doulè sa yo. Kèk vye granmoun te rete nan wout pou yo mouri. “Yo tap mouri de tout fason, menm si yo te lakay yo.” Pòt Pawòl nou an te di ankouraje moun yo pou yo kontinye. Te gen de twa timoun ki te mouri, paske se te volonte Bondye. Lè se timoun, gen mwens doulè. “Se sa ki rive nan laj marye, ki bay anpil doulè. Se pou Bondye kenbe paran yo pou yo pa pèdi pitit jiskaske yo gen ase laj pou yo marye. Lè konsa sò a mwens!” Gen kèk ki te mare tèt yo ak mouchwa, yo fè konprès; Gen lòt moun ki te gen bra yo mare; pi fò nan yo sal, ak dechire. Chire, chire, rad yo te an miyèt moso. Men, yo te kontinye ak kè kontan. Yo te ka andire eprèv la pi fasil si yo pa t soufri grangou anpil. Men, yo te oblije kontinye ale pi devan.

Yon jou gen yon bagay ki enpòtan ki te rive.

Gid la tap gide yo nan wout la, vanyan sòlda yo te antoure li. (Te gen de nan solda yo ki te disparèt, pa t gen moun ki ’konnen ki kote yo te ye). Gen kèk moun ki panse yo pat vle kontinye; yo kouri met deyò. Pòt pawòl la di se te yon krim. Gen kèk kanmenm ki te konsidere ke yo te peri sou wout la, men yo te rete bouch pe yo pa t vle opinyon yo fè lòt moun yo fache.) Rès foul la te dèyè a. Menm lè a, yon gwo gwo twou ravin nan yon wòch. Twou a te tèlman fon pa gen okenn moun ki te gen odas vanse l. Vanyan sòlda yo ki te kanpe, yo te vire gade gid la. Li te gen tèt li bese, sousi l fonse, li pa pale; li te mache ak fòs pou al devan, li frape baton an sou bò gòch, bò dwat, ak devan, menm jan li abitye fè. Anpil te di sanble li ap fè maji. Li pa gade pèsonn, li pa di yon mo; figi l pa chanje’, pa gen siy laperèz nan li. Li te vanse pi pre gwo twou san fon an. Menm sòlda pi vanyan yo te rete dousman; pèsonn pa oze avèti Gid la ki chaje ak entèlijans, sajès ak kouraj la. Li te fè de pa li te rive nan kwen pre twou a. Tout moun te pè; je yo ouvri men lajè, e yap tranble. Nèg ki pi brav yo te anvi kenbe chèf la, menm lè yo konnen yo pa dwe fè sa.Li pran yon pa, de pa li te tonbe nan twou ravin lan.

Anpil konfizyon, bri, pè ak rele anmwe. Anpil te gentan tonbe kouri.

– Tann, frè m yo! Poukisa nou prese konsa? Se konsa nou kenbe pawòl nou? Nou dwe kontinye swiv nonm saj sa la, paske li konnen sa l ap fè; li pa sòt ase pou li ale pèdi tèt li. An ale dèyè l’! Petèt isit la se dènye danje ki pi grav nou ap jwenn. Ki moun ki konnen si pa gen pi lwen pase ravin sa a, yon peyi bèl bagay ak anpil pitit pitit ke Bondye te gen sere pou nou. Pèsevere! Pa gen anyen ki reyalize san travay di!

Se konsa, pòt pawòl la te fè yon pa epi li disparèt nan ravin nan. Vanyan gason yo te kouri dèyè l, ak tout lòt moun yo.

Te gen kriye, rele, moun kap tranble rele anmwe nan gwo twou ravin nan. Yon moun te ka fè sèman: pèsonn pa t ’kapab soti vivan; oswa san blese ni soti tout antye. Gid na chay la te gen yon chans: li te pandye sou yon ti pyebwa li pat blese; Tou dousman li te soti nan twou a.

Pandan te gen anpil rele, kriye, anmwe anba nan twou a; pèsonaj la chita san li pa di anyen. Gen kèk moun ki te fashe, yo te blese, yo te an kòlè yo te lage madichon sou gid la: li pa di anyen, li te rete jan li abitye ye, dousman, an silans, tèt bese.

Moun ki te jwenn kenbe ti pye bwa, yo te soti nan twou ravin nan, gen moun se te akoz de ti branch bwa, genyen ki te jwen pyebwa, yo te kòmanse soti. Genyen ki te kase janm, lòt kase bra’, genyen ki te kase kou’ ,e gen ki te gen san nan figi’. Yo tout te soti enfim, pat gen moun ki pat gen yon pwoblèm; sèlman Gid la ki pat blese. Tout moun te fashe, yo t’ap plenn,bougonnen; yo t’ap gade l ‘an kachèt, yo t’ap gade l byen move. li pa t menm leve tèt li. Li te rete an silans lap panse, tankou yon nonm saj!

– Yon ti tan te pase. Foul moun yo tap vin pi piti. Chak jou te gen kèk ki te bay vag e konsa gen anpil ki te retounen lakay yo.

Nan tout foul moun ki tap mache yo, sèlman ven (20) ki te rete. Dezespwa ak dout te sou figi yo tout; grangou fini ak yo, yo pa di anyen. Tout moun te rete an silans, tankou Gid la. Menm pòt pawòl la te ap souke tèt li. Wout la te difisil.

Chak jou ti gwoup la vin pi piti; te rete apeprè dis (10) moun. Figi yo te plise, dezespere; yo plenn, yo baye men yo pa pale.

Yo pat gen figi moun ankò; yo parèt tankou moun ki fini: genyen ki te sou beki, bra yo nan fistibal mouchwa mare nan kou yo, pansman, ak konprès. Si yo ta vle fè plis sakrifis, li pa tap posib: tout kò yo te kouvri ak maleng ak boul.

Menm moun ki gen plis kouraj ak pi detèmine yo te pèdi lafwa ak espwa; menm si sa yo te toujou ap pouse pou pi devan. Enfim, jemi, ak anpil efò chak moun; Yo trennen youn ak lòt. Ki lòt bagay yo te ka fè? Yo pa ka rive jis la pou yo kite sa.

Jou te pase. Genyen ki tap trennen sou beki tèt bese; lè yo leve tèt yo gade; Gid la pa t’ devan yo ankò. Yon lòt etap, epi yo tout te lage tèt yo nan ravin lan.

– Woush, wouch, janm mwen!… wouch, wouch, men mwen!… wouch, wouch!

Se te tankou yon koral kap plenn, pa gen anyen ou te ka tande ke plenn, kriye ak rèl. Yon vwa tou fent te bay Gid la madichon, tout moun te rete an silans.

– Byen bonè, Gid la te chita, menm jan ak jou yo te chwazil pou gide foul la’. Pa gen okenn chanjman nan li.

Pòt pawòl la soti nan ravin lan; de mesye swiv li. Defigire, kouvri ak san, yo gade tout kote pou konte konbyen nan moun yo ki te rete: yo wè se yo sèl ki te la. Perèz ak dezespwa anvayi kè yo. Yo gade tout kote se te jaden, flè, wòch ak montay – pa gen anyen, e pa gen okenn tras okenn chimen. De jou anvan yo te koupe fè yon wout. Gid la ki te mennen yo la.

Yo panse de kanmarad yo, zanmi ak fanmi yo ki te tonbe nan vwayaj la, te gen yon detrès pi mal ke doulè ke yo genyen akoz de pati nan kò yo kap fè yo mal yo ki te monte yo. Yo gade pwòp pwòblèm pa yo.

Pòt pawòl la pwoche bò gid la epi li pale nan ak yon vwa ki tap tranble ak fatig, doulè, dekourajman ak yon move gou:

– Ki kote nou prale?

Gid la te rete an silans.

– Ki kote ou ap mennen nou ak ki kote ou mennen nou? Nou menm ak fanmi nou te fè ou konfyans, nou te swiv ou, kite kay nou yo ak tonm zansèt nou yo, pou nou sove anba dezas sou tè dezole pa nou an, epi ou te mennen nou nan yon dezas ki pi mal. Nou te trennen desan (200) fanmi dèyè nou; kounye a gade konbyen nou ye.

– Saw di m la; Nou tout pa la? – chèf la te di nan dan, san leve tèt li.

– Ki dwa ou poze kesyon sa? Leve tèt ou, gade, konte konbyen nan nou ki toujou nan vwayaj mizerab sa a! Epi gade nan ki eta nou ye. Li tap pi bon si nou te mouri ke nou la nan eta sa.

– Mwen pa ka gade!…

– Poukisa?

– Mwen avèg!

Tout twa (3) mesye yo te rete an silans

– Èske ou te pèdi je ou sou wout la?

– Mwen te fèt avèg.

Twa mesye yo bese tèt yo ak dezespwa.

Yon van otòn gwonde, deklannche, nan mòn lan, chire ak vannen fèy yo; bwouya anvlòpe mòn yo. Solèy la te kache dèyè nwaj yo; nwaj yo tap woule nan syèl la ak kouri ale pi lwen.

Twa mesye yo gade youn lòt ak anpil detrès.

– Ki kote nou prale kounye a? – youn nan yo mande ak yon vwa ki sanble ki soti byen lwen ke kavo yo.

– Nou pa konnen!

 

Nan Bèlgrad, 1901.
Pou “Radoje Domanović” Pwojè sa te tradui pa Kareen Bijoux Augustin, 2020.