Archive by Author | Домановић

დაღი

საშინელი სიზმარი ვნახე. სიზმრის შინაარსი იმდენად არ მაღელვებს, რამდენადაც ის, თუ როგორ გავბედე ასეთი სიზმრის დასიზმრება მაშინ, როდესაც მე თვითონ გახლავართ წყნარი და პატივცემული მოქალაქე, ჩვენი ძვირფასი, ტანჯული დედა სერბეთის მორჩილი შვილი, ისევე, როგორც მისი სხვა შვილები. რა თქმა უნდა, გამონაკლისი რომ ვყოფილიყავი, ყველაფერი სხვაგვარად იქნებოდა, მაგრამ არა, ძვირფასო მეგობრებო, ზუსტად იმავეს ვაკეთებ, რასაც სხვები და სიფრთხილეშიც ბადალი არ მყავს. ერთხელ ქუჩაში დაგდებული პოლიციელის ფორმის ბრჭყვიალა ღილი დავინახე. გაშტერებული მივაჩერდი მის ჯადოსნურ ციალს და ის იყო, ტკბილი მოგონებებით აღვსილს, გვერდით უნდა ჩამევლო, რომ უეცრად ხელი ამინკალკალდადა მხედრული სალმის მისაცემად აღიმართა, თავი თავისით დაიხარა მიწამდე და ჩემი პირი იმ ბედნიერ ღიმილად გაიბადრა, რომელსაც ყველა ვატარებთ ჩვენს ზემდგომებთან შეხვედრისას.

– კეთილშობილი სისხლი მიჩქეფს ძარღვებში – აი,რა რის! – მაშინვე ეს გავიფიქრე და ზიზღით შევხედე იმ სასტიკ ადამიანს, რომელმაც ღილს უდარდელად დააბიჯა.

– მხეცო! – ვთქვი გამწარებულმა და გადავაფურთხე, შემდეგ კი გზა გავაგრძელედა თავი ვინუგეშე, რომ ასეთი უხეში ადამიანები ცოტანი იყვნენ. განსაკუთრებით მადლიერი ვიყავი ღმერთისა, რომ ასეთი სუფთა გული და წინაპრების კეთილშობილი, რაინდული სისხლი მიბოძა.

ახლა ხომ ხედავთ, რა შესანიშნავი ადამიანი ვარ, არაფრით განსხვავებული სხვა პატივცემული მოქალაქეებისგან და ეჭვგარეშეა, თქვენც ცნობისმოყვარეობით აღივსეთ, თუ როგორ შეიძლებოდა ასეთი საზარელი და სულელური რამ მომხდარიყო ჩემს სიზმარში.

იმ დღეს უჩვეულო არაფერი მომხდარა. მშვენიერი სადილის, ღვინის წრუპვისა და კბილების ჩიჩქნის შემდეგ, ჩემი მოქალაქეობრივი უფლებების თამამი და სრული შეგნებით, საწოლისკენ გავემართე და წიგნიც გავიყოლე, რომ მალე ჩამძინებოდა.

რასაკვირველია, ჩემი მიზნის დაკმაყოფილების შემდეგ, წიგნი ხელიდან გამიცურდა და ვალმოხდილს, ბატკანივით უწყინრად ჩამეძინა.

უცებ, მთებში მიმავალ, ვიწრო, ტალახიან გზაზე აღმოვჩნდი. ცივი, ბნელი ღამეა. ქარი გამხმარ ტოტებს შორის ყმუის და შიშველ კანს სამართებელივით მისერავს. ბნელი ცაპირქუშად ჩამოწოლილა და თოვლი, მტვრის კორიანტელივით, თვალებსა და სახეში მეყრება. ირგვლივ კაციშვილის ჭაჭანება არ არის. მივიჩქარი და ტალახიან გზაზე წამდაუწუმ ხან მარჯვნინ მივსრიალებ, ხან მარცხნივ. ვბარბაცებ, ვეცემი და გზას ვკარგავ. ღმერთმა უწყის, სად მივდივარ და ეს ჩვეულებრივი, მოკლე ღამე კი არა, საუკუნესავით გაწელილი წყვდიადია, და ისევ მივდივარ, არ ვიცი სად.

ამ სიარულში წლები გავიდა და მივედი სადღაც შორს, ძალიან შორს ჩემი ქვეყნიდან, უცნობ მხარეში, რომელიც ალბათ არავინ იცის და რომლის ნახვაც, დარწმუნებული ვარ, მხოლოდ სიზმარში შეიძლება.

ბევრი ხეტიალის შემდეგ დიდ ქალაქს მივადექი, სადაც ბევრი ხალხი ცხოვრობდა. დიდი ბაზრის მოედანზე უზარმაზარი ბრბო შეკრებილიყო, ყურთასმენის წამღები ხმაური იდგა. ბაზრის წინ ფუნდუკში შევედი და მეპატრონეს ვკითხე, ამდენი ხალხი რას შეეკრიბა.

– ჩვენ წყნარი და პატივცემული ხალხი ვართ, – დაიწყო მეფუნდუკემ ამბის მოყოლა, – ჩვენ მოსამართლის მორჩილნი და ერთგულნი ვართ.

– მოსამართლე უმაღლესი ხელისუფალია? – შევაწყვეტინე.

– მოსამართლე განაგებს აქაურობას და უმაღლესი ხელისუფალია. შემდეგ მოდის პოლიცია.

გადავიხარხარე.

– რა გაცინებს?.. რა, არ იცოდი?.. საიდან ხარ მოსული?

მე მოვუყევი, როგორ დავკარგე გზა და რომ მოვდიოდი შორეული ქვეყნიდან – სერბეთიდან.

– მე გამიგია ამ სახელგანთქმული ქვეყნის შესახებ! – ჩაიჩურჩულა მეფუნდუკემ და პატივისცემით შემომხედა, შემდეგ ისევ ხმამაღლა განაგრძო:

– ჩვენთან ასეა. მოსამართლე მართავს აქაურობას პოლიციის მეშვეობით.

– თქვენი პოლიციელები როგორებიარიან?

– როგორ გითხრა, სხვადასხვა რანგის პოლიციელი გვყავს, ჩინის მიხედვით. არიან მეტად გამორჩეულები და ნაკლებად გამორჩეულები. ჩვენ კი ვართ წყნარი და პატივცემული ადამიანები, მაგრამ ხომ იცით, ათასი ჯურის მაწანწალა შემოეხეტება გარეუბნებიდან, გვრყვნიან და ცუდ რამეებს გვასწავლიან. ჩვენი ქალაქის მაცხოვრებელი სხვისგან რომ გაირჩეოდეს, გუშინ მოსამართლემ გამოსცა ბრძანება, რომ ყველა მოქალაქე უნდა მივიდეს სასამართლოში, სადაც თითეულს შუბლზე დაღს დაასმევენ. ამიტომაცაა ამდენი ხალხი მოსული, რჩევა ჭირდებათ, თუ როგორ მოიქცნენ.

ნათქვამმა შემაძრწუნა და ვიფიქრე, რომ სასწრაფოდ უნდა გავცლოდი ამ უცნაური ქვეყანას, რადგან მე, მიუხედავად იმისა, რომ სერბი ვიყავი, მიუჩევევლი ვიყავი ასეთ რაინდულ სულს და ავფორიაქდი.

მეფუნდუკემ დიდსულოვნად გამიღიმა, მხარზე ხელი მომითათუნა და ამაყად მითხრა:

– ოჰ, უცნობო, ეს საკმარისია შენს შესაშინებლად? რა გასაკვირია, შენ ხომ კიდევ დიდი გზა გაქვს გასავლელი, სანამ ჩვენსავით გამბედაობას შეიძენ.

– რას გულსიხმობ? – მორიდებით ვკითხე.

– რა კითხვაა! აი ნახავ, როგორი მამაცები ვართ. გეუბნები, კიდევ დიდი გზა გაქვს გასავლელი ჩვენსავით გამბედავი რომ გახდე. ბევრი გიმოგზაურია და ქვეყანა გინახავს, მაგრამ დარწმუნებული ვარ, ჩვენნაირ გმირებს არსად შეხვედრიხარ. მოდი, ერთად წავიდეთ. უნდა ვიჩქარო.

ის იყო გარეთ უნდა გავსულიყავით, რომ კარის წინ მათრახის ტკაცუნი გაისმა.

გარეთ გავიხედე და ასეთ სანახაობას შევესწარი: ჭრელ მუნდირში გამოწყობილ კაცს თავზე ლაპლაპა, სამრქიანი ქუდი ჩამოეფხატა და მეორე, მდიდრული მოქალაქის ტანსაცმელში გამოწყბილ კაცს ზურგზე შემოჯდომოდა. კარის წინ გაჩერდნენ და მხედარი დაბლა ჩამოხდა.

მეფუნდუკე გარეთ გავიდადათავი მდაბლად დაუკრა. ჭრელმუნდირიანი ფუნდუკში შევიდა და სპეციალურად გაფორმებულ მაგიდასთან დაჯდა. სამოქალაქო ტანსაცმლიანი კი კარის წინ დადგა დალოდინი დაუწყო. მეფუნდუკემ მასაც დაუკრა თავი.

– ეს რა ხდება? – ვკითხე მას, ძლიერ შეცბუნებულმა.

– ის, ვინც შიგნით შევიდა, მაღალი რანგის პოლიციელია, ეს, გარეთ მომლოდინე კი, ჩვენი ყველაზე გამორჩეული მოქალაქე, ძალიან მდიდარი და გულმხურვალე პატრიოტი – წამჩურჩულა მეფუნდუკემ.

– მაგრამ ზურგით რატომ დაყჰავს?

მეფუნდუკემ თავით მანიშნა და განზე გავდექით.შემდეგ დამცინავად გადმომხედა და მითხრა:

– ჩვენთვის ეს დიდი პატივია, რასაც იშვიათად თუ ვინმე იმსახურებს! – ამის შემდეგ მან კიდევ ბევრი დიდებული რამ მითხრა და საბოლოოდ თავ-გზა ამიბნია. თუმცა ნათლად გავიგონე, რაც ბოლოს დააყოლა: – ეს არის ქვეყნის სამსახურში ყოფნა, რისი სათანადო პატივისცემაც სხვა ერებმა ჯერ კიდევ ვერ ისწავლეს!

 ჩვენ შეკრებილ ხალხს შევუერთდით,სადაც თავმჯოდმარის არჩევა მიმდინარეობდა.

ერთმა ჯგუფმა თავმჯდომარის კანდიდატურად დაასახელა ვინმე, თუ სახელი სწორად მახსოვს, კოლბი. მეორე ჯგუფს თავმჯდომარედ ტალბი სურდა. მესამე ჯგუფსაც ჰყავდა თავისი კანდიდატი.

სახიფათო გაუგებრობა ხდებოდა. ყველა ჯგუფი საკუთარი კანდიდატის გაყვანას ცდილობდა.

– ასეთი მნიშვნელოვანი შეკრების თავმჯდომარებოისთვის კოლბზე უკეთესი კაცი არ გვეგულება, – განაცხადა პირველმა ჯგუფმა, – რადგან ვიცნობთ, როგორც გაბედულ და ღირსეულ მოქალაქეს. არამგონია აქ ვინმეს შეეძლოს დაიკვეხნოს, რომ უფრო მეტჯერ ეტარებინოთ ესოდენ მნიშვნელოვანი ხალხი ზურგით.

– შენ ვინ გდიხარ, ამდენს რომ ლაპარაკობ, – წამოიძახა ვიღაცამ მეორე ჯგუფიდან, – პოლიციის უმცროსი შიკრიკიც კი არ გიტარებია!

– კარგად ვიცი თქვენი ღირსებების შესახებ, – დაიყვირეს მესამე ჯგუფიდან, – ყმუილის გარეშე მათრახის ერთ დარტყმასაც ვერ უძლებ!

– მოდი, პირდაპირ ვთქვათ, – დაიწყო კოლბმა. – მართალია, რომ გამოჩენილ დიდებულებს დავატარებდი ზურგით ასე ათი წლის წინ. მათრახიც გაუტყლაშუნებიათ და ხმა არ მომიღია. მაგრამ შესაძლოა, ჩვენს შორის არიან უფრო ახალგაზრდები და დამსახურებულები.

– არა, არა, – შეჰყვირეს მისმა მომხრეებმა.

– ვადაგასულ ღირსებებზე არაფრის მოსმენა არ გვსურს. ათი წელი გავიდა, რაც კოლბს არავინ უტარებია, – წამოიძახეს მეორე ჯგუფიდან.

– ახალგაზრდა სისხლი დუღს, ბებრებმა კი ბებერი ძვლები დახრან, – დაეთანხმა მესამე ჯგუფი.

უცებ ყველა მიჩუმდა. ხალხი გაიწ-გამოიწია გზის დასათმობად და ოცდაათ წლამდე ახალგაზრდა მამაკაცი დავინახე. მოახლოებულს, ყველამ თავი დაუკრა.

– ვინ არის? – ჩუმად ვკითხე მეფუნდუკეს.

– პოპულარული ლიდერია, ახალგაზრდაა, მაგრამ იმედისმომცემი. იკვეხნის,რომ სამჯერ ატარა თავად მოსამართლე ზურგით. ყველაზე მეტად განთქმულია.

– ალბათ, მას აირჩევენ? – ჩავეკითხე.

– ცხადია, რადგან დანარჩენმა კანდიდატებმა თავისი დრო მოჭამეს, მოსამართლე კი გუშინაც მის ზურგზე სეირნობდა.

– რა ჰქვია?

– კლეარდი.

საპატიო ადგილას დააყენეს.

– მე ვფიქრობ, – კოლბის ხმამ სიჩუმე დაარღვია,- ამ პოსტისთვის კლეარდზე უკეთეს კაცს ვერ ვიპოვით. ის ახალგაზრდაა, მაგრამ მასზე უფროსებიც ვერ გაუტოლდებიან.

– გაუმარჯოს კლეარდს!

კოლბმა და ტალბმა თავმჯდომარის სკამთან მიიყვანეს. ყველამ თავი დაუკრა და ხმა გაკმინდა.

– გმადლობთ, ძმებო, კეთილი სურვილებისა და იმ პატივისთვის, რომელიც ერთსულოვნად მომაგეთ. თქვენი იმედების ჩემთვის მობარება ფრიად სასიამოვნოა ჩემთვის. ადვილი არ არის ასეთ საყურადღებო ჟამს ატარო ხალხის სურვილების გემი, მაგრამ ყველანაირად ვეცდები, გავამართლო თქვენი იმედები, პატიოსნად წარმოვაჩინო თქვენი აზრი და დავიმსახურო თქვენი კეთილისმსურველობა. მადლობელი ვარ, ძმებო, ჩემი არჩევისთვის.

– ვაშა! ვაშა! ვაშა! – აგუგუნდა ხალხი გარშემო.

– ახლა კი,ძმებო, იმედი მაქვს, ნებას მომცემთ რამდენიმე სიტყვით შევეხო ამ მნიშვნელოვან მოვლენას. არ არის ადვილი იმ ტკივილისა და ტანჯვის ატანა, რომელიც ჩვენ გველოდება. ადვილი არ არის შუბლის ცხელი რკინით დადაღვა. მართლაც რომ, ამ ტკივილს ყველა ვერ გაუძლებს. დაე, მშიშრები აკანკალდნენ და შიშისგან ფერი დაეკარგოთ, მაგრამ წუთითაც არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ მამაც წინაპართა შვილები ვართ, კეთილშობილური სისხლი ჩქეფს ჩვენს ძარღვებში, გმირული სისხლი ჩვენი ბაბუებისა, იმ დიადი რაინდებისა, რომლებიც თვალის დაუხამხამებლად კვდებოდნენ თავისუფლებისა და ჩვენი, მათი შთამომავლობის კეთილდღეობისთვის. ჩვენი ტანჯვა მსუბუქი იქნება, თუ მათ ტანჯვაზე იფიქრებ – გადაგვარებული და მშიშარა თაობა ხომ არ ვართ? მითუმეტეს, რომ ახლა საუკეთესო ცხოვრება გვაქვს, ვიდრე აქამდე ოდესმე ყოფილა. თითოეული ნამდვილი პატრიოტი, ყველა, ვისაც ჩვენი ერის შერცხვენა არ უნდა, აიტანს ტკივილს, როგორც ნამდვილი კაცი და გმირი.

– გაუმარჯოს კლეარდს!

მის შემდეგ რამდენიმე მგზნებარე სიტყვით გამომსვლელი გამოვიდა. მათ შეშინებული ხალხი გაამხნევეს და კლეარდის ნათქვამი მეტნაკლებად გაიმეორეს.

შემდეგ ერთმა ფერდაკარგულმა, დაქანცულმა კაცმა, რომელსაც დაღარულ სახეს თოვლივით თეთრი თმა და წვერი უფარავდა, სიტყვა ითხოვა. მუხლები და ხელები უცახცახებდა, წელში მოხრილიყო. ხმა უკანკალებდა და თვალებში ცრემლი უკიაფებდა.

– შვილებო, – დაიწყო მან და ცრემლი ჩამოუგორდა დანაოჭებულ ლოყასა და თეთრ წვერზე, – მე ღატაკი ვარ და მალე მოვკვდები, მაგრამ მგონია, რომ ასეთი სამარცხვინო რამ არ უნდა ჩაიდინოთ. მე ასი წლის ვარ და მთელი ცხოვრება ამის გარეშე ვიცხოვრე. ახლა რატომ უნდა დაესვას მონობის ბეჭედი ჩემს თეთრ და დაქანცულ თავს?..

– ძირს ეგ მოხუცი გაიძვერა! – დაიძახა თავმჯდომარემ.

– ძირს! – აყვირდნენ სხვებიც.

– ბებერი ლაჩარი!

– იმის ნაცვლად, რომ გაგვამხნევოს, ყველას აშინებს!

– ჭაღარის უნდა რცხვენოდეს! ამდენ ხანს იცხოვრა და მაინც ეშინია. ჩვენ, ახალგაზრდები, უფრო გაბედულები ვართ.

– გარეთ გააგდეთ!

– ძირს!

ახალგაზრდა, მამაც პატრიოტთა გაბრაზებული გუნდი მივარდა მოხუცს და ხელის კვრა და ქაჩვა დაუწყო.

ბოლოს მისი ასაკის გამო, ნება მისცეს წასულიყო, წინააღმდეგ შემთხვევაში ჩაქოლავდნენ.

ყველამპირობა მისცა ერთმანეთს, რომ მეორე დღეს მხნედ იქნებოდნენ და თავს წარმოაჩენდნენ, როგორც საკუთარი ერის ღირსებასა და გამარჯვებას ეკადრებოდა.

უზადო მწყობრით დატოვეს შეკრება. დაშორებისას, ამბობდნენ:

– ხვალ ვნახავთ, ვინ ვინ არის!

– ხვალ გამოვარკვევთ მკვეხარებს!

– მოვიდა დრო, რჩეულები გამოვყოთ უვარგისებისგან, რათა ყველა არამზადას არ შეეძლოს თავის ქება!

ფუნდუკში დავბრუნდი

– ნახე, რისგან ვართ გამოძერწილი? – ამაყად მკითხა მეფუნდუკემ.

–ვნახე, – ვუპასუხე ღონემიხდილმა ანგარიშმიუცემლად, უცნაური შთაბეჭდილებებისგან თავი მიბზუოდა.

იმავე დღეს, გაზეთის მთავარ გვერდზე ასეთ სტატიას წავაწყდი:

– მოქალაქენო, დროა შევწყვიტოთ ფუჭი ტრაბახი და გაბღენძვა. დროა შევწყვიტოთ ცარიელი სიტყვებით ჩვენი წარმოსახვითი სიკეთეების და უბედურებების ჩვენება. დრო მოვიდა, მოქალაქენო, ჩვენი სიტყვები გამოვცადოთ, რათა გამოჩნდეს, ვინ არის ღირსეული და ვინ არა!მაგრამ ჩვენ გვჯერა, რომ ჩვენს შორის არ აღმოჩნდებიან სამარცხვინო ლაჩრები, რომლებსაც ძალით მიიყვანენ დაღის დასასმელ ადგილას. თითოეული ჩვენთაგანი, ვისაც ერთი წვეთი კეთილშობილური სისხლი ურევია, იქნება პირველთა შორის, ვინც ამ ტკივილს და ტანჯვას გადაიტანს, უხმოდ და ამაყად, ეს წმინდა ტკივილი არის მსხვერპლი, შეწირული ჩვენი და ჩვენი ქვეყნის კეთილდღეობისათვის. წინ, მოქალაქენო, ხვალ ღირსების გამოცდის დღეა!..

მეფუნდუკე იმ ღამეს ადრე დაწვა დასაძინებლად, რათა დილით რაც შეიძლება ადრე ამდგარიყო და დანიშნულ ადგილას მისულიყო. ბევრი კი პირდაპირ მერიისკენ გაემართა, რათა პირველი ჩამდგარიყო რიგში.

მეორე დღეს მეც მერიისკენ გავეშურე. ყველა იქ იყო – მოხუცი თუ ახალგაზრდა, ქალი და კაცი. ზოგ დედას პატარა შვილები მოეყვანა, რათა მათაც შეძლებოდათ მონობის დაღის დასმა ღირსების სახელით და სამომავლოდ სამოქალაქო სამსახურში მაღალი რანგის დაკავება.

ერთმანეთს ხელს კრავდნენ და ილანძღებოდნენ (მოხარული ვიყავი, რომ ამაში ჩვენ, სერბებს გვგავდნენ) და ცდილობდნენ კართან პირველები დამდგარიყვნენ. ზოგიერთი ერთმანეთს ყელშიც კი წვდა.

დაღის დამსმელი სამოქალაქო წარმომადგენელი თეთრ, ოფიციალურ ფორმაში გამოწყობილიყო და ხალხს კიცხავდა:

-ნუ ზუზუნებთ, თუ ღმერთი გწამთ, ყველას ჯერი მოვა – ცხოველები ხომ არ ხართ, მუჯლუგუნების გარეშეც შეგიძლიათ დგომა.

დადაღვა დაიწყო. ერთმა დაიყვირა, მეორემ მხოლოდ ამოიგმინა, მაგრამ ვერავინ შეძლო დაღის დასმის ხმისამოუღებლად ატანა.

მეტი აღარ შემეძლო ამ ტანჯვის ყურება, ამიტომ ფუნდუკში დავბრუნდი. რამდენიმე დაღდასმული უკვე დაბრუნებულიყო, ჭამდნენ და სვამდნენ.

– მორჩა, – თქვა ერთმა.

– ჩვენ მაინცდამაინც არ გვიყვირია, მაგრამ ტალბი კი ვირივით ყროყინებდა, – თქვა მეორემ.

– ხედავ, როგორია თქვენი ტალბი? გუშინ კი მისი თავმჯდომარეობა გინდოდათ.

– ეჰ, რას გაიგებ.

ისინი ლაპარაკობდნენ, თან ტკივილისგან ჩუმად ხვნეშოდნენ და იმანჭებოდნენ, ცდილობდნენ სხვებს არ დაენახათ და ლაჩრებად არ მოენათლად.

კლეარდმა ამოიგმინა და თავი შეირცხვინა, ხოლო კაცი, სახელად ლეარი, ნამდვილი გმირი გამოდგა, რადგან ორი დაღი მოითხოვა და ხმა არ ამოუღია. მთელი ქალაქი პატივისცემით ალაპარაკდა მასზე.

ზოგიერთები გაიქნცნენ და დანარჩენების ზიზღი დაიმსახურეს.

რამდენიმე დღის შემდეგ, ორდაღიანიქალაქში გამოვიდა, თავი მაღლა ეჭირა, გამარჯვებულის იერით, თავდაჯერებული და ამაყი დადიოდა. სადაც კი გაივლიდა, ყველგან თავის დაკვრითა და ქუდის მოხდით ეგებებოდნენ.

კაცები, ქალები და ბავშვები უკან მისდევდნენ, რათა დიდებული ერისკაცი ენახათ. სადაც კი გაივლიდა, აღფრთოვანების ჩურჩული მიჰყვებოდა თან: „ლეარი! ლეარი! ისაა! ის გმირი, რომელმაც არც კი დაიკვნესა, ხმა არ გაუღია, როდესაც ორი დაღი ამოშანთეს მის შუბლზე!“ მას აქებდნენ და ადიდებდნენ გაზეთის პირველ გვერდებზე.

და მან დაიმსახურა ხალხის სიყვარული.

ასეთი ქება-დიდება მესმოდა ყოველი მხრიდან და ვიგრძენი, როგორ ამიჩქროლდა ძარღვებში ბებერი, სერბული სისხლი. ჩვენი წინაპრები იყვნენ გმირები, რომლებიც სარზე აცვეს თავისუფლებისთვის ბრძოლის გამო. ჩვენც გვაქვს ჩვენი გმირული წარსული და ჩვენი კოსოვო. ეროვნული სიამაყისადაპატივმოყვარეობისაგან ჟრუანტელმა დამიარა, ჩემი ერის სიმამაცის საჩვენებლად მერიისკენ გავიქეცი და შევძახე:

– რატომ ადიდებთ ამ თქვენს ლეარს? თქვენ ნამდვილი გმირები არც კი გინახავთ! მოდით და თქვენით ნახეთ, როგორია კეთილშობილური სერბული სისხლი! ორი კი არა, ათი დაღი დამასვით!

ქათქათა ფორმაში ჩაცმულმა სამოქალაქო მოსამსახურემ ცხელი შანთი შუბლთან მომიტანა და. ამ დროს გამომეღვიძა.

შიშით შუბლი მოვისრისე და პირჯვარი გადავიწერე. გაბრუებული ვიყავი სიზმარში მომხდარი უცნაური ამბებით.

– ლეარის დიდება კინაღამ ჩრდილქვეშ დავაყენე, – გავიფიქრე და კმაყოფილმა გვერდი ვიცვალე, მაგრამ თითქოს გული დამწყდა, სიზმარი რომ ვერ დავასრულე.

 

ბელგრადში, 1899წ.
სპეციალურად „რადოიე დომანოვიჩის“ პროექტისათვის თარგმნა მარეხ დოლიძემ, 2021წ.

ჩვეულებრივი სერბული მუშახარის მსჯელობა

ბევრი საოცრება ხდება ქვეყნიერებაზე. ჩვენი ქვეყანა კი, როგორც ბევრს უთქვამს, იმდენად წალეკილია საოცრებებით, რომ საოცრება საოცრება აღარ არის. მაღალ თანამდებობებზე მყოფი ადამიანები საერთოდ ვერ აზროვნებენ და ამის დასაბალანსებლად, ან იქნებ სხვა მიზეზით, გლეხის ჩვეულებრივი მუშა ხარი, რომელიც არაფრით განსხვავდებოდა სხვა ხარებისგან, იძულებული გახდა აზროვნება დაეწყო. ღმერთმა უწყის, რამ უბიძგაამ გონიერ ცხოველსასეთი თავგამეტებისაკენ, მითუმეტეს, რომ დიდი ხანია ცნობილია, რომ სერბეთში ამ უიღბლო საქმიანობას მხოლოდ ზიანი მოაქვს. ისიც უნდა ითქვას, რომ ამ საბრალო არსებამ, მთელი თავისი გულუბრყვილობით, არ იცოდა, რომ ამ ხელობას არანაირი სარგებელი არ მოჰქონდა, ამიტომ ვერც განსაკუთრებულ სამოქალაქო შეუპოვრობას დავაბრალებთ. დღემდე გამოუცნობი დარჩა, რატომ უნდა ეაზროვნა ხარს, როდესაც ის არც ხმის მიმცემი იყო, არც საბჭოს წევრი, არც მოსამართლე, არც მუშა საქონლის არჩეული დეპუტატი. ხანდაზმული სენატორიც კი არ ყოფილა. თუ მუშა საქონლის მინისტრობაზე ოცნებობდა, მაშინ მითუმეტეს უნდა ევარჯიშა, თუ როგორ ეფიქრა რაც შეიძლება ნაკლები, სხვა ბედნიერი ქვეყნების ბრწყინვალე მინისტრების მსგავსად, თუმცა ჩვენს ქვეყანას ამ მხრივ ნაკლებად გაუმართლა. ბოლოს და ბოლოს, რაში გვანაღვლებს, თუ რატომ დაიწყო სერბულმა მუშა ხარმა ის საქმიანობა, რაც ადამიანებმა დიდი ხანია, მიატოვეს. ეს ასევე შეიძლებოდა მომხდარიყო ნაწილობრივ მისი ბუნებრივი ინსტინქტების გამო.

ამგვარად, რა სახეობისაა ეს მუშა ხარი? ის ჩვეულებრივი ხარია, რომელსაც, როგორც ზოოლოგია გვასწავლის, აქვს თავი, ტანი და კიდურები. ეწევა უღელს, ძოვს ბალახს, ლოკავს მარილს, იცოხნება და ბღავის და მისი სახელია ნაცარა.

აი, როგორ დაიწყო მან ფიქრი. ერთ დღეს მენახირემ ნაცარა და მისი მეგობარი

შავტუხაურემში შეაბა, მოპარული მარგილებით დატვირთა და ქალაქში გაემგზავრა გასაყიდად. ქალაქში ჩასვლისთანავე ყველა მარგილი გაყიდა, ნაცარა და მისი მეწყვილე ურმიდან გამოსხნა, თოკით მიაბა, წინ ფრინტას გამხმარი ძნა დაუგდო და პირდაპირ პატარა დუქნისკენ გაემართა ყელის გასასველებლად. ფესტივალი მიმდინარეობდა და ქალაქში უამრავი კაცი, ქალი და ბავშვი ირეოდა. შავტუხამ, რომელიც ხარებს შორის ცნობილი იყო თავისი განსაკუთრებული სიშტერით, ზედ არავის შეხედა, მთელი სერიოზულობით ჩარგო თავი თივაში, ფაშვი ამოივსო, სიამოვნებისგან დაიზმუვლა და იქვე წამოწვა. თან ტკბილად თვლემდა და იცოხნებოდა. მის გვერდით ჩავლილი ხალხი საერთოდ არ ადარდებდა, მხოლოდ თვლემდა და იცოხნებოდა. (რა დასანანია, რომ ადამიანი არ იყო და ეს შესანიშნავი კარიერული თვისებები ფუჭად იხარჯებოდა). ნაცარას კი პირი არ დაუკარებია გამხმარი ბალახისთვის. მისი მეოცნებე თვალები და სევდიანი გამომტყველება ერთი შეხედვით მიგახვედრებდათ, რომ ის მოაზროვნე იყო, სათუთი, მგრძნობიარე სული. სერბები მიმიდოიოდნენ, ამაყები თავიანთი დიადი წარსულით, სახელით, ერით და ეს სიამაყე გამოიხატებოდა უდრეკ ნებისყოფასა და მტკიცე ნაბიჯში. ნაცარა მათ აკვირდებოდა და უეცრად, საშინელმა უსამართლობის გრძნობამ მისი გული სინანულითა და ტკივილით აავსო.ის დანებდა ამ უეცარ, ძლიერ გრძნობას, სევდიანად დაიზმუვლა, ცრემლი ჩამოუგორდა და ამ განუზომელი ტკივილისგან, ნაცარამ ფიქრი დაიწყო:

– რა ეამაყებათ ასე ძალიან ჩემს პატრონს და მის თანამემულე სერბებს? რატომ უჭირავთ თავი ამაყად და ჩვენ აგდებულად გვიყურებენ? ისინი ამაყობენ თავიანთი სამშობლოთი, რომ ბედისწერამ მათ სერბეთში დაბადება არგუნათ. მეც სერბეთში დამბადა დედამ და სერბეთი მარტო დედაჩემის კი არა, მამაჩემის სამშობლოცაა. ჩემი წინაპრებიც, მათ წინაპრებთან ერთად, ძველი სლავური სამშობლოდან ჩამოვიდნენ ამ მიწაზე. მაგრამ არც ერთ ხარს ამით სიამაყე არ უგრძვნია. ჩვენ ვამაყობთ მხოლოდ მძიმე ურმის აღმართზე ათრევით. დღემდე, არც ერთ სერბ მუშა ხარს არ უთქვამს გერმანელი ხარისთვის: „რა გინდათ ჩემგან? მე სერბი ხარი ვარ, ჩემი სამშობლო საამაყო სერბეთია, ჩემმა წინაპრებმა აქ მოიგეს ხბოები, ჩემი ბაბუების ძვლები აქ მარხია“. ღმერთმა დაგვიფაროს, არასდროს გვიგვრძნია სიამაყე ამის გამო, აზრადაც არ მოგვსვლია, ესენი კი ამაყობენ. უცნაური ხალხია!

ასეთ ფიქრებში მყოფმა ხარმა თავი დახარა. ეჟვანმა გაიჟღარუნა და უღელი აჭრიალდა. შავტუხამ თვალები შეახილა და მეგობარს შეჰზმუვლა:

– ისევ დაიწყე შენი სისულელეები! ჭამე, სულელო, ცოტა ქონი მოიკიდე, შეხედე, ნეკნები გარეთ გაქვს გამოჩრილი. ფიქრი კარგი რომ ყოფილიყო, ადამიანები ჩვენ კი არ მოგვიგდებდნენ. შეუძლებელია, ასეთი იღბლიანები ვიყოთ!

ნაცარამ სიბრალულით შეხედა თავის მეწყვილეს, თავი გაატრიალა და ისევ თავის ფიქრებში ჩაიძირა.

– ისინი თავისი დიადი წარსულით ამაყობენ. მათ აქვთ კოსოვოს ველი, კოსოვოს ბრძოლა. დიდი საქმე, ჩემი წინაპრებიმაშინაც ეწეოდნენ ურმებს და ეზიდებოდნენ აღჭურვილობას. ჩვენ რომ არა, ადამიანებს თავისით მოუწედავთ ამის კეთება. შემდეგ აჯანყება თურქებისწინააღმდეგ. დიადი, კეთილშობილური თავდადება, მაგრამ ვინ იყო მაშინ იქ? ეს ცხვირაწეული რეგვენები იყვნენ? ახლა რომ გაბღენძილები დადიან ჩემს წინ, თითქოს ის აჯანყება მათი დამსახურებაა? მაგალითისათვის, ჩემი პატრონი ავიღოთ. ისიც სხვებივით ამპარტავნულად ტრაბახობს, რომ მისი დიდი ბაბუა აჯანყების დროს დაიღუპა. არის ეს ჩემი პატრონის დამსახურება? მისი დიდი ბაბუა უნდა ამაყობდეს, თვითონ კი არა. მისი დიდი ბაბუა დაიღუპა იმისათვის, რომ მისი შთამომავალი თავისუფალი ყოფილიყო. აჰა, არის თავისუფალი, და რაში იყენებს ამ თავისუფლებას? სხვების მარგილებს იპარავს, ურემზე აწყობს და მე უნდა ვზიდო ტვირთიც და მეპატრონეც, სანამ მას კოფოზე ძინავს. ახლა ყველაფერი გაყიდა, ლიქიორს სვამს, არაფერს აკეთებს და ამაყობს დიადი წარსულით. რამდენი ჩემი წანაპარი მოიკლა აჯანყების მონაწილე მებრძოლების გამოსაკვებად? განა ჩემი წინაპრები არ ეზიდებოდნენ ქვემეხებს, საკვებს, საბრძოლო აღჭურვილობას? მიუხედავად ამისა, ჩვენ არ ვამაყობთ მათი დამსახურებებით; ჩვენ კვლავ ვასრულებთ ჩვენს მოვალეობას, როგორც ჩვენი წინაპრები თავიანთ დროს, შეგნებულად და მოთმინებით.

ისინი ამაყობენ წინაპრების ხუთასწლიანი მონობით. ჩემი გვარი არსებობის დღიდან იტანჯება და დღესაც წვალებასა და მონობაში ვართ, მაგრამ ამაზე არ ვყვირივართ ძარღვების დაბერვამდე. ისინი ამბობენ, რომ თურქებმა აწამეს დასარზე აცვეს ისინი. ჩემი წინაპრები თურქებმაც დახოცეს და სერბებმაც, შეწვეს და ყველანაირად აწამეს.

ისინი ამაყობენ რელიგიით და ამავე დროს, არაფრის წამთ. რა ჩვენი ბრალია, რომ ქრისტიანებად არ გვაღიარებენ? მათი რელიგია ამბობს: „არა იპარო“ და ჩემი პატრონი იპარავს და იმ ფულით სვამს. მათი რელიგია მოუწოდებს, რომ უყვარდეთ მოყვასი. ისინი კი მხოლოდ ვნებენ ერთმანეთს. მათთვის საუკეთესო ადამიანი, კეთილშობილების მაგალითი, ისაა, ვინც სხვას არაფერს უშავებს და აზრადაც არ მოსდით, რომ ამასთან ერთად ადამიანს სიკეთის კეთებაც შეუძლია. ისე დაბლა დაეშვნენ, რომ კეთილშობილებად ითვლება ნებისმიერი უსარგებლო რამ, რასაც ზიანი არ მოაქვს.

ხარმა ნაღვლიანად ამოიხროა და მისმა ოხვრამ გზის მტვერი აჰყარა.

– აქედან გამომდინარე, – გააგრძელა ხარმა თავისი სევდიანი ფიქრები, – განა მე და ჩემი გვარი არ ვჯობივართ მათ? არასდროს არავინ მომიკლავს, არავინ შემირცხვენია, არაფერი მომიპარავს, არავინ გამიგდია სამსახურიდან უსამართლოდ, არ შემიქმნია დანაკლისი სახელმწიფო ხაზინაში, არ გამომიცხადებია ყალბი ბანკროტი, არასდროს დამიპატიმრებია უდანაშაულო, არასდროს დამიწამებია ცილი ჩემი მეგობრისთვის, მუშა ხართა პრინციპებისთვის არასდროს მიღალატია, ცრუ ჩვენება არ მიმიცია, არასდროს ვყოფილვარ მინისტრი და ქვეყნისთვის ზიანი არ მომიტანია. გარდა იმისა, რომ არაფერი დამიშავებია, მე იმათაც კი სიკეთით ვპასუხობ, ვინც მე მჩაგრავს. დედამ რომ გამაჩინა, ბოროტმა კაცამ მაშინვე წამართვა დედის რძე. კიდევ კარგი, ღმერთმა ბალახი მაინც შექმნა ჩენთვის და ადამიანები იმასაც კი გვართმევენ. ამდენი ცემის მიუხედავად, ისევ ვეზიდებით ჩვენს ურმებს, ვხნავთ მათ მინდვრებს, ვკვებავთ მათ და არავინ აღიარებს ჩვენს დამსახურებას სამშობლოს წინაშე…

– ან მარხვა ავიღოთ. რელიგიის მიუხედავად, მათ მარხვის დღეებშიც არ უნდათ მარხვა, ჩვენ კი, დედის ძუძუდან მოშორების დღიდან, მთელი ცხოვრება ვმარხულობთ.

ხარმა თავი ჩაღუნა, დამწუხრებული ჩანდა. შემდეგ ისევ ასწია და გაბრაზებულმა ჩაიფრუტუნა, თითქოს რაღაც მნიშვნელოვანი აწუხებდა. უეცრად, იმედიანად დაიზმუვლა:

– აჰ, ახლა კი ვიცი, რაშია საქმე, – და მან ფიქრი განაგრძო, – ისინი ამაყობენ თავიანთი თავისუფლებით და სამოქალაქო უფლებებით. სერიოზულად უნდა დავფიქრდე.

და ის ფიქრობდა, ფიქრობდა, მაგრამ ვერაფერიგაეგო.

– რა არის ეს მათი უფლებები? თუ პოლიცია უბრძანებს ხმის მიცემას, ისინი ხმას აძლევენ. ასე ჩვენ შეგვიძლია დავიზმუვლოთ: „ ამააააას“. თუ არ უბრძანებენ, ხმის მიცემას ვერ ბედავენ და პოლიტიკურ წუმპეში გორაობენ, ჩვენსავით. მათაც ცემენ ციხეში, თუნდაც სულ უდანაშაულონი იყვნენ. ჩვენ ზმული და კუდის ქნევა მაინც შეგვიძლია, მათ კი გამბედაობა ამისთვისაც არ ყოფნით.

ამ დროს ხარის პატრონი დუქნიდან გამოვიდა. მთვრალი, თვალებდანისლსული, გაურკვეველი სიტყვების ბურდღუნით წაბარბაცდა ურმისკენ.

– უბრალოდ შეხედეთ, როგორ იყენებს ეს ამაყი შთამომავალი სისხლით მოპოვებულ თავისუფლებას? სწორია, ჩემი პატრონი ლოთი და ქურდია, მაგრამ სხვები როგორ იყენებენ თავისუფლებას? უსაქმურობენ და ამაყობენ წარსულით და წინაპრების დამსახურებით, რაშიც მათაც იგივე წვლილი მიუძღვით, რაც მე. ჩვენ, მუშა ხარები კი, ჩვენი წინაპრების მსგავსად, ისევ მშორმელებად დავრჩით. ჩვენ ვართ მუშა ხარები, მაგრამ დღესაც შეგვიძლია ვიამაყოთ თვადაუზოგავი შრომითა და დამსახურებით.

ხარმა ღრმად ამოიოხრა და პატრონს უღელში შესაბმელად კისერი მიუშვირა.

 

ბელგრადში, 1902წ.
სპეციალურად „რადოიე დომანოვიჩის“ პროექტისათვის თარგმნა მარეხ დოლიძემ, 2021წ.

Umuyobozi (3/3)

(paje yabanje)

Nuko umunsi wambere urangiye, nuko hakurikiyeho iminsi y’insinzi. Nakintu cy’ agaciro cyane cyabaye, uretse ibintu bidafite agaciro cyane: barasitaye babanza agahanga mucyobo noneho bikuba ku inzitiro z’amahwa ndetse no mubihuru by’inkeri; banyura mubihuru by’amahwa; benshi bavunitse amaboko n’ amaguru; bamwe batahanye ibikomere ku mutwe. Ariko ibi byose barabyihanganiye. Abasaza bake nibo bapfiri ku muhanda. Muburyo bwo gushishikariza abandi gukomeza umuvugizi yaravuze ati – “tutitaye ko bapfiriye kumuhanda nubundi iyo bazakugumurugo barikuzapfa”.

Abana bake bari hagati y’umwaka umwe n’ibiri nabo barapfuye. Ababyeyi birengagije akababaro k’urupfu rw’abana babo kubera bwarubushake bw’Imana bati – “bashoboraga gupfa nu’ubwo bari gusigara m’urugo”. Umuvugizi yakomeje abihanganisha avuga ati “hapfuye abana bake kandi bato, ubwo rero akababaro nigake. Kandi Imana iha ababyeyi kudatakaza abana mugihe bageze mugihe cyo kuba barushinga. Niba abana rwarirwo rugendo rwabo, rero biba byiza ko bapfa hakiri kare. Rero akababaro ntago gakwiye kuba kenshi iyo bapfuye hakiri kare.” Bamwe bizengurukijeho ibyenda kumutwe bipfutse ibikomere abandi bikandisha ibintu bikonje kubikomere. Bamwe bagiye batwaye amaboko yabo azirikiye kurutugo kubera yari yavunitse. Bose imyenda yariyabacikiyeho banakomeretse, ariko ibyo ntago byabaciye intege bakomeje urugendo bishimye. Ibibyose bari kubyihanganira iyo bataza kwicwa n’inzara igihe kinini. Ariko bari bafite gukomeza.

Umunsi umwe, ikintu kingenzi cyarabaye.

Umuyobozi yarimbere, azengurutse nabantu badatinya mwitsinda ryose. (Babiri barabuze ntawe waruzi iyo bari, byafatwagwa nkaho bari bagambanye barangiza bagahunga). Mumuhango umwe umuvugizi yavuze kubushirasoni bwabo bagambanyi. Bake bonyine bizeragako abo babiri bashoboye kuba abapfiriye munzira ariko ntago bigeze bavuga igitekerezo cyabo kugirango batavuguruza abandi. Abandi mwiryo tsinda bari babari inyuma . bitunguranye hacitse ikinogo kinini m’urutare – ikinogo kirekire. ubutumburuke bwaho bwari imanga kuburyo batari kubona uko bakomeza. Nababandi bashirika ubwoba barahagaze bareba umuyobozi. Bubitse imitwe bafite ibitekerezo byinshi, banumiwe, yigiyi imbere ashize amanga akoza inkoni imbere iburyo n’ ibumoso, nkuko yabyumvaga muburyo bwe. Benshi bavuzeko ibi byatumye yubahwa kurushaho. Ntiyigeze areba umuntu n’umwe cyangwa ngo agire icyo avuga. Ntabwoba bwagaragaraga mu isura ye kuko yakomeje yegera ikinogo. Ndetse naba bagabo bibihangage muribo baratinye ariko nta numwe wagerageje kwihanangiriza umuyobozi wabo warufite umurava. Yateye intambwe ebyiri ahita agera kumwisho. Mubwoba bwinshi amaso yabo akanuye banatitira. Babagabo bashirika ubwoba bashakaga kujya kubuza umuyobozi gukomeza kugenda nubwo byasaga nko kwica amategeko, umuyobozi ateye intambwe imwe, ebyiri ahita agwa mukinogo. Basigaye bahungabanye, bamwe bararira n’akababaro kenshi, barasakuza, bagira ubwoba. bamwe batangira guhunga.

– Mube muretse, bavandimwe! Kuki muri kwihuta? Ubu nibwo buryo bwo kurinda ijambo ryanyu? Tugomba gukurikira uyu munyabwenge kuko azi icyo ari gukora. Yaba ari umusazi yiyahuye. Tugende, tumukurikire! Iki nicyo kigeragezo kinini gishobora kuba ari nacyo cyanyuma. Ntawamenya? Ushoboye gusa inyuma y’ iki kinogo twahasanga ubutaka bwiza, bwera Imana yaduteguriye. Tugende! Ntakwitanga ntaho twagera – iyo yari inama umuvugizi yagiriye bagenzibe bityo rero atera intambwe ebyiri agwa mukinogo. Amaze kugwamo babagabo bashirika ubwoba baramukurikira.

Bitewe nuko bariraga, ba niha, banakomera, nakababaro barikumanuka mwicyo kinogo. Nta numwe watekerezaga ko hari numwe uri burokoke, cyangwa ngo avemo adakomeretse cyangwa yuzuye, Ariko ikiremwa ni ikidahangarwa . mubusanzwe yari umunyamahirwe kubera yamanukaga afata kubiti nibindi bihuru bituma agera hasi adakomeretse yashoboye kwisuganya ava muri icyo kinogo. Mugihe hari harabakiri kurira bamanuka muri cya kinogo wamuyobozi yaricaye hejuru mumutuzo mwinshi araceceka. Bamwe mubari bakomeretse numujinya mwinshi batangiye kumuvuma ariko ntiyabiha agaciro. Abanyamahirwe bashoboye gufata kubiti barikugwa batangiye kuzamuka. Bamwe bakomeretse kumutwe, amaraso yuzuye mu maso. Ntan’umwe warudafite ibikomere uretse umuyobozi. Bose baramukanuriye mukababaro kenshi ariko ntiyigeze yubura umutwe we. Yaracecetse ari no gutekereza kubyaba.

Uko igihe cyagendaga gishira. Umubare wabo wagendaga urushaho kugabanuka. Burimunsi wajyanaga abawo. Bamwe babavuyemo basubira inyuma.

K’umubare mwinshi wabatangiye, makumyabiri gusa nibo basigaye. Umunaniro, ntacyizere bashidikanya, bafite inzara ibyo byose ntibyabagaragaragaho mu maso ariko ntanumwe wigeze avuga. Baribacecetse nk’umuyobozi wabo bakomeza kugenda gake gake. Nawa muvugizi wabo wumu nyamyuka yakomeje kuzunguza umutwe yihebye. Inzira mubyukuri yarikomeye.

Umubare wabo wakomeje ugabanuka buri munsi ugera kw’icumi  bonyine. Mu maso yabo batakaje icyizere, bakomeje kubabara no kwitotomba aho kuganira.

Bagaragaraga nk’abafite ubumuga bw’amaguru kurenza uko bagaragaye nk’abagabo. Bamwe bagendera ku imbago. Abandi amaboko yabo azirikiye mu ijosi. Ibiganza byari bipfutse. Yewe niyo bari gushaka kongera kwita ntago byari kubakundira kuko umubiri wabo ntago wari gushobora kongera kwakira ibindi bikomere.

Nababandi bari bakomeye banatinyuka baribatangiye gutakaza ikizere ariko bakomeza guhatana bajya imbere; nukuvuga ngo , bakomeje kugenda batonekara, bitotomba, mububabare bwinshi. Ubundi se niki bari gukora niba batarashoboraga gusubira inyuma? Twaritanze bishoboka none tureke urugendo?

Izuba rirenze. Bagendera kumbago, barebye imbere Babura umuyobozi. Bateye intambwe imwe imbere bahise bagwa mukindi kinogo.

Bumvikanye bataka-yebaba we ukuguru kwange, ukuboko kwange! Barira bana sakuza. Ijwi rimwe ridafite imbaraga ryumvikanye rivuma umuyobozi ariko rihita riceceka.

Mugihe izuba ryari rirashe, uuyobozi yari yicaye, agisa nakwakundi yasaga kumunsi wambere bakimutora. Ntampinduka muburyo yagaragaraga.

Umuvugizi yazamutse mu inogo, akurikirwa na babiri. Bataye isura buzuye amaraso, bahindukiye ngo barebe abasigaye basanga aribo gusa basigaye. Ubwo bwo gupfa no kubura ibyiringiro byuzuye imitima yabo. Agace barimo ntago bari bakazi, karakimisozi, ibitare, nta ninzira. Nyamara iminsi ibiri ishize bari bageze kumuhanda ariko bawusiga inyuma. Umuyobozi abayobora muriyo nzira.

Batekereje kunshuti na abavandimwe benshi bapfiriye kuri ururugendo ruteye ubwoba. Agahinda karutaga ububabare buri muri za mbavu zabo zavunaguritse. Bari babonye kwangirika kwabo na amaso yabo.

Umuvugizi yazamutse hejuru ku umuyobozi atangira kuvuga mu ijwi rinaniwe, rwuzuye agahinda, n’ubusharirere.

– Turi kujyahe?

Umuyobozi araceceka.

– Uri kutujyanahe kandi utuvanyehe? Twashyize ubuzima bwacu nubw’ imiryango yacu turagukurikira. Dusiga ingo zacu inyuma, nimva zabasekuruza bacu twiringiye tugiye gukira ubutaka butera. Ariko wowe uratwangije muburyo. Hari imiryango igera muri maganabiri ikuri inyuma ariko reba ubu turi bangahe?

– Ushatse kuvuga ko buri wese atari hano? Byavuzwe n’umuyobozi mu ijwi rito ateguye umutwe.

– Nigute wabaza icyo kibazo? Reba hejuru urebe! Bara turi bangahe dusigaye hano kuri uru rugendo! Reba ku isura turimo ubu byari kuba byiza iyo dupfa aho kumugara gutya.

– Ntago nshobora kukubona!

– Kubera iki?

– Ndi impumyi.

Bose bahise baceceka

– Wahumiye muri ururugendo?

– Navutse ndi impumyi.

Batatu batakaza ikizere.

Umuyaga wo murugaryi warahushye ugaragaza ko hagiye kuba ikibazo mu misozi amababi y’ibiti atangira kugwa. Ibihu bitwikira imisozi, mukirere hagaragara nkahari amababa y’igisiga kinini agaragarira mubukonje n’amashayi. Bumva ijwi rimenyekanisha ibyago. Izuba ryari rikingirijwe n’ ibicu byakomezaga birizenguruka.

Batatu bararebanye bafite ubwoba

– Turajyahe ubu? – Umwe niko yavuze mwijwi rito.

– Ntago tubizi!

 

Muri Belgrade, 1901.
Kuri Radoje Domanović inyandiko ze zasobanuwe mu Ikinyarwanda na Niyonizeye Donatien, 2021.

Umuyobozi (2/3)

(paje yabanje)

Kumunsi ukuricyiraho buri wese yari afite ishyaka ryo kugenda urugendo rurerure nk’uko basezeranye. Imiryango irenze magana biri yahuriye aho bavuganye. Bacye nibo basigaye kungo zaho babaga.

Byari bibaje kureba imbaga yabantu badafite cyiregera bateshejwe ubutaka bavukiyeho, aho ba sogokuruza bashyinguwe. Amasura yabo yari ananiwe kandi bakubiswe nizuba cyane. Umubabaro wimyaka myinshi bakora wabagaragaraho ukerekana ishusho yo gushoberwa nagahinda kenshi. Ariko kuriyi nshuro hari agashusho kicyizere. Amarira yatangiye gutemba kumatama yabasaza biruhutsaga umutima, mu ugushoberwa kwinshi bazunguza umutwe. Bumvaga bakwigumira aho, bakiryamira kuri ayo mabuye kuruta kujya gushaka ahari ubutaka bwiza ngo ariho batura. Benshi mubagore baraganye, batera urusaku hejuru kubwabo bapfuye kuko imva zabo zari ziraho.

Abagabo bageragezaga gushyira intwari imbere banasakuza, “ni byiza murashaka gukomeza kubabarizwa kuri ubu butaka bwavumwe mukomeze kuba muri ubu buvumo?” Mu iby’ukuri bakagombye kuba barakunze ibyiza muri byo kugirango bashyire uduce twose tubi n’ubuvumo bubarimo niba byarashobokaga.

Hari hari urusaku rusanzwe n’induru by’abantu benshi. Abagabo n’abagore babuze aho baruhukira. Abana bari kuririra mumigongo y’ababyeyi babahetse. n’amatungo yo murugo ntagoyari yorohewe. Ntago hari hari inka nyinshi, ibimasa bito bigenda bizenguruka hirya hino, ingamiya z’imitwe minini n’ibinono bibyibushye, ibikapu hamwe nibikapu byo muntoki kumigozi ijya hejuru y’ingamiya. Kuburyo inyamaswa ntoya zishobora kujyaho. Yakomeje kubitwara buri gihe izindi zari zitwaye utwanana dutoya. abana bari barigukurura imbwa mu izosi, ivuga, zisakuza, zirira, zimoka. Zose ziri hamwe. ndetsen’indogobezabiye igihe gito. Ariko umuyobozi wazo ntiyakoma, nkaho ikibazo kitamurebaga muri rusange. Umuntu wa nyawe.

Yaricaye atekereza atuje, yubitse umutwe. Kuva ubwo icira hasi; nibyo yakoraga. ariko ugendeye kumico ye iteye ubwoba, kumenyekana kwe, byagiye byiyongeracyane kuburyo yasaga n’uwanyuze mumazi n’umuriro, nkuko babimubwiye. Ikiganiro gikurikira kigomba kuba cyarumviswe.

– Tugomba kwishima kuba twarabonye uyu mugabo. Ese twari gukomeza tutamufite, Mana ntiwabikoze! Tuba twarapfuye. Afite ubwenge buzima, ndakubwiye ngo ! aratuje. Ntajambo yigeze avuga! Yavuze rimwe mugihe yarebanaga umuyobozi icyubahiro n’ishema.

– Yavuze iki? Umuntu uvuga byinshi atatekereje cyane. Umuntu usobanutse mubyukuri! aratekereza neza ntavuge, – yongeraho ko yitegereje umuyobozi n’icyubahiro ndetse n’ubwoba.

– Ntago byoroshye kuyobora abantu benshi! Yagombaga gukusanya ibitekerezo bye kuberako yari afite akazi gakomeye mubiganza bye, – byavuzwe byambere nanone.

Igihe cyarageze ngo batangire. Bategereje akanya. Ngo barebe niba hari uzahindura ibiterekerezo ngo aze bajyane nabo, arikokuko ntanumwe waje, ntago bagombaga gutegereza gufata umwanzuro.

– Kuki tutagenda? – babajije umuyobozi.

Yarahagurutse ntihagira icyo avuga.

Abagabo babanyamurava bamuhuriyeho ako kanya kumuba iruhande mugihe cy’ibibazo cynangwa ubutabazi bwihuse.

Umuyobozi, ababaye, yubitse umutwe hasi, agenda gacye gacye, ashinjagiza inkoniye imbere mucyubahiro cye. Igikundi cyakomeje kumugenda inyuma gisakuza inshuro nyishi. “Urakabaho muyobozi wacu!” yakomeje gutera intambwe agera kumarembo y’igikuta cy’urusisiro. Aho, karemano, Yarahagaze igikundi nacyo kirahagarara. noneho umuyobozi yasubIye inyuma gacye akubita inkoni ye kugipangu inshuro nyinshi.

– Urashaka ko dukora iki? – niko bamubajije.

Ntiyagira icyo abasubiza.

– Niki twagombaga gukora? Senya uruzitiro! Icyo nicyo twakoze! Ntago ubona ko yatwerekesheje inkoni ye icyo dukora? – abahagaze iruhande rw’umuyobozi barasakuje.

– Hari umuryango! Hari umuryango! – barijije abana babashyira kumarembo bahagarara barebana nabo.

– Ceceka, bucece, umwana!

– Imana idufashe, niki kijya mbere? – abagore bake barizengurutse.

– S’ijambo! Azi icyo gukora. Gusenya uruzitiro.

Mubigaragara uruzitiro rwari hasi nkaho rutahigeze.

Banyura muruzitiro.

Gake gake bagenze intabwe ijana, ubwo umuyobozi yirukiraga mubihuru by’amahwa manini akanahagarara.

Muburyo bugoye yabashije kwikuramo ubwo atangira kugenza inkoni mubyerekezo byase.

Ntanumwe wabiteguye.

– Nonen’iki kigenderewe ubu? – abacecekesha abariinyuma.

– Tema ibihuru by’amahwa! Abari bahagaze iruhande rw’umuyobozi bararira.

– Hari umuhanda, impande yi gihuru! Hariya niho! – basakurisha abana nabandi benshi bari inyuma.

– Hari umuhanda! Hari umuhanda! – abari iruhande rw’umuyobozi batera hejuru, babisubiramo bababaye. – None nigute impumyi izi aho itujyanye? Uwariwe wese ntagomba gutanga amategeko. Umuyobozi azi ibyiza ndetse ninzira yabugufi. Muteme ibihuru by’amahwa!

Binjiramo kugirango bategure inzira.

– Ooh! – arataka uwarufashwe n’ihwa mukiganza ndetse nuwarufashwemumason’ishami ry’igiti cy’inkeri zumukara.

– Bavandi, ntacyo mwabonera ubusa. mugomba kwitanga kugirango mukigereho, – ushiritse ubwoba mw’itsinda arasubiza.

Baciye mubihuru nyuma y’imbara nyinshi kandi bakomeza imbere.

Nyuma yoguhangayika gato, banyura kuruzitiro. Ibinabyo, barabisenye

Nuko barakomeze. Hato cyane niho hatwikiriwe kumunsi wambere kuko bagombaga gukemura byinshi, imbogamizi zisanzwe.

Nibi kubyokurya byose bidahagije kuko bamwe bazanye amandazi gusa na forumaje idahagije naho abandi baribafite imikati gusa yakubakiza inzara, bamwe ntanakimwe baribafite. Kubwamahirwe byari mumpeshyi kuko bahabonye ibiti byimbuto.

Rero, nubwo k’umunsi wambere bongeyeho gato, bararushye cyane. ntabyago birenze byabayeho ntanimpanuka. Mubisanzwe mugukora ibintu nkibi byagahawe agaciro gake:

Ihwa rijomba umugore umwe kwijisho ryibumoso, ryari ritwikiriwe numwenda utose;umwana umwe akubita ikirenge kungeri yigiti anavuza induru agenda anababara;umusaza agwa mumi keri avunika m’ukagomba mbari; nyuma bashiraho igitunguru, umugabo yihanganiye ububabare agendera kunkoni ye, vuba nuburibwe begera umuyobozi. (Mubyukuri, abantu benshi bavuze ko umusaza yabeshye k’ubyakagombambari, gusa ko yajijishaga kuko yari akumbuye gusubirayo. ) Vuba, hari bake batari badafite amahwa kumaboko cyangwa isura yangiritse. abagabo bihanganiye byose naho abagore bo bariho baganya buri saha naho abana bararize. Mubisanzwe, kuko batiyumvishaga izomvune zose n’ububabare, bari buzahembwe neza.

Kenshi ku ibyishimo n’umunezero bya buri muntu, ntanakimwe cyabaye kumuyobozi.

Mbese, tuvugishije ukuri, yararinzwe cyane, ariko kugeza ubwo, umugabo yari umunyamahirwe. Mwijoro ryambere mu inkambi, burumwe yarasengaga ana shimira Imana ko iminsi y’urugendo rwabo yarangiye amahoro kandi ntanakimwe, ntan’umwaku umuyobozi yahuye nabyo. Nuko umugabo uzi kwihangana cyane atangira kuvuga. isuraye yari yarangijwe n’amashami y’inkeri z’umukara, gusa ntiyabyitaye ho.

– Bavandi, aratangira. umnsi umwe w’urugendo yarabeshye birakunda inyuma yacu, shimira Imana, umuhanda nti wari woroshye, ariko twihangane kuko twese tuziko iyi mihanda igoranye izatugeza ku ibyishimo. Mana urinde umuyobozi ikibi cyose kugirango akomeze atuyobore neza.

– Ejo nzabura irindi jisho ryanjye ibintu nibikomeza kugenda nk’uyumunsi – umwe mubagore yavuganye uburakari.

– Oooh! Ukuguru kwanjye we! – umusaza yararize, atiza umurindi nigitekerezo cy’uwomugore.

Abana bakomeza kurira no kuboroga, gusaabagore bari mubihe bigoyebyo kubahoza kugirango nk’umuvugizi abe yakumvikana.

– Yego, uzabura irindi jisho ryawe, – araturika n’uburakari, – kandi abenshi mwabuze byombi! Si umwaku cyane ko umugore yabura amaso ye kubw’impamvu ikomeye nk’iyi. Nawe ubwawe byagutera isoni, ntiwigeze utekereza kumibereho y’abana bawe. Reka kimwe cya kabiri cyacu turimburwe niyi mperuka, Ni irihe tandukaniro bitanga? Ijisho rimwe ni iki? Ese amaso yawe akumariye iki mugihe hari utureberera akanatuyobora kubyishimo? Ese tugomba kwita cyane ku ijisho n’akaguru k’umusaza?

– Arikubeshya! Ikinyoma cy’umusaza! Niwe ugaragaza ibitaribyo rero ashobora gusubirayo, – insubira jwi kuva mumpande zose.

– Bavandi, uwariwe wese udashaka kujya kure, – umuvugizi arongera asubiramo, – mureke asubireyo aho kugirango yerekane ko atanyuzwe noguca intege abasigaye. Nkibikurikirana, ngiye gukurikira uyu muyobozi w’umuhanga kugirango ngire icyo mukuraho!

– Twese tuzakurikira! kuva tukiriho tuzamukurikira!

Umuyobozi yaracecetse.

Buriwese atangira kumureba ana mwongorera:

– Abyakira mu intetekerezo ze!

– Umunyabwenge.

– Reba ku impanga ye!

– Ahora ahumirije!

– Nibyo koko!

– Ntabwoba agira! bigaragara kuri buri kimwe kimwerekeyeho.

– Ushobora kongera ukabivuga! inzitiro, senyenge, ibiti by’amhwa – yabiciyemo byose. Akubita inkoni arakaye, acecetse, kandi ugomba gufora icyari mumutwe.

(paje ikurikira)

Umuyobozi (1/3)

– Bavandimwe nshuti zanjye numvise ibitekerezo byanyu none ndabasaba kunyumva, Inama n’ibiganiro ntabwo byizewe kuva tukiri muri aka gace kabi cyane, muri ubu butaka bw’umusenyi n’amabuye ntakintu kihamera n’ubwo yaba imyaka y’imvura. Uretse muri aya mapfa tutigeze tubona, n’igihe ki tuzashyira hamwe tukavuga ibituri k’umutima? Inka zirapfa zabuze ibyo kurya, ndetse natwe a’abana bacu vuba aha bizatugeraho, tugomba gushaka ikindi gisubizo kuko nibyo byaba byiza kandi byumvikana. ndatekereza ko byaba byiza tuvuye muri ubu butayu tukajya ahandi gushaka ubutaka bwiza kandi bufumbiye kuberako tutashobora kubaho nk’uko tubayeho.

Gusa abaturage bo muntara z’ubutaka butera bavugiye rimwe mu ijwi rirushye mu inama. Hehe kandi ryari bitandebye cyangwa ngo bikurebe, Ndatekereza. Ni ibyingenzi kunyizera kuko byabayeho ahantu runaka imyaka myinshi ishize kandi birahagije.

Mubyukuri, igihe kimwe natekerejeko nshobora kuzana iyi nkuru yose, ariko buhoro buhoro nikuye muri ibi bitekerezo by’imbura mumaro. Ubu ndatekereza ko ngiye guhuza ibyabaye n’ibyagombaga kuba ahantu runaka mugihe runaka ndetse sinagombaga muburyo bwose kuba narabikoze.

Abumva, n’isura yitonze, irushye kandi ituje, yijimye mbese bitumvikana, n’intoki zabo mumi kandara, mbese bigaragarako biteguye kumva ayo magambo, buri jambo ryatekerezwagako harimo maji, ubutaka bwiza cyane bwari igihembo ku indushyi bwagombaga gutanga umusaruro ukwiriye.

– Ari m’ukuri, Ari m’ukuri – bongorerana kubyavuzwe ku impande zose.

– Aha hantu ni ha…fi…? – utugambo twari twinshi mu impande zose.

– Bavandimwe! – undi atangira avuga mu ijwi risanzwe – tugomba kumvira iyi nama byihuse kuberako tutakomeza kugenda gutya. Twagerageje twe ubwacu ariko byose byari mubushobozi bwacu. Twabibye imbuto twagombaga kwifashisha nk’ibiryo, ariko imyuzure yaraje itwara imbuto n’ubutaka by’ahantu hahanamye bituma hasigara amabuye masa.

– Dukwiye kuguma hano iteka ryose kandi tugakora amanwa n’ijoro gusa kugirango dukomeze gusonza no kwicwa n’inyota, kwambara ubusa ndetse ko kutagira inkweto? Dukwiye kuzibukira tukareba ibyiza biruseho ndetse n’ubutaka bufumbiye aho gukora cyane bitanga umusaruro uhagije.

– Reka tugende! Reka tugende nonaha kuko aha hantu ntihakwiye kuba uwariwe wese! – Bongorerana kandi buri umwe atangira kwigendera adatekereje iyo agiye.

– Tegereza, bavandimwe murajyahe? – uwambere atangira kuvuga. – Ni ukuri tugomba kugenda, ariko Atari uku. Dukwiye kumenya aho tugiye. Naho ubundi byarangira twisanze mukaga aho kugirango twitabare. Ndatekereza twahitamo umuyobozi tuzajya twubaha twese kandi uzajya atwereka inzira inzira nziza kandi yahuranije.

– Reka duhitemo! Reka duhitemo umuntu byihuse, – byarumvikanye hose. Gusa ubu impamvu zaravutse ndetse n’impagarara. Buri muntu yaravugaga kandi nta n’umwe wumvaga. Batangira kwicamo amatsinda, buri muntu yivugisha nyuma n’amatsinda arashwana. Batangira kuvugana bakoresheje intoki, bavuga, bagerageza gushishoza, bakururana amaboko y’imyenda ndetse bagerageza guhosha urusaku bifashishije ibiganza byabo. nuko baza guhura nanone bakivuga.

– Bavandimwe! – bitunguranye byasubiwemom ijwi rikomeye ryumvikanye hose – ntidushobora kugera ku isezerana nk’iri. Buri muntu ari kuvuga dore nta n’umwe uri kumva. Reka duhitemo umuyobozi, n’inde muri twe twahitamo? N’inde muri twe wagiye imihanda bihagije? Twese turaziranye neza, nubwo njye ntakiyemeza cyangwa ngo ngire umwana wanjye umuyobozi hano. Ngaho mumbwire uzi umugenzi waho wicaye mugicucu ku impande z’umuhanda muri iki gitondo.

Bitonze, bose bahindukirira umushyitsi baramwitegereza kuva k’umutwe kugera k’umano.

Umugenzi w’iyaka iringaniye kandi wirabura ndetse udakunze kuboneka k’ubwanwa n’umusatsi we, yicaye kandi acecetse nk’ibisanzwe, y’umva ibitekerezo by’abandi, kandi akubita ikibando cye hasi ibihe n’ibihe.

– Ejo hashize nabonye umuhungu muto unanutse. Bari bafatanye ibiganza bamanuka m’umuhanda. Gusa ejoro ryashize uwo muhungu yaragiye gusa umushyitsi yarasigaye.

– Bavandimwe, mureke twibagirwe izi mburamumaro kugirango tudatakaza igihe cyacu. Uwariwe wese uvuye kure cyane n’ubwo nta n’umwe muri twe umuzi kandi bigaragara ko yagerageza kutuyobora. Niko mbyumva ni umunyabwenge cyane kuberako yicaye hariya acecetse ndetse anatekereza.

Uwariwe wese muri twe yakagombye kuba yarivanze mu ibyacu inshuro cumi cyagwa zinarenze ubu cyangwa yakagombye kuba yaratangiye ibiganiro n’umwe muri twe, ariko yari ahicaye igihe cyose wenyine kandi ntacyo avuga.

Mu ibyukuri, umugabo yicaye atuje kuberako ari gutekereza ikintu runaka. Nta kindi uretse ko asobanutse cyane, yayobora abandi agatandira gutekereza k’utazwi nanone. Buri wese yari yavumbuye ubuhanba buhambaye bwari muriwe, ikimenyetso cy’ubwenge buhanitse yari afite.

Ntagihe kinini cyane cyashize avuga, n’uko bumvikana ko byaba byiza babajije umugenzi uwariwe uko byagaragaraga. Imana yamwohereje kubayobora mu isi kugirango haboneke igihugu cyiza n’ubutaka bwiza. Yagombaga kuba umuyobozi wabo kandi bagombada kumwunvira no kumwubaha nta kibazo.

Bahisemo abagabo icumi bo muri bo bagombaga kujya kureba utazwi ngo bamusobanurire imyanzuro yabo kuri we. Iri tsinda ryagombaga kwerekana intege nke zabo bakamusaba kubabera umuyobozi.

Ni uko icumi baragenda bicisha bugufi, umwe muri bo atangira kuvuga uburyo ubutaka bwako gace butera, imyaka bahuramo n’amapfa n’uburushyi bwabo k’uburyo bose bibonabamo, arangiza muri ubu buryo bukurikira;

Izo mpamvu zaduteye kuva mungo zacu duta n’ubutaka bwacu tuzerera mwisi dushaka ahari ubuturo bwiza. Tubaye nkabagera kumwanzuro, birasa nkaho Imana yatugiriye impuhwe, ikakohereza kuri twe natwe kuri wowe, umugenzi wumunyabwenge ufite n’ubutunzi bwinshi – kugirango utuyobore kandi udukure mumakuba yacu. Mwizina ryabatuye hano bose, turagusabye ngo utubere umuyobozi. Aho uzajya, tuzagukurikira. Uzi inzira kandi wavukiye ahantu heza kubutaka bwibyishimo. Tuzakumvira kandi tuzubaha amategeko yawe yose. Urabikora, mugenzi wumunyabwenge, emera kugirango ucyize roho nyinshi gupfa, Uratubera umuyobozi?

Igihe bavugaga aya magambo binginga cyane, umugenzi wumunyabwenge ntanubwo yigeze yubura umutwe. Igihe cyose yagumye mumwanya umwe atanyeganyega nkuko bamusanze. Yari yunamye, yakambije impanga, ntiyagira icyo avuga. Yafatanga kunkoni ye rimwe na rimwe agatekereza. Barangije kuvuga ayo magambo yose, avuga buhoro n’uburakari atanyeganyeze ati:

– Ndabayobora.

– Twajyana nawe gushaka ahantu heza?

– Yego! – atubuye umutwe.

Akanyamuneza ni ibyishimo bigaragara mumaso he, ariko ntiyagira icyo abivugaho.

Abo icumi bose bishimira insinzi yabo, bongeraho ko ubwo aribwo bagiye kubona ubwenge uwo mugenzi afite.

– Ntabwo yigeze ava mumwanya yari arimo cyangwa ngo yubure n’ umutwe byibura ngo arebe uwaruri kumuvugisha. Icyo yakoraraga ni ukwicara atavuga no gutekereza. Namagambo yose twavuze nibisingizo, yavuze amagambo abiri gusa.

– Umunyabwenge wukuri! Ubuhanga bwimbonekarimwe! – batera agasaku hejuru bishimye mu impande zose bavuga bati “Imana ubwayo yatwohereje umumarayika ava mwijuru kugirango adukize”. Bose bemeraga badashikanya ko bazagera kuntego nibayoborwa nuwo muyobozi uwo ntacyintu cyo mwisi nacyimwe cyari gusaba. Bafata umunsi ukurikiraho ngo bapange uko ibintu bizagenda.

(Paje ikurikira)

A Vote for the Blind Bards

Up until a few years ago, grandpa-Mijat, as the whole village and all the neighbouring villages had called him, was still alive. And it had amazed me even when I was little – even grey-haired old men called him grandpa-Mijat, saying that for as long as they could remember grandpa-Mijat was an old man. I remember him from when I was little and attended the village primary school. His house was near the school and I feel as if I were looking at him right now, strolling gently down the road by the school. Tall, stout, with long grey moustache, longish grey hair, nearly at shoulder length, beard neatly shaved, and long grey eyebrows that almost covered his eyes. He walked at a slow pace, in long strides, and always upright. He smoked a long chibouk[1] made from cherry wood, and a firesteel was always hanging at his hip; across his chest he always carried an old leather pouch, and in it a tobacco pouch made of dried sheep’s bladder, a flint stone, and a few more necessities. His household was a strong, big zadruga[2] with over fifty members. It was probably only due to respect towards grandpa-Mijat that they stayed together, because almost immediately after his death their zadruga split into several households.

Although illiterate, grandpa-Mijat still held school and science in high esteem as if it were sacred, and he rejoiced seeing any child that could read books and write letters, which was a rarity in his youth. He always advised the younger folk to send their children to school to receive education. Sometimes he would sit by the hearth, light his chibouk, letting thick wisps of smoke through his grey moustache that was slightly yellowed around the lips, and the children would read epic poetry to him, or he would tell them about the battles and the heroes of the uprising. When the first uprising erupted he was five years of age, and by the time of the second uprising[3] he was already on the battlefield. Often when telling the stories about those harrowing days, slain heroes, and devastating adversities, a tear would roll down his wrinkled cheeks and he would take the gusle[4], pull the bow over the string – the mournful sound shimmered in the air – and the sombre old voice sounded:

Dear God, a mighty marvel, such portents in the skies
Across the realm were seen, to herald Turks’ demise…
[5]

Once, some two or three years before his death, in a conversation with the teacher, grandpa-Mijat said,

– It makes one wonder, teacher, today we have liberty and literate men and schools and everything, and yet men are only becoming worse!… – and saying that, grandpa-Mijat sank deep in thought, sadly shook his head, and sighed.

Teacher said nothing.

After a short silence, grandpa-Mijat spoke again.

– My child, I will die soon, and would really love to see the children learning in school, and watch what is going on in there.

– School exams are in three days, grandpa-Mijat, you can come to the exams! – teacher invited him wholeheartedly.

And grandpa-Mijat promised he would come.

The exams were like any other: children with their faces freshly washed, dressed better than usual, sitting stiffly on their seats with a terrified look on their faces because the school inspector, that “monster” that teacher had used to scare them throughout the year, had come. The inspector, serious, frowning, sat at the table with an important air. Specially for him they put a clean cloth over the table and a bouquet of flowers in the glass. His face was dignified as if he were preparing to hold a lecture at the University, and when he browsed through the report cards, he did it with such an important and pensive expression that one would think he was in the process of solving some serious scientific problem. Children stared at him, their eyes bulging out, frightened, and from each of their expressions one could read, “Oh, my, how scary he is!”

The teacher also looked scared and changed, as if he were expecting a verdict on which his life depends. There is also another important question tormenting him: “Is the inspector a philologist or naturalist?” The answer will determine how he will proceed with the examination, and, of course, determine its success. The school board, consisting of five townsmen, sat there in all seriousness and pretended to observe and appraise the teacher’s efforts. Pupils’ parents sat at the end of the room and listened to their children’s achievements.

The exam was proceeding as it should.

Grandpa-Mijat came in. Both children and adults stood up. Inspector fretted and waved at the children to sit down and not interrupt the exam. Grandpa-Mijat was given the best seat. He sat and observed with reverence the multicoloured pictures of snakes, cows, birds and other God’s creatures on the walls, and then the abacus, blackboard, maps. On one table he noticed a lump of salt, a small bar of sulphur, a piece of iron, a steel rod, some stones, and dozens of other common items.

All these things around the school impressed grandpa-Mijat as much as the first time he saw the railroad.

And once grandpa-Mijat sat down, inspector called a pupil.

– Ask him the same topic – inspector told the teacher with dignity, assuming a position and expression of deep, solemn attention.

– Tell us, Milan, what you know about sheep. Careful, slowly, don’t be afraid, you know it well.

The child’s eyes bulged, He extended his neck a little, swallowed nervously, looked in fear at the inspector and shouted in a resonant voice,

– Sheep!… (there he swallowed again, stood on his toes a little, and shouted further) Sheep, it has a head…

– Very good! – said the teacher.

Inspector nodded approvingly.

Not knowing what the inspector’s gesture meant, the child became a bit confused, and continued:

– It has a head, neck, body and limbs; on its neck it has long hair that is called mane…

– Careful, don’t talk nonsense! – said the teacher with a slightly stricter tone.

– Have you never seen a sheep, you fool! – the child’s father shouted angrily from his seat and the other guests laughed.

– The guests will kindly not interfere! – remarked the inspector.

– But, Sir, this is my boy, he’s been herding sheep for days on end, and now he’s saying it has a mane. What did you to my child in school?!

The child started crying.

– Be careful, what’s upsetting you, you can do this well – said the teacher and patted the child’s head, although he would have rather slapped him with an open hand.

The child became even more bewildered and proceeded to mix up all the subjects:

– Sheep, it is our domestic animal, it has a head and on it the post office, telegraph and the district court.

– Think carefully. Sheep! Understand: sheep! – said the teacher, all trembling. – What post office are you gibbering about?!

– It has a head, and the national assembly convenes therein!

– Careful! Or I will send to your seat!

– It is a predator; it has two sources, one on the Golija mountain, and other… and they merge into one near Stalać and flow northward…

– Have you lost your mind today?! – the teacher shouted.

– It is our useful plant which ripens in the autumn and gives us a sweet thick-skinned fruit, its young are born blind, and it sheds its fur every year.

– Sit down! – shouted the teacher angrily and wiped large beads of sweat from his brow.

The exam continued with the other pupils.

Grandpa-Mijat was all ears and listened with amazement at the questions the children were being asked, while he knew it all as well as any child, even without any schooling.

He heard that pigs love to eat acorns, that they have a head and four legs, that the young pig is called a piglet, female is a sow, and male is a boar. He also heard that the ox has a head, four legs and a tail, it ruminates, eats grass and pulls a cart, and the cow gives us tasty milk. The ox meat is eaten, and ox hide used for shoemaking. He heard then also that salt is salty, white, and it can dampen; that steel is unyielding and used for making knives, scythes etc.

And there were some children who were unable to say all that. One child even said that horses nest in high trees and eat bugs, and another child raised their hand and said that a horse eats hay, grass and oats, and it does not ruminate; the child also guessed that horse draws a cart and can be used for riding as well.

– There you see who pays attention in class, doesn’t dawdle about, learns all lessons and knows his subjects! – added the teacher, satisfied.

Next grandpa-Mijat listened to the children talk about pears, cherries, apples, plums, and different trees. Where each one of them grows, what kind of fruit it bears, and what it is used for: grandpa-Mijat listened, and he started wondering why he knew all that better than the children without having gone to school.

Then they moved on to fourth grade Serbian language.

Inspector called one of the better students.

– Let him read, or if he knows any song by heart, recite it!

– A song? Alright.

– Which song do you know?

– I know “Departure for Kosovo”.

– Let’s hear it then!

Now when the gates were opened, what time the morning shone,
Then forth unto the gateway Queen Milica came down,
And stood beneath the portal in the shadow of the arch,
What time unto the muster the host began to march.
The spears shone over the chargers…
[6]

– Enough! – the inspector interrupted.

Grandpa-Mijat had just warmed up to it a bit and he liked the song, but frowned when the inspector interrupted it.

– Tell me now, what type of word is spears? – asked the inspector.

Spears, it is a common noun.

– Very good!

–Which grammatical case is it in?

Spears, it is the first case plural, the first case singular is spear, and it is declined by the second pattern.[7]

– Nice, and now tell me what is that word when? “Now when the gates were opened”, that’s how you started the song. So, the when?

When, it is an adverb.

– And what are adverbs?

– Adverbs are words added to verbs to show place, time and method, where, when and how the action of the verb is performed.

– Very nice! And are there any verbs in that sentence?

– Yes, verb shone, from the verb to shine.

– Very good, sit down, you passed.

– Let Milivoje Tomić continue the song! – inspector called out.

The spears shone over the chargers, before them Boško rode
On a bay steed, and his rich weed with shining goldwork glowed.

– Hold it: “and his rich weed”. What type of word is that his?

His, it is a pronoun.

– Carry on!

And the standard that he carried swept round him fold on fold;
Over the steed it bellied; thereon was an apple of gold;
From the apple rose gilded crosses, and tassels from them did hang,
And brushed against his shoulders as in the wind they swang.

– Enough! – said the teacher. – Tell me now what type of word is brushed?

Brushed, it is a verb, from the verb to brush.

– What tense is it? – asked the inspector.

Brushed – past tense.

Grandpa-Mijat started grumbling sullenly because they interrupted the song. This was the only thing he liked from all the subjects that children were taught, and even then they would not allow people to enjoy the whole song.

The next pupil they called continued:

Queen Milica sprang forward to the bay stallion’s head,
And she clasped arms round her brother, and unto him she said:
“My brother Boško, thou art become the tsar his gift to me.
Thou shalt not go to Kosovo; he gives his blessing to thee;
Thou shalt give the golden banner to the hero of thy will,
And be my brother in Kruševac, that I may have thee still.”
Boško answered her straightway: “Get back to thy hall this tide!
I would not turn nor give up the flag with the great cross glorified,
Though the tsar should give me…

– Stop! – the teacher interrupted. – What type of word is me? “Though the tsar should give me…”

Grandpa-Mijat jumped up from his seat, his grey hair shaking violently, eyes shining angrily under his bushy eyebrows, and he shouted,

– You scoundrel, why don’t you let children recite this beautiful song, but keep distracting them with that nonsense?

Teacher smiled at grandpa-Mijat’s remark, whispered something in the inspector’s ear, and the other said:

– We have to, old man, that is the curriculum.

– If you have to, then throw your curricula away, and close down all the schools so that children would not sit there in vain. That curriculum of yours baffled the children with nonsense so that after all this schooling they don’t know what a horse eats, even though they knew it all before coming to school. If your curriculum is like that, then they would be better without it and without schools. Let the blind bards roam the world, sing our old songs and praise our heroes, as it was in my youth, and we were no worse men back then!

Thus spoke grandpa-Mijat with a deep sorrow, his voice trembling. He wanted to say something more, but instead he shook off his hands, sighed deeply, turned towards the door, and sadly shaking his head walked out of the school while the guests, teacher, and children remained inside in silence, taken aback.

– By God, grandpa-Mijat is talking sense, a wise, old-fashioned man! I, too, vote for the blind bards! – a low voice came through from one of the peasants, for whom voting has already become a habit, and thus broke the gloomy, deep silence.

 

In Belgrade, 1902.

For the “Radoje Domanović” Project translated by Vladimir Živanović, proofread by Hannah J. Shipp.

English translation of the Serbian epic poem “Departure for Kosovo” (“Tsar Lazar and tsáritsa Mílitsa”) taken from: Heroic Ballads of Serbia, Sherman, French & Company, Boston 1913, translated by George Rapall Noyes and Leonard Bacon.

 

[1] Chibouk (Turk. çıbık, Serb. чибук) is a long-stemmed Turkish tobacco pipe.

[2] Zadruga (Serb. задруга) refers to a type of rural community historically common among South Slavs. Generally it was formed of one extended family or a clan of related families; the zadruga held its property, herds and money in common, with usually the oldest member (patriarch) ruling and making decisions for the family.

[3] First and Second Serbian Uprising are a part of the XIX century Serbian Revolution, during which Serbia evolved from a province of the Ottoman Empire into an autonomous state. First Uprising lasted from 1804 to 1813, and the Second from 1815 to 1817, after which the semi-independent Principality of Serbia was established.

[4] Gusle (Serb. гусле) is a traditional single-stringed musical instrument used in the Balkans; it is always accompanied by singing, mostly of epic poetry.

[5] First verses of “The Start of the Revolt against the Dahijas”, epic song created and performed by the famous Serbian blind bard (guslar i.e. gusle player) Filip Višnjić (1767–1834). The song recounts the events that lead to the beginning of the First Serbian Uprising, and it was first recorded by Vuk Karadžić in 1815.

[6] Serbian epic poem which tells the story about the departure of the Serbian army to the battle of Kosovo in 1389. The poem was first recorded by Vuk Karadžić from the famous bard (guslar) and storyteller Tešan Podrugović (1783–1815). It was titled “Tsar Lazar and tsaritsa Milica” by Vuk, but it is also known simply as “Departure for Kosovo”.

[7] Serbian nouns have three declensional types, which are further divided into different patterns.

Khilifabi (3/3)

(page bi ci topp)

Fan bi njeuk djaal, yenen fan yi ci topp am ndaam bu mel nonu. Dara lu graw khewu fi, khana mbiir yu tuti: dagno dannu ci ben canal, ba paré ci ben fossés; dagno lalante ak broussailles, ronces ak chardons, dagno dokh ci kaw bitelyi; gnu bari dagno dam seni tank ak seni lokho; gnenengni dagno gagnu ci sen bopp. Wante metityi yep dagn ko mugn. Gno bay gnen ci wetu tali bi di dé. “Lugn andononut ak gnun takh da gni dé, masamala ci yonu tukki bi!” la gni dan jeul kaddu bi wakh, di encourager gnenen pour gni bagna bay. Khaleyu tuti, ben wala gnari att, dagno fatu. Wajuryi dagno jeul lep li len meti, mugnco ndakh Yalla moco doggal. “Khaleyi plus gnini tuti, plus la nakar lolen gnakke di tuti. Lugn fato nek khale, metit bi ley wagneku. Yalla na Yalla yereum wajur yi bà lugnu gnak sen dom lugnu magge, âge bign len wara takk. Yalla lu dogale doomi njambur de, gni gnak len bigni nek khaleyu tuti mo gan ci gnom. Ndakh comme ça sen metit lu reuy!” lagni ndaan jeul kaddu jema nakh wajur yi gnak seni doom. Gnen gni dagno muur yëre sen kaw bopp te tek compresses yu sed fign dagg, gagno. Gnenen gni di muur seni lokho ak col. Dagno dam, amì yeni ndag ndag, seni yëreu khoteku, wante teréut gni continuer yonbi ak khol bu sed. Li lep manon na gana yomb luneke khif da nu len jaap si fréquemment. Wante manonugnu bay.

Ben bis, lu am importance khew.

Khilifabi moni ndon dokh di jiitu, goor yi eup fit ci mboolo bi di nek ci wetam. (Gnaar ci goor yoyu dagno rer, té ken khamut fangni nekkon. Gneup da gno khalaton que dagno tourner guinaw li len takh jook, daw nak. Ki dan jeul kaddu ben yon masna takh wakh que gnognu dagno wara russ ci nign dawé. Gnen rek gno gemon que gnaar gnognu dagno fatuu ci yonbi, wante jemugnu wakh seni khalat ndakh riroo. )Li des ci groupe bi mo nekkon sen guinaw. Gno dokh ba takhaw ci kanam faille bu rey te khot, bari kher- un vrai abîme. Déscente bi worut lol mo takh sagnu-gnu dokh un pas en avant. Gni eup fit takh dagno takhaw, kholat khilifabi. Mom nak moni nekon ci khalatam yi rek, di seug bop bi, tekk ben tank ci kanamam ak fitt, di door bantam ci suf ci kanamam, avant ci ndeyjooram bapare tchammognam, comme nim tam di def rek. Gnu bari gnini wakh lekey yokal jomm. Kholut ken walamu wakh ak ken. Kanamam waneut, expriméout ragal, wala beug delu guinaw plus miy guëneu djeggué abîme bi. Gni eup fit takh dagno tit comme gnu guiss malaka, wante ken amononut fit wakh dara khilifabi, mom mi amon khamkham te yéwu. Mu dokhat yenen gnaari pas en avant, nek ci kanam peggu bi. Ak kanam yu tit ak beut yu ibbeku ndakh ragal li nara khew, gneup di lokh. Gnifi eup fitt gnoni wajoon jeema tee khilifabi bala miy danu, même si si gnakk teggin ley nuro, wante dafa ndokhat tuti rek bala miy danu ci abîmebi. Fofla gneup yukhu nak, di jooy: tit molen jaap. Gnengni tambli daw.

– Samay mbook takhawleen! Lan neneni yakamti? Khana ni neneni tewe seni promesse? Il faut que gniy topp goor gu yew gui nek sugnu khilifabi dnakh khamna li miy deef. Lu fatoo ni khana mu dof con. Ay cha ci kanam, nagn ko topp! Bi mey natuu bi gana dis, man na nek takh bi muju. Yalla bakhna. Meun në nek que lu weso precipice bi dinegn guiss all bu yaatu, bu fertile bugnu Yalla yene. Ay cha, dokh len! Ku gnakkut dara, lu ma sa am len!

Lol la ki dan jeul kaddu di don digal bala mi dokh gnari pas en avant, di rer ci bir abîme bi. Gni eup fit topci bapare gneup teup ci bir. Kep ku fi takhawon ci kanam falaise bu yaatubi manon na degg yukhu, jooy, gnignentuyi, onkuyi. Manon na waat que ken du ci mana guen sain et sauf, masamala sans gagnu gagnu, wante domu adama dëgër na, te ndoy na waar. Khilifabi mom dafa amon chance. Bimi don daanu dafa japaandu ci garaabyi comme ça lu gagnu. Dafa yeketi boppam ba yeegat ci kaw. Pendant que yuukhu yi, jooy yi moni don yokku ci suf précipice bi, mom dafa tok nopi, sans boujer metar. Gnengni tambli di kei sani kher ndakh niy ko jeppe wante mom faa léou len. Gni amon chance dagno jappandu ci ben garaab bigni don dannu. Gnengni dagno door sen bop ba deréet bi yep di don rogolan, kenen damm tankbi, wala gni damm sen bat, yaram bi yeup nekk ay ganu gagnu yu metti. Amut ken cu amut gagnu gagnu khana khilifabi. Gneup di key khol ak beut bu gnaw, di yukhu ak di onku ndakh metit wante yekeutiut ben yon boppam. Dafa nopi, tok comme goor bu am kham kham te yeewu!

Temps bi di jaal. Nombre nit yi won tukki di wagneku rek toujours plus. Chaque jour gni gana wagneku. Gnengni dagno bay groupebi, gnibbi sen deuk.

Groupe bi nim reyon, bari ay niit, legui gnaar fukku gno fi désson. Seni kanam yu sonyi di wane djakhle, yakaar bu tass, hif, maar, doutes, wante ken teggut baat. Dagno nopi comme khilifabi, di continuer diri sen bopp ci yonbi. Ki dan wakh chaque fois tax dafa witchakh boppam ndakh jakhle. Yonbi mom metiwon dëguen tan.

Seni nombre di wagneku chaque jour ba fukku rek gno des. Ak kanam yu amatut yakaar, di gnignentu ak diy khuloo à la place de wakhtaan ci seni bir.

Dagno nuroo plus ay monstres que dommi adama. Gnengni béquilles lagn yereon, ndakh nigni sokhe. Gnenengni sen lokho yi lagni muur ak ay yëreu yugn takk sen baat. Seni lokho pansements rek lawon. Lugn bëgon sarakhi seni bopp encore ndakh tukki bi, lugn ko meun ndakh gagnu gagnu khajatut ci seni yaram.

Gni euppon fit té eup joom tax seni yakaar tasson déjà, yombononut continuer yonbi; wante, mujinegn dirii seni bopp ak metit, nakaar, ak mugn. Lan lagn monën déf luneké gnibbiougnou? Lep lign gnak pour bay yon bi légui rek? Lugn ko nangu.

Timis joot. Di diri seni bopp ci seni béquilles, dagno yeuk soudainement que khilifabi nekut ci seni kanam, jiiteulen. Gni dokhat benen pas, gni danu ci benen ravin.

– Ayy sama tank! Ay sama lokho! – la gneup di don jooy ak di onku ak di yukhu ba mano deg lenen ludut lolu. Ben baat bu oyoof takh di sani kher khilifabi wante bapare dafa mujii noppi.

Alarba bi joot, fëlé la khilifabi togon, ci même position comme jour bign key tann pour mu jiiteulen. Darà changéout ci mom. Ki dan jeul kaddu genné boppam ci ravin bim nekkon, gnenen gnaar di key topp. Seni kanam dagg, di nacci, gniy khôl sen guinaw pour kham gnata nit gnofi déss, wante gnom gnaat rek gnofi désson. Tit, nakaar ak gnak yakaar japp seni kholyi. Fign nekkon minugnu ko, all bu bari kher, amut ben yon bu woor bugn manona topp. Barkidemb guis gnen ben yon buy jëmëlé fen wante fof lagn ko bay di top khilifabi rek. Khilifabi mo len indi ba fi.

Gni tambli di khalat gnata kharit ak mbook gno fatou ci tukki bu métti bi. Nakaar bu ganaa métti gagnu gagnu yign amon ci sen yaram. Dagno khôl sen ruine sen bopp, khôl ba li lepp kheww.

Kiy dan jeul kaddu dém ba ci khilifabi, tambli wakh ak mom ak baat buy lokh ndakh meer, gnak yakaar ak nakaar.

– Fangnini jeum légui nak?

Khilifabi di noppi rek.

– Fan na gnu yobale ak fan na gnu jëmelé? Dagno ték lepp ci say lokho, topp la, bay sugnu guinaw sugnu deukk ak sugnuy mamati mam ak seni bammel yakaarni di negn mana am lu guen lign amon sugnu deukk. Wanté yakk rek nagnu def, pire que avant. Amon na gnaari temer njaboot sa guinaw. Wanté légui kholal gnata ci gnun gno fi dés!

– Da na beugg wakh gneup nekkugnufi? – la khilifabi wakh ci suf sans yeukeutti boppam.

– Nan na mané latch lu mél ni? Yeukkeutil sa bopp na khôl! Contel gnata ci gnun da gno dés ci tukki bu métti bi! Khol gnu! Dé takh mo ganon gniy nekk di dundu li.

– Munumala khôl!

– Lutakh?

– Dama guumba.

Ken ibbiout gemignam bim wakhé lolu ba paré.

– Khana da na gnaak sa guiss ci tukki bi?

– Dama juudu gumba!

Gnaatti nityi fi désson ték sen lokho ci sen khaw bopp ndakh jahlé.

Nguelaw tioroone di gnew depuis montagnes yi, indi feuilles yu wowyi. Ab lay di muur sommets yi nekkon ci kaw, ndunku pitchiy di top nguelaw bu sedd. Ben froufrou bu doy waar di résonner. Natch bi moni doon nëbeutou ci guinaw niir yi, di dém fu sori.

Gnaat gni di kholenté sen bopp tit ndakh lì len khew.

– Légui fan gnini jeum? – muni ken ak baat bu jeekh

– Khamugnu ko!

 

Ci Belgrade, 1901.
Pour Project de “Radoje Domanović” Anta Kebe moko firi, 2021.

Khilifabi (2/3)

(page bi ci topp)

Bes bi ci topp gneup gni amon fit, fulla ak faida pour toukkiji, wesuna gnaari temeri njambot, dagno dajaloo fas yene dém. Gnengni, bariugnu, demmugnu, dagno tokk ndakh gni mana kholale rewmilé.

Dawna khôl guiss mboolo bu rey ni, yu gnak lep ndakh nattu adduna gnolen forcer gnu tukki, bay sen deuk, fign juddé, fign maggé, fign sulé sen aïeux. Seni kanam gno lakk ndakh najjbi, sonnu, gnak kattan. Sen liguey bumeti bi atti yi yeup dafa fegn ci sen garam, di wané sen djaffe djaffe, sen nakkar ak sen djahle. Wanté moment bi yakaar dellosi na, jaxase na tuti ak nign waré namm sen deukk, lolu worna. Rangogn di danu ci kanam maguett yi don onku ndakh jahlé, gni witchakh sen bopp comme quiy taggu luna min lol. Tok ci deuk bi encore tuti molen guenalon ndakh gni mana dé ci wétu kheryi, plutôt que gni tukki di set benen deuk fugn wara dundu. Sokhna yu bari gnoni don djoy di taggu, di jooy ci kaw seni mbook yu guen adduna, seni bamél yign don bay.

Goryi gnom gnoni don djema wanne ndiaambar, di don youkhu que – Khana nalen beug dé ndakh khif ci all bu maudit bi, bu amut darà, di continuer di dundu ci masures yi – wanté deugg deugg dé lugn co manon gnini yobalé rew mi yeup ak keur yi nara danu fep fugni djeum, lol molen guenalon.

Bruit ak yukhu gli dan am ci bep mboolo bu rey gnofa nekkon. Djiguen ak gor yep amugnu nopalu, ndakh nign énervés. Khaleyi, yi sen yay fop, gnoni ndon djoy, amugnu njamb. Nag yi fi nekon manonugnu yamm ben place. Bétail bi fi nekon bariut, ben wala gnar fi ak fële ak ben fas bugn topotowut ak bop bu rëy, tank yu rey, gros, ci kawam lagn tek yen couvertures yu maguett, yen sakk ak gnari sakk ci kaw selle bi, ba ndessane fas bi ley don diri bopam ndakh lim attan dis gan. Wante fas bi fekhena ba mana takhaw di hennir yensay. Gnenen gni gnoni don tek lep ci kaw mbaam-sëf yi; khaleyi gnoni don kheuci xatyi ak sen laisseyilé. Gneup di yukhu, sani kher, djoy, xatyi di aboyer, fas yi di jëhal, sabar bu tass. Ben mbaam-sëf moni don braillé tuti. Wante khilifabi mom wakhut ben bat, comme si mbir bi yep ittewononuko, nit bu bakhla mom té manu!

Moni don khalat sans ibbi gemignam, di seug bopam. Yensay mu tifli ci suf; lol rek la won. Wante popularitém dafa yokku ba nityi lunek la gni datch pour mom ndkah djikom bu bax bim amm. Yensay na degg nityi di wakh:

– Gno wara kontan, bek ndakh nit bu melni bign fék. Ayy lugn demon sa mom! Kon dé rergnen. Ki mom kham khamam bu dëggu la amm. Ku noppi la té manu. Wakhut ben batt! – la ken wakh, di khol khilifabi ak tcheur ak mbekte.

– Lan la wara wakh? Ku bari wakh nekut kuy khalat lubari. Ku am kham kham la, lol mom wornama! Mom ku aam sagesse la sans ibbi guemignam – la kenen dolli comme caddu, mom takh di khol khilifa bi ak thiofel.

– Yombut djitu mboolo bu rey ni! Il faut que miy recueillir khalatam ndakh liguey bu mak la am ci lokhom – muni ki fi djekona wakh

Djotona gni dem. Dagno xar lu yagg ndakh beug khol ndakh dina am gnuy delu ci guinaw pour beug and ak gnom, wante ken gnëwut, mënëtononugnu tok khar ken

– Warugnu teggu tchi yonbi? – lagn latch khilifabi.

Khilifabi djok sans djokhe kaddu.

Gnifi gana ndiaambar ci sassi jok, mbolo ci wetam ba lum mana sokhla gni man ko jappale, ba dara lu jott.

Khilifa bi, mi seug bop bi, dafa dokh tuti, ndi yenguel mbantam ci kanamam ak fulla. Mboolo bi ndi dokh ci wetam te di yuhu plusieurs fois “Yalla na khilifabi guddu fann!” Dafa doh touti rek contrer balustrade bi mener mairie bi. Fofu la takhaw; group bi takhaw kon. Khilifa bi dafa delo guinaw tuti, door balustradebi ak bantam lu yag.

– Lan na beug gnu def? – la gni latch

Khilifa bi di nopi.

– Lan lagn wara def? Nagn danel balustradebi! Lol lagn wara def! Khana guisso len nimi dore bantam contre balustradebi pour wangnu lign wara def? – la gnen gni jegué khilifa bi di tontu.

– Buntubani ni! Buntubani ni! La khaley don yukhu, di djokhagn buntubi bi nekon benen côtébi

– Shhh, nopilen khaléyi!

– Dieu yëreum gnu, lanmoy khew fi? – la gnen ci sokhnai latch, di def signe de la croix.

– Nopilen! Khamna li miy def. Danelen grille bobu!

En un instant balustradebi waci-na comme si musufi nek.

Gni djal ci kawam.

Dagno dokh tuti rek bala khilifa bi ndokh ci ngaraab yi am dékk, mu takhaw. Mu guenné bopam ci ngaraab bim nekon ak djafé djafé, tambli di door bantamm fep. Gneup takhaw.

– Legui lan mey problème bi? – gni nek ci guinnaw yukhu.

– Daglen ngaarab bi am dékk bi ci suf! – lagni djegge khilifa bi di yukhu

– Yon ba ni nëlé, guinaw ngaraab bi am dékk! Fofla nek! – la khaley ak gnu bari nek ci guinaw di yukhu

– Yon ba ni nëlé! Yon ba ni nëlé! – la gni nek ci wet khilifabi di don fontoo gni wakhon lolu. – Nanla gnun gni gumba di kham fan la gni yobalé? Gnëp munugnu ndjokhe ndigël. Khilifa bi mognu gëna kham yon bi gana gaw té yomb. Daglen ngaarab bi am dékk!

Dagno dugu ci biir ngaarab bi pour mana libérer yonbi.

– Ahi-la gni di djoy: ki ndakh lokho bi dékk mo ci nek te nanguut ngenn ak kenen ki ndah caru ngaraab mûre mo dor kanam bi.

– Mbook yi, lolen bëgé lou bakh neneni gnakk len. Nalen wara mugn tuti lolen bëgé am ndaam – la kifi eup fit ci mboolo bi tontu.

Muji gnen djaal ngaraab bi ak djafé djafé pour mana avancer.

Bign dokhe tuti, gni egg ci yenen piquets d’une clôture. Bini takh dagn co damm, pour mëna avancer

Lign ndokh bis bi jeeuk ci sen tukki bi bariut ndakh il fallait que gni djaal obstacles yu bari yu melnonu. Li lep nak ak tuti gnam bign indi, ndakh gnengni buru bu wow ak tuti fromage lagn amon, gnenen gni am buru rek pour mana satisfaire sen khif. Gnen gni nak amononugnu dara. Yalla bakh na ndakh ci nawet lagn nekon, donc yensai gni am arbres fruitiers ci yonbi gni don top.

Même si tuti lagn weur ci premier bis bi ci sen tukki, dagno sonon bu bax. Fekugnufi danger ni accident. Naturellement li len khew baleguini ci yonbi yu sofla, lu tutila: ben dékk ci beut tchamogn ci sokhnasiyi mi ko muur ak ben yëreu bu toy; ben khale bu door tankam ci ben piquet ba mi jooy, di dirii tankam; ben maguet dafa farcastalu contre yen ronces ba dam tankam; bign ci diwé soble bugn dëb, la maguett mi noppi di djema mugn metit bi, di djappale bopam ak bant bi, di djema diri bopam ci guinaw khilifabi (lugn ware wakh deugg gnu bari gno wakh que maguett bi moni don fen ci tankam, dafa bëgon rek tégat ci yonbi).

À la fin, gni amon dékk ci sen yaram wala kanam bu dagg gno euppon gni ko amut. Goor yi gno mugn lep ak fulla ak faida, djiguen yi nak gnoni don mòolu moment men bign tukke, khaleyi di jooy, ndakh ndessan comprendrugnu gnak bi ak metityi yeup dinegn soti ci lu bakh, lu bax rek lagni indi.

Ak mbegte ak kontante gneup, khilifabi dara jjootu ko. Wante lugn ware wakh deug nak mom, gnonkey doon protegé bou bakh ba dara lu ko gagn, tereut amon na takh chance.

Guddi bi jeuk ci sen tuki bi, gneup dagno sant Yalla ndakh journée bi ndam rek la indi te khilifabi dara jootuko. Ken ci gni guena ndiambaar ci gooryi djeul kaddu, kanamam la dékk bi lal tuti, wante mom yëggouko, di wakh:

– Samay mbook – muné – tay def gnen li gnu waar, di sant Yalla. Legui yonbi yombut, wante gno wara doli mugn ndakh gnun gneup kham gnen ka yonbi bu metibi mognii yobale ci mbégte deugeuntan. Yalla na Yalla arr sugnu khilifabi ba dara lu co gagn comme ça mom mogniy topp yilif ak ndam.

– Suba dinà perdre benen bët bi luneke suba ni tay ley mel! – mune ak khol bu tang ben ci sokhnayi yi gagnu ci bët bi.

– Ahi, sama tank! – la ben maguett onk, encouragé ndakh li sokhnasosu wakh.

Khaleyi di continuer gnignantu ak di jooy, yayi takh mënonoulen nakh bagn mana degg wagi wakhon.

– Waw, dina gnak benen bët bi – la yukhu wagi – te Yalla na gnak gnar yeup! Lolu du gnak bu rey, gnak ben wala gnaari bët pour ben jigueen ndakh cause bu reyni. Nà wara rus! Khana do khalat sa banekh domyi? Na khaju mboolobi dé ci tukkibi! Ban différence ley def? Bët lanla? Ban njarign la bët bi di am lu nekke am na ku gni tek yonu banekh? Khana gno wara bay tukkibi ndakh se bët rek ak tank maguett balé kese?

– Moni fen! Pa-bi moni fen! Ley fenrek ci tank bi pour mana gnibbi – lagnap di don wakh.

– Sama mbookyi, ku bugut continuer – la ki djelon kaddugui doli – baylen co mu gnibbi plutôt que miy nek fi di gnign ak di jakhase sugnuy khel. Khauma yen, wante man de di na top khilifa biini ba mey dé!

– Gnun gneup gni key top! Gnun gneup gni key top ba dé fekgnu!

Khilifabi yeketiout kaddu ben yon.

Gneup di key tambli di khol, di ngun-nguni:

– Khalat rek ley def, lu ibbi gemignam!

– Goor gu yew la!

– Khol len kanamam!

– Te di mugn rek!

– Ku bariuout tchakhan!

– Dafa am fit, fulla ak faida! Gneup guisgnenlolu ci mom.

– Deuglamom! Balustrades yilé, garaape, piquets yilé, buntu – lep lu manti nek ci canamam, ley djaar cikawam. Mom dina dor, feug bantaam sans yeukeuti kaddu, yaw ya wara deviner li nek ci khelam.

(page bi njeuk)

Khilifabi (1/3)

– Samay mbook ak samay kharit, deglunalen yen gneup seni kaddu, donc légui deglulen ma wakh len sama khalat. Sugniy wakhtan ak jotaay amugnu njarign luneké fi la gniy tokk, ci deukk bi mi amul darà. Al bi suf rek la ak kher, darà lu fi sax, même buy don am nawetane, con masamala ci al bu wow mi, ken musut guiss lu mélni. Gnata yon lagn wara dejowoo sans soti darà di wakh ci ngeulawgui? Sugnu bétail moni dé ndakh hif, té lugn défut nank gnun ak sugnuy doom gnociy topp dé. Il faut que gniy khalat ben pekhé, li guen ci gnun ak sugnu ëleuk. Bay deuk bi amut darà, ci sama guiss guiss, mo guen ci gnun té tukki li weur adduna pour set fi guena bakh ndakh meneutougno deuk fi.

Lol la ken ku deuk fu dut dara sax masa wakh ak baat bu sonnu ci ben jotaye.

Fanla ak kagn la won amut solo ci sama guiss guiss. Li am importance mey nen gemm ma, li khewna fenn, yag na, te lol doyna kham. Mantax gemon na quen ma guenton histoire bi yeup, wanté nank nank dama yeuk que li du guent. Legui guemna fermement que li mey nara netali, lufi khewla fen ben bis, té fenuma, guentuma.

Gni deglu, sen kanam wex taal, sonnu, sen kanam yu sombre té diss ak des regards yu comprendrut li khew bignu deggue kaddu yoyu dagno yewati, yakaar dellosi, kunek moni don guent moni won ci ben sorte de rew enchanté, khana cijannah ndakh fofu sen liquey bii damm ndiguë dina djokhé mbannekh ak njarign.

– Wakhna deugg! Wakhna deugg – la gnenen yi don wakh ci souf.

– Dafa… sori? – la ken latch ak batt bu sufé.

– Samay frères – la kenen djeul na kaddu bi ak bat bu gana am dolé – Il faut que gni key djeffé li ci sassi ndakh li mounout diy continuer. Sunu yaram manatougnou ndakh liguey bu meti bi rek té budut soti dara. Dagno baay lign menona lek, pour manco semer, wanté naweetan gnewna té yobalé na lepp ba darà desatufi ludul kher. Fi lagn wara tokk ba abadaan boleko ak liguey gouddi ak beceuk wanté tokfi lu teré gni continuer di khif ak di maar, di nek yaramuneen? Gno wara gen, khôl lì fi suf guene bax ak gana fertile bi guene riche fu sugnu liguey dina fegn ci sugnu dundu.

– Nagn dém! Nagn dém ci sassi ndakh fi mom ken manatufi dundu!

Ngun-nguni di yek ci kaw, mboolo bi di tassaro te sans que gni khalat fan gnini djeum.

– Kharlen samay tchamign! Fan ne ni djeum? – mune ki fi njeukkona jeul kaddu- Wakh nen deugg dagno wara dém, wanté du ni. Dagno wara kham fan gnini djeum, sinon gnini yoku sunu problémeyi, con lugn ci guen. Li mey ndigal mey que gni tan ben khilifa, ben leader bugn mana topp, di degglu ndiguelam, di bay ay tërem, té di na nangu wangnu yoonbi bi guen té guena gaw ci gnun.

– Nagn tann! Nagn tann ken ci sassi – la gneup don wax.

Légui rek nak la khouloyi tambli, musiba deugg. Gneup gnoni don yeketti sen kaddu té ken deglul moro am. Nityi tambli tassaru ci groupes, kunek di wax ci suf, té ba paré groupes yi tax tassaro. Par gnaar, gni tambli di ngun-nguni, di wax ci bir nopp, di njeguessante, di djema wanéout, di waxanté kunek sen biir, té di teuch guemign morombi, comme gniy complogi. Bign paré nak dajaloo pour waxtan encore

– Samay tchamign – la ken ku am baat bu am dolé jekki jekki wax ba nopali gnenen gni. – Lugnu egg fen lunek ké ni lagnkey defé. Gneup gnoni wax te ken lu déglu moromam. Nagn tan ben khilifa! Kan lagn mana tann? Kan ci gnun tukki na ba xam yonyi? Gnun gneup khamanté gnen bu bax, wanté lu ma bay sama bakan ak bossu samay doom ci lokho ken ci yen, nek ci mboolobi. Plutôt ndakh ken ci yen khamna voyageurbi nek falé, té mutok ci ombrebi, ci côté yonbi ba ci subbasi balegui ni?

Ken waxut. Gneup tourner di khôl étrangerbi ba ci kaw ba ci suff.

Gan ba, d’âge mûr, ak kanam bu khamut kaf té nëbeutou, sikim bu guddu bii rek ney mana guiss, karawam gouddu, dafa togon té noppi, comme sank, nék ci khalatam, di na feug bantam ci suf yensay.

– Demb guisson na goor bobilé muy and ak ben khalé, moni don djapp ci lokho di dokh talibi. Demb ci guddi khalébi bayna village wanté gan bi fi la tokk.

– Samay tchammign, nagn fatté yu gnak fayda yi, dignu def perdre sugnu temps, ci mbir yi. Qum manti don fu sori la juggé ndakh ken ci gnun khamuko; té wornama khamna yon bi guena gatt té bax pour gnun. Ci sama guiss guiss nit bu am khel la ndax fofu la tokk nopi, di nek ci khalatam. Lu nekkon kenen ley sop ci sugnuy mbiir fukku fois plus légui wala tambli na di wax ak gnun wanté mom fofla tokk, temps bi yeupp mom kasé té waxut ak ken.

– Pour sûr, goor gui dafa tokk, moni noppi ndakh moni khalat len. Manut nek nenen ndakh ku am khel là- lol lagn muji wakh gnenen gni, bala gni tambli di kholat wagi encore. Cunec ci gnom diy seen len ci waagi luy wané, di fegnal djiko ak khelam wagi bu bax.

Gno continuer di wax bala gniy faso à la fin que lì guen mey latch wagi ci boppam, ndakh gnom gno guemni Yalla moco yonni pour mu wanlen yon bi ci addunabi ndakh gni mana guiss all bu geun ci gnom fugn mana bayy té fu suf fi guena riche. Mom mo wara nek sen khilifa, dinegn ko deglu, di topp ay ndiguelam, bayi ak terem sans tekk ci baat.

Dagno tann fukki nit ci seni biir, gnuy dém ci waagi pour expliquer seni yene. Nityign tann dagnco wara wané conditions yu miserables yigni dundu, latch co mu nek sen mbuur.

Foukkou nityoyu dém takhaw sukku ci kanam wagii. Ken ci gnom tambli wakh ci al bi bu infertile bi, di wax ci atyi de sécheresse ak toskaré bign nek gnom gneupp ba légui ni. Lim mujje wax lila:

– Anam yini gnonu forcer gni bay sugnu deukk, tukkiji di set ci biir addunabi rew bu mana nek sugnu keur. Bign décider benno, la gnu Yalla yeurem, bolegnu ak yaw, yaw mi nek nit bugn wolu ték ci am khel, yawmi rek yagnu mana wan yonbi bi guena bax ci gnun ndakh khana na mangnu guené ci djafe djafe yign nekk. Nguir deukendo yeup yi nek fi, gnoley latch na nek sugnu khilifa. Funa manti djeum, di negn la topp. Yaw ya kham yon yi fi nek, té wornama fu guena fekh fi na deukkon. Dinegn def lepp linagnu sant di deglu say ndiggal. Yawmi wagilé am kham kham nanguna and ak gnun ndakh na musal gnu ci djaffé djaffé yign nek? Dana beug nek sugnu khilifa?

Wagi am sagesse, pendant waxji yeup milé, yeuketiut ben yon boppam. Boujéout, fim tok la tok, nign ko fekke bala gniy waxtan ak mom non lagn co fekkaté bign eggalé sen kaddu. Boppam seug ci suf, ak kanam bu froncé, ibbiout gemignam. Di na feug bantam ci suf rek yensay, di khalat. Bign eggalé sen kaddu, ngoor gui tontu lign ko latch nank nank sans mi jokk fim tokk:

– Waw!

– Con mangnen and ak yaw té set deuk bi fi guena fekh?

– Meun nen ko! – la tontu sans yeukketi boppam.

Bign degué lolu, dagno contane am mbegté wanté goorgui wakhuci daraa.

Fukki nityoyu delu ci mboolo bi wax len sen ndaam, gnoni soga guiss kham kham wagii fim tol.

– Juggut tax fim togon wala mu yeukeuti boppbi pour kham kan mo yeukeuti kaddu bi. Dafa tok rek djapp gnamburam di khalat kesé. Lep lign wax ak lep lign co guereum, mom gnienti caddu rek la ci doli.

– Ku bari kham kham deugg! Ku am khel, li bariutta guiss! – la gneup di yukhu fepp, guemni que Yalla molenko yoni comme sorte de malaka ndakh mou guenelen ci sen nattu. Gnom gnap dagno guem que khewel wacci na bign fekke khilifa, cudut darà mana djahal ci aduna.

Con non lagn faso bes bi ci topp teggu ci yonbi.

(page bi njeuk)

Maandarga

Nguent bu gnaw la amon. Guent bi ci boppam jakhaluma, wante nan lay amé fit di nguent mbiir yu graw ni, luneké man nit bu manu la, dekeundo bugn jokh tcheur, doomu bu yaaru ci sugnu deukk Serbie bign beug loll, te sonnu comme yenen domam yi. Khana, lu ma waron nek ben exception ci len, kon du yamm, wante dedet, sama kharit, li gneup di def lay def, et pour ce qui regarde teeylu, amut ku ma ci guen. Ben bis mas na guiss ben bouton buy briller bu alkaati dan sol nek ci suf taali bi, man mani don khôl lek ni miy don leeral, ba mani ndon dém sama yon, sama khel fes ak fatali yu refet, ba sama lokho mu jekki jekki lokh yeketti pour def un salut militaire; sama bopp seugg, sukku ci suf, sama gemign bi ibekku pour retan come boy guiss say supérieurs.

– Dreetu garmi moy dokh sama yaram – loll la! – Lol de lay don khalat moment bobu, ma khôl ak djéppi faraw bi ndokh ci kaw boutton bi sans khôl fi mi jeum.

– Un brute! – la wakh ak khôl bu métti, tifli, baparé continuer di ndokh sama ndokh, am yakaar que nit yu melni koku bariougnou; te mani don sant Yalla mi ma jokh khôl bu refet bi ak dreetu garmi sugnuy maamati mam.

Guis nen ni ma nekke nit bu bakh, nuro ak deukendo yigni jokh tcheur, te khamna yaleni latch sen bopp na la lu graw ni di khew ci sama nguentyi.

Darà lu doyy war khewut jour bobu. Rer bu nekh la amon, bi ma paré tok sotchu sama gemign; di nan sama sangara, bi ma accomplir samay droits en tant que deukendo nign ko mbinde ak khel té ak djom, dama dém tëddi yobale ben teere pour mana gawa nalaw.

Teere bi danu sama lokho, ndakh évidemment def na li takh ma tambli lireco, te manmi lep li ma war defon nako, dama teud nalaw comme khalé

Ma jekki jekki fek sama bopp ci yon bu khaatt, bari ndokh te takk biy yobale ci yon tangor. Ben gudi bu sombre, te sedd. Nguelaw gu sedd gui di uppu gaarab di dagg comme paka chaque fois miy lal sama yaraam. Asamansi gnul, mana tital nit, ak neige, comme pënd, di duggu ci bir bëtt, di dor kanam yi. Ken nekkufa. Mey gawantu te yen say may glisser ci kaw yon bi bari ndokh bi ci sama cammon, yensay ci sama ndayjoor. Dokhna, danuna, rer na yonbi, dama dokh rek, ken khamut fan, te du ben gudi bu gatt comme yenen yi, wante bu guddu, interminable, te mey continuer ndokh khamuma fan.

Con ma continuer dokh lu yagg, dey att ba ma egg fen, fu sori, sori sama deukk, ci ben deuk bu ken khamut ci adduna, ci ben all bu doy waar bu ken yegut amna te wornama ci guent rek na key guiss.

Di weur all bi takh ma egg ci deukk bu rëy fes ak nit. Ci marché bu yaatu bi amon na mboolo bu mak, bruit bu graw ney degg, bay fat noppi. Dama dém tokk ci ben auberge bi nek ci kanam marchébi, ma latch borom keur bi lutach nit yi dajaloo nii, fesal fepp…

– Nit yu manu te gnun jokh tcheur lagnu- la tambli wakh- man na gnu wolu te di negn deglu ndigalu sugnu borom gokhbi.

– Kon borom gokhbi meci deuk bi khana? – la ko latch, dagg kaddom.

– Borom gokhbi mey njiit fi te mom mey sugnu buur bi guena kawé; alkaati bi topci.

Ma retan.

– Lutakh ney retan?… Yëgoko?… Fan na juggé?

Dama wakh ko dama rer te ma juggé deuk bu sori, muy Serbie.

– Deg na ko, rew bu siw bobu! – la borom keur gui don wakh ci suff, di mey khôl ak tcheur, ba paré mu wakh ci kaw:

– Gnun ni nignini dokhalé rew mi – muy continuer di wakh-sugnu borom gokh mom mey dogal fi ak alkaatiyi.

– Sen alkaati nan lagn mel?

– Amna alkaati yu différents, li leni outé mey sen rang. Am na gnign ragné ak gnign ragnéout… Gnun mom fi nityu gnu maanu, gnu bax lagn, wanté clochard yu doy waar jugé alentoursyi, dignuy yakk and dignuy njangale lu bon rek. Pour différencier deukkendoyi de yenen nityi, sugnu borom gokh daa gnu jookh ndigal demb pour que deukkendoyi yeup dém ci tribunal communal bi nek fi, fof lagnu ték mandaarga ci sugnu kanam, sugnu je. Lol motakh gnu baari dajaloo : pour gni kham lagn lagnu wara def.

Dama lokh, di khalat que ma wara daw deuk bu graw bi bala ma key rechi, ndakh même si Serbe la, tammuma guiss nityiy wanne fit, fulla, faida bu mat sëk ni, té nekkut lu mey tital la!

Borom keur bi retaan, lal ak lokhom sama mbagg, wakh ak mbegté:

– Gan gui, li rek man nala tital? Lolu jakhaluma, des na pour na am fit ak joom comme gnun!

– Lan nen yené def? – ma latch ak bat bu am kérsa

– Lol dafa jara latch! Légui na guiss nign âmé fitt. Des nala lu bari bala ney am fit comme gnun, man malo ko wax. Yaw tukki na jugge fu sori, guiss deuk ak rew yu bari, wanté wornama moso guiss ndiambaar yu bax te am fulla kom gnun. Nagn and dém fa. Nagn gawantu.

Gnoni wajona dém, bala gnini degg, ci buntu keur gui bant biy door.

Dama khôl ci bitti: lì ken musu ko guiss-ben goor ak ben tricorne, bu leer te refet ci kaw boppam, solu pour wanéou, di yek ci kaw benen nit bu sol lu classique, wanté sensé, comme ku deukk ville. Dafa arrêter ci kanam auberge bi, ki yegon guinawam watchi.

Borom auberge bi gen, sukku ci suf, té ki solu pour wanéout duggu ci biir, ci table bugn defer bam bakh. Ki solon yërëu comme ku deukk ville takhaw ci kanam auberge bi, di khaar. Borom keur gui sukku ci kanamam tamit.

– Lì lanla? – là latch borom aubérge bi, ndakh jahlé ci li mey don guiss

– Nina ko guissé, ki douggu ci biir alkaati bu am grade bu kawé, kenen ki nak ci deukendo yign gana ragné, jookh tcheur ci la bokk, bari alal, té ku beugg te wormal rewam-la wakh borom keuur gui ci suf.

– Wanté lutakh miy bay kenenki di yegg ci kaw am?

Borom keurr gui witchakh boppam, mu puss ma ben côté. Mu sign, jokhe kaddu yi:

– Gnun ndam bu rey lagn ko jappé, té gnu bari amugnuko!

Mu tamblima netali histoires yu graw wanté dama kontanon trop pour mana deglu li miy don wakh. Wanté deg na bu bax kaddom yi mujji: – Lolu nonu ligueyeul sa deukk la té rew yu bari khaméougnuko balegui!

Gni egg fi dajalobi nek, élection pour tann président bi tambli na.

Premier groupe bi dafa présenter comme candidat ben goor bu tuddu Kolb, luneke fatelina tur gui bu bakh; benen groupe bi Talb la tannon, gnatteli groupe bi sen candidat bopp lagn yere.

Dafa am confusion bu rey buy tital; kunek beugi ndil ndaam candidat wam.

– Dama guem que amut ku guen Kolb fini comme président mboolu bi dajaalo tay. – la kenku bokk ci premier groupe bi wakh-ndakh gnun gneupp khamgnen njëuggam en tant que deukendo ak kattanam. Yakaruma am na ken ci gnun ku mana watni que nityu am importance tamgnen yek ci kawam.

– Yaw yay kan pour wakh ci mbir bi – laken ku bokku ci gnareelu groupe bi yukhu – Yaw ken musut yek sakaw, nanek takh alkaati bugn soga nommer!

– Gnun khamgnen la mey sa njëgg, – la kennku bokku ci gnattelou groupe bi wakh – lo mana mugn sakh ben door sans yeukeuti sa baat!

– Deglulen, samay mbook! – la tambli Kolb di wakh – Deug la, nit yugn ragné ddan gnen yeuk sama kaw fuki attiy yi jaal; door gnen ma pour ma dém té musuma jooy, wanté lol lou teré mu am nit yu ma tané fi. Mën ne nek am na nit yu ma gënë nek khalé.

– Dedet, dedet amut kenn – la gni ko bëg fall di yukhu.

– Bugugnu dégg sa ndaam bu wesu bobilé! Matna fukki att bign gejé yekk sa kaw, – la gni bok ci gnaarelou groupe bi di yukhu.

– Baylen khaleyi gnou prendre le relais, baylen xatch yu maguett yi di segnu yakh yu magëtt, lign def doyna seuk – lagnu bokk ci gnattelou groupe jok di wakh.

Mu jekki jekki lep nopi; nityi de lo ci guinaw, ndeydoor ak tchammogn, pour ibbi yon, bay ben goor bu am à l’entour gnatti fukk att djal. Miy jegési, gneup seug sen bopp.

– Ki kanla? – la ngun-nguni borom auberge.

– Koku mey champion sugnu deukk bi gneup ragné. Khalé la, wanté ëlleuk bu rey té bax la nara amm. Bim tambli won, manon vantéou que borom gokhbi yek na ci kawam gnatti yon. Mo guena siw gnenen gneupp.

– Kon mom lagni fall? – la latch

– Lol wesuna wor, ndakh pour yenen candidats yi – gnini jeum mak, aduna dis sen kaw, tandis que tay borom gokhbi yekk na ci kawam.

– Nanla tuddu?

– Kleard.

Dagno bay ko mu tokk ci kaw ndakh tcheur bign ko jokh.

– Dama défené – la Kolb tambli wakh, dagg silence bi, – munugnu am nit gu guen Klead pour position bi. Khalé la, wanté ken ci gnun, gni jeum magg, egg na fim egg.

– Deglulen, deglulen!… Yalla na guddu fann Klead!… – la baatyi yeup di yukhu.

Kolb ak Talb yobaleko fi président bi di tokk.

Gneup sukku ba ci suf, té noppi.

– Jeurejeuf, samay mbokk, ci tcheur ak teranga binen ma wann yen gneup. Seni yakaar, yinen ték sama lokho, la mey dolil jom. Yombut deuggëlal yaakaru ben rew ci bir waxtuyu am solo yign nek, wanté lepp li nekk ci sama kattan pour wanlen jumoolen woluma, pour seni seni défendre intérêts, té pour wanlen confiance bi finen co tekk fofula. Jeurejeuf, samay mbooku, ndakh ni nen ma fallé.

– Hourrah! Hourrah! Hourrah! – la électeurs di yukhu fepp.

– Léguinak, samay mbook, maleni gnaan nen bay ma jokhe yen kaddu ci événement bu am solo bi. Yombut di wara mugn metit, nakaar yu mélni; yombut gniley taf ak feer bu tang jërr mandaarga ci sa je. Wanté deugg la, amna yeni metit gneupp munugnu ko mugn. Baylen lâche yi di lokh, baylen gni teup ndakh tit, wanté warugnufatte ben moment que gnun domii nit yu amon jom ak fit lagn, dreetu garmi bobu mey dokh ci sugnu yaraam, dreetu ndiaambaar, dreetu sugn mamati mam gni dan dee sans khulli beut ndakh ndambiir, ndakh li guena bakh pour gnun seni doom. Sugnu nattu tutina, lugn khalaté sen boss – khana gno wara dundu comme nityu book ci khetuu bu lâche, yu gnak joom, fulla ak faida ndakh nigni dundé mo tanné demb? Kepp ku sopp deukkem, keep ku bagn ték gatché sugnu rew ci kanam aduna bi yepp, dina mugn métit mandaargabi comme dambar ak nit bu bax.

– Deglulenlì! Deglulenlì! Yalla na guddu fan Kleard!

Amna gnenen gnu farlu jeul kaddu, après Kleard;dagno farfarlè, nehal nit yi ragaloon, répéter lì Kleard wakhon.

Ci kanam tuti ben magueet bu wekh tal, jekh takk ak kanam yu bari rides, karawam ak sikkimam wekh comme neige, latch gni may ko mu wakh. Tankam yi di lokh ndakh maguett, lokhom yi takh di lokh, ndiggam seugg. Batam di lokh, beutem di briller comme kuy nara jooy.

– Samay doom, – la tambli, ak rangogn yi di rogolan ci suff léh yu maguett youu ba egg ci sikkimam bu wekh tal bi, – Duma daara, té sama dé sori out, wanté sama khalat mey que warolen bay gatchébu tolni dannu sen kaw. Am na temeeri att, dundu na té musuma sokhla mandargaa bu melnonu!… Lutakh nen wara bay symbole jaaam yi dan yéré miy nek sama kaw je bu wekh bi te magueet?

– Bulen deglu badoo bobu – la président bi di yukhu.

– Maguett bi noppil – la gnenen gni yukhu.

– Maguett bu gnak jommna!

– Moni tital gneup à la place muleni may dolé!

– Da fa wara russ ak karawam bu wekh bobu! Dunduna ba tolnonu, te man gnen ko tital balegui – gnun gni nek khalé gnoko eup ngoor takh…

– Na dém!

– Guené len ko ci bitti!

– Na dém!

Mboolo de diambaar, nek khalé yu sopp sen deuk, and ak mer daw ba takhaw ci kanam maguett bi, tambli pousseco, hetchiko, doorco ak say.

À la fin gno bay ko ndakh magguett la- lu nekkon kenen la, sani gnen ko kher bam dé.

Gneup watt ci kanam gneup dinegn gnomé suba té di negn wané tcheur ak ndaamu sen réw.

Nityi bay tasébi en ordre bu parfait. Bign don dém, di wakh:

– Suba di ney kham deguentaan!

– Suba di lepp di leer!

– Jotna gni outé daambar yi ci gnenen saysayi, comme ça bep katchor lu mana gèdâgèdâlù am kholu ngoor!

Dama dellosi ci bir auberge bi.

– Guis na nign mel? – la borom keurr gui dimay latch ak mbegté.

– Guis na ko key, – la tontu ci sasi, sans khalat, di yeuk kattan ak sama dolé di wagneku té sama bopp moni doon totch ak khalat yu doy waar.

Ci même biss bi dama lire ci khibaaryi ben éditorial bu am solo buy wakh que:

– Deukkendoyi, jottna gniy arrêter sugn wanéou ci sugnu biir budut jemëlé fen; jotna gniy deglu kaddu yu amut solo yi gni jokhé continuellement pour wanéou sugnu ndaam ak ngoor. Jotna, samay mbook, gni prouver sugnuy kaddu, dugnu fo, dugnu kaf, kan mo matalé ak kan mo mataléout! Wante gno yakaar khana du am ben saysay ci sugnu biir buy wara indi ak force pour gni teggal ko mandaarga ci kaw je, ndakh lolu gatché la. Kunek ci gnun di yeeuk ci yaramam tokku dreetu garmiyi, yi nekkon sugnuy mam, dina beugg nek ci gniy jeukk tegal mandaarga ci kaw je, di negn ko mugn ak joom, sans ibbi sen guemign, ndakh lì nattu Yallala, sacrifice la pour sugnu ndaam rew ak pour gnun. Ci kanam, samay mbook, ndakh suba mey jour pour wané ndakh garmi nen wala deet!…

Borom keur gui dém tëddji ci sassi, bign paré jootay pour mana egg tél ci jootay subà.

Gnu bari nak dagno dém ci sassi directement ci mairie pour mana guena jeggé queuebi.

Ça ëlleug bi man mi takh dama demm ci tribunal bi. Gneup gnoni won fofu- khalé, magg, ndaw, goor ak jigueen. Yen yayii dagno fopp, indi seni bébé takh, comme ça gnom takh dinegn mana taff mandargaa jammyi ci seni je, gnengni di key tuddé aussi mandaarga de ngoor, ba mana amm ben ëllëk droit pour duggu ci service civique

Nityi di puss ak di sanni khér (ci lolu dagno nuroowanté ak Serbes yi, té dama contancilolu), gneup di jeukkenté ci kanam buntubi. Gnen gni takh gnoni khòt gni nekkon ci kanam ndakh di djeukkenté.

Kiy don taf mandaarga bi ben fonctionnaire civil bu solu lu wekh té formelle, buy don jema wagni riroo bi ak gnayoobi.

– Baylen sen khuloobilé, nguir Yalla, kunek di na am – doleni ay xatch, yakarna poussanté bi man na gnak.

Dagno tambli taf mandaargayilé. Ken jooy, kenen di yukhu, wanté amut ken cu co manona mugn sans ibbi guemigngui, bimafa nekke ba légui.

Manonuma mugn di khôl torture bi lu yagg, kon dama gnibbi ci bir auberge bi, wanté gnengni gnini won fofu déjà, di lek ak di nan.

– Jekhna! – la ken ci gnom wakh.

– Kholal, yukhugnu deuggëntan, wanté Talb mom moni don yukhu comme ben mbaam-sëf!… – la kenen tegg.

– Guiss na ak sa beutt sa Talb nim mel, yawmiko baggona fall présidént jootayu demb.

– Ah, nanlakey khamé nak!

Dagno continuer di wakhtan, di gnignëntu ndakh mettit, wanté di key jema neubb, ndakh kunek dafa bagnon gniy khalat lâche la.

Kleard teggal na boppam gatché, ndakh dafa yukhu, wanté ben goor bu tuddu Lear ndiaambar la won ndakh dafa latchté gni tafco gnaari mandaarga ci kanamam té ibbiout ben yon gemignam. Deukk bi yeupp di don wakh ci mom kese ak tcheur.

Gnengni dagno daw, wanté gneup jeppignen gnonulé.

Après quelques jours, qui amon gnaari mandaarga ci kaw je am moni don dokh kanamam ci kaw, di dokh ak fulla ak faida bu matt seukk, geum boppam, té fum jeum, gneup gnoni don sukku ci kanam, di sanni seni mbakhana pour saluer ndiaambaru taay.

Goor ak jigueen, khaleyi, gneupp gnini don daw guinawam ci talliyi pour mana guiss ndaanan bi guene rey ci seni rew. Fum jeum, nityi di wakh ci suf nign ko ragné won: “Lear, Lear!… Momla!… Koku mey ndiaambaru bi dawut, ken deggut baatam bign key don taf gnaari mandaarga ak fer bu tang jeur ci kaw kanamam!” monekkon à la une ci presse bi, gneup di key don sante ak di key maggal.

Tégneup dagnco beugg, ken munuko bagn.

Fuma dém mey dégg gniy wakh ci mom lu bakh, ba ma tambli yeukk sama dreetu Serbien bu diambaar di daw sama yaram, sugnu ancètres ndiambaar lagn won, dagno fatu ndakh mana am sen liberté; gnun takh dagno am sugnu ndiambaaru demb ak sugnu Kosovo. Mani don lokh ndakh nima soppé sama rew, yakamti wanéout fan la juggé, di daw baci tribunal bi, mana yukhu:

– Lutakh neneni tagg sen Lear?… Masolen guiss ndiaambar deugg! Kaylen khôlal sen bopp lan mey dreetu Serbien, nanla mel! Taf len fukki mandaarga ak fer bu tang jeurr ci sama kaw bopp, na wesu gnaar, lulen nekhe, khôl!

Fonctionnaire civil bi solon lu wekh jeggesi mandaarga ci wetu sama kanam boppu, ma tambli… dama jokk ci sasi ci sama guent.

Dama wokatu sama je ndakh tit, def signe de la croix sama kaw, di khalatt nanla mbiir yu doy waarni di khew ci samay gnueent yi.

– Tuti mo désson mey neubb ndaam sen ndiaambar Lear – la khalat, té contaci, ma tourner benen côtébi, masawo ndakh eggaleuma sama guent bam jekh.

 

Ci Belgrade, 1899.
Pour Project de “Radoje Domanović” Anta Kebe moko firi, 2021.