Archive by Author | Домановић

წინამძღოლი (3/3)

(შემდეგი გვერდი)

ასე ჩაიარა პირველმა დღემ, რომელსაც იგივე შემართებით მოჰყვა შემდეგი დღეები. დიდად მნიშვნელოვანი არაფერი მომხდარა, გარდა ჩვეული შემთხვევებისა: ჯერ ორმოში ჩავარდნენ, შემდეგ თხრილში; გადაფორთხდნენ ცოცხალ ღობეებსა და მაყვლის ბუჩქებზე; აბიჯებდნენ ეკლებს; ზოგმა ხელი მოიტეხა, ზოგმა ფეხი; ზოგ მათგანს კოპიც ჰქონდა შუბლზე; მაგრამ ყველაფერს გაუძლეს. რამდენიმე მომაკვდავი მოხუცი  პირდაპირ გზაზე დატოვეს. „სახლში რომ დარჩენილიყვნენ, იქაც მოკვდებდნენ, ამხელა გზაზე რომ არაფერი ვთქვათ!“ – თქვა რომელიღაც სიტყვით გამომსვლელმა და დანარჩენები გაამხნევა, გზა გაეგრძელებინათ. ერთი-ორი მცირეწლოვანი ბავშვიც დაიღუპა. მშობლებმა მედგრად შეიკავეს თავი გულისტკივილის გამომჟღავნებისგან, რადგან ეს ღვთის ნება იყო. “რაც უფრო პატარაა ბავშვი, წუხილიც ნაკლებია. ღმერთმა არ ქნას, მშობლებმა მაშინ დაკარგონ შვილი, როდესაც ის უკვე ქორწინების ასაკშია. თუ ბავშვს ასე უწერია, ჯობს ადრეულ ასაკში მოკვდეს. მაშინ დარდიც ხანმოკლე იქნება! – ამშვიდებდა მათ ორატორი. ზოგს თავი ჰქონდა  შეხვეული, ზოგს კი შეშუპებულ ადგილებზე ცივი საფენები ედო. მოტეხილი მკლავები მკერდზე ჰქონდათ ნაჭრით ჩამოკიდებული. ყველა დამტვრეულ-დასახიჩრებული იყო. ტანსაცმელი ძონძებად ექცათ, მაგრამ მაინც ბედნიერად მიიწევდნენ წინ. იქნებ ეს ყველაფერი უფრო იოლად გასაძლები ყოფილიყო, შიმშილისგან მუცლებს რომ არ ებუყბუყათ, მაგრამ სხვა გამოსავალი არ იყო, გზა უნდა გაეგრძელებინათ.

ერთ დღეს,  უფრო მნიშვნელოვანი რამ მოხდა.

წინამძღოლი წინ მიდიოდა, ყველაზე მამაცებით გარშემორტყმული. (ორი მათგანი უკვალოდ დაიკარგა. უმრავლესობის აზრით, მათ უღალატეს საერთო საქმეს და გაიქცნენ. რომელიღაც ორატორმა ახსენა მათი სამარცხვინო ღალატი. თუმცა ზოგი ეჭვობდა, რომ ისინი გზაში დაიღუპნენ, მაგრამ ხმამაღლა აზრი არ გამოუთქვამთ, სხვების გულისწყრომის ეშინოდათ). დანარჩენები მწკრივში მიყვებოდნენ. უეცრად მათ წინ უზარმაზარი, ქვიანი ხრამი გამოჩნდა – ნამდვილი უფსკრული. ფერდობი ისეთი ციცაბო იყო, რომ ვერავინ გაბედა ნაბიჯის გადადგმა. ყველაზე მამაცებიც კი შეჩერდნენ და წინამძღოლს მიაჩერდნენ. შეჭმუხნულმა, ფიქრებში ჩაფლულმა წინამძღოლმა თამამად გადაგა ნაბიჯი წინ, თან მისთვის დამახასიათებელი მანერით ხელჯოხს აკაკუნებდა, ხან მარჯვნივ, ხან მარცხნივ. ბევრის თქმით, ამან მას კიდევ უფრო კეთილშობილური იერი შესძინა. არავისთვის შეუხედავს და არაფერი უთქვამს. გამომეტყველებაც არ შეცვლია და სახეზე შიშის ნატამალი არ დატყობია, მიუხედავად იმისა, რომ სულუფრო უახლოვდებოდა ხრამის კიდეს. ყველაზე გულადებსაც კი შიშისგან მკვდრისფერი დაედოთ, მაგრამ ვერავინ შეჰბედა გამაფრთხილებლად შეეძახაგაბედული, ბრძენი წინამძღოლისთვის. ორი ნაბიჯიც და ის კლდის პირას იდგა. მომაკვდინებელ სიჩუმეში, თვალებგაფართოებულები ცახცახებდნენ და ძრწოდნენ.   ყველაზე მამაცებმა მისი შეჩერება დააპირეს, თუნდაც ეს წესების დარღვევა ყოფილიყო, მაგრამ წინამძროლმა ისევ გადადგა ნაბიჯი და ხრამში გადაეშვა. ხალხი საგონებელში ჩავარდა, აყვირდნენ და ავიშვიშვიშდნენ, ზოგმა გაქცევა სცადა.

– მოიცადეთ, ძმებო! რატომ ჩქარობთ? ეს არის თქვენი მოცემული სიტყვა? ჩვენ უნდა მივყვეთ ამ ბრძენ კაცს, რადგან იცის, რას აკეთებს. შეშლილი ხომ არ არის, თავი დაიღუპოს. წინ, მივყვეთ! ეს ყველაზე დიდი და ალბათ საბოლოო საფრთხეა, ბოლო დაბრკოლება. ვინ იცის? იქნებ ხრამის მეორე მხარეს ჩვენ გველოდება ღმერთის ბოძებული ჯადოსნური, ნაყოფიერი მიწა. წინ! მსხვერპლის გარეშე ვერაფერს მივაღწევთ!

ასეთი იყო ორატორის სიტყვები, შემდეგ მანაც გადადგა ორი ნაბიჯი წინ და ხევში გაუჩინარდა. ყველაზე მამაცებიც მიყვნენ  და შემდეგ ყველანი გადაეშვნენ.

შეიქნა ერთი ვაი-ვიში, ოხვრა, გმინვადა ყირაზე გადასვლა ამ თვალუწვდენელ ხრამში. ვინმეს შეეძლო დაეფიცა, რომ ვერავინ გადარჩებოდა არათუ დაუსახიჩრებელი, არამედ ცოცხალიც კი. მაგრამ ადამიანის სიცოცხლე ზოგჯერ ჯიუტია. წინამძღოლი წარმოუდგენლად იღბლიანი აღმოჩნდა. ის ვარდნისას ბუჩქებს ჩამოეკიდა და თითქმის არაფერი დაუზიანებია. მან წამოდგომა და უკან ამოხოხვაც მოახერხა. კვნესა და გმინვა ჯერ კიდევ მოისმოდა ქვემოდან, ის კი უძრავად დაჯდა და ჩუმად ჩაფიქრდა. რამდენიმე დაბეგვილმა და გაბრაზებულმა მისი ლანძღვა დაიწყო, მაგრამ მას აინუნშიც არ ჩაუგდია. ვისაც გაუმართლა და ბუჩქებს და პატარა ხეებს მოეჭიდა, უკან ამოფორთხვა დაიწყო. ზოგს თავი გასტეხოდა და სახეზე სისხლი მოსჩქეფდა. მთელი ვერავინ გადარჩა წინამძღოლის გარდა. უეცრად ყველა მას მიაჩერდა დაღვრემილი და უკმაყოფილოდ ამოიგმინა, მაგრამ წინამძღოლს თავიც არ აუწევია. ჩუმად იყო და ნადვილი ბრძენკაცის გამომეტყველება მიეღო.

გამოხდა ხანი. მოგზაურთა რაოდენობა სულ უფრო მცირდებოდა. ყოველ დღეს თავისი წილი მიჰქონდა. ზოგმა საერთოდ მიატოვა თავისიანები და უკან დაბრუნდა.

იმ მრავალრცხოვანი ხალხისგან, რომლებმაც ერთად დაიწყეს სვლა, ოციოდეღა დარჩა. მათი ღონემიხდილი, დაღლილი სახეები მხოლოდ იმდეგაცრუებას, სასოწარკვეთასა და შიმშილს ასახავდნენ. მაგრამ სიტყვა არავის დასცდენია. წინამძღოლივით ჩუმად მიჩანჩალებდნენ. ორატორსაც კი თავი ჩაექინდრა. გზა უდაოდ რთული იყო.

მათი რაოდენობა ისევ შემცირდა და ათნი დარჩნენ. საუბრის ნაცვლად, მხოლოდ წუწუნებდნენ და გმინავდნენ კუშტი სახეებით.

კაცებს კი არა, ხეიბრებს ჰგავდნენ. ზოგი ყავარჯენს ეყრდნობოდა. ზოგს კისერზე მოხვეული ნაჭრით მკლავი მკერდზე ჩამოეკიდებინა. ხელებზე უამრავი ნახვევი და საფენი ედოთ. ახალი თავგანწირვის სურვილი რომც ჰქონოდათ, ტანზე ადგილი აღარ ჰქონდათ ახალი იარებისთვის.

მათ შორის ყველაზე მამაცსაც კი რწმენა და იმედი დაჰკარგვოდა, მაგრამ მაინც მიიწედვნენ წინ, ბორძიკით, წუწუნით, ტკივილისგან დამანჭულები. სხვა რა დარჩენოდათ, რაკიღა უკან დაბრუნება არ შეეძლოთ? ახლა, ამდენი მსხვერპლის შემდეგ მიეტოვებინათ დასახული გზა?

ჩამობნელდა. ყავარჯნებით მოჩახუნეებმა ეუცრად შენიშეს, რომ წინამძღოლი მათ წინ აღარ იყო.რამდენიმე ნაბიჯის გადადგმის შემდეგ, ისევ ხრამში გადაცვივდნენ.

– ვაი, ფეხი! ვაი, ხელი! – ამოიკვნესეს ისევ. ერთმა ჩუმად შეუკურთხა კიდეც ღირსეულ წინამძღოლს, მარგამ შემდეგ დადუმდა.

როდესაც მზე ამოვიდა, წინამძღოლი ისევ ისე იჯდა, როგორც პირველად ნახეს. ოდნავადაც კი არ შეცვლია გარეგნობა.

ორატორი ხრამიდან ამოფოფხდა, უკან მოჰყვებოდა ორი მამაცთაგანი. დასახიჩრებულებმა და სისხლიანებმა უკან მოიხედეს, რომ ენახათ რამდენი იყვნენ, და მიხვდნენ,რომ მხოლოდ თვითონ იყვნენ დარჩენილი. მომაკვდინებელმა შიშმა და უიმედობამ მოიცვა მათი გულები. უცნობ, მთა-გორიან და ქვიან მხარეში იმყოფებოდნენ, არც გზა მოსჩანდა სადმე,არც ბილიკი. ორი დღით ადრე რაღაც გზას კი გადააწყდნენ, მაგრამ უკან მოიტოვეს, რადგან წინამძღოლმა აქეთ წამოიყვანა.

ისინი ფიქრობდნენ მეგობრებსა და ნათესავებზე, რომლებიც დაიღუპნენ ამ საზარელ გზაზე. მოტეხილი კიდურების ტკივილზე უარესმა ნაღველმა მთლიანად დათრგუნა ისინი. საკუთარი დაღუპვის თვითმხილველები გახდნენ.

ორატორი მივიდა წინამძღოლთან და დაღლილი, აკანკალებული, სასოწარკვეთილი და ტკივილით სავსე ხმით მიმართა:

– ახლა სად მივდივართ?

წინამძღოლი ჩუმად იყო.

– სად მოგვიყვანე და სად მიგყავართ? ჩვენი თავი და ოჯახები ჩაგაბარეთ და გამოგყევით, სახლები და წინაპართა საფლავები მივატოვეთ იმ იმედით, რომ გადავრჩებოდით უნაყოფო მხარეში დაღუპვისგან. მაგრამ შენ უარესად დაგვღუპე. ორასი ოჯახი მოგყვებოდა და ახლა ნახე, რამდენი ვართ.

– რას გულისხმობ, განა ყველა არ არის აქ? – ჩაილაპარაკა წინამძღოლმა თავის აუწევლად.

– ასეთ კითხვას როგორ სვამ? აწიე თავი და ნახე! დათვალე, რამდენი დავრჩით ამ უბედურ მოგზაურობაში. შეხედე რას დავესმგავსეთ. ჯობდა მოვმკდარიყავით, ვიდრე ასე დავსახიჩრებულიყავით.

– ვერ შემოგხედავთ!

– რატომ ვერ?

– მე ბრმა ვარ.

სამარისებული სიჩუმე.

– მოგზაურობის დროს დაკარგე მხედველობა?

– ბრმა დავიბადე!

სამეულმა სასოწარკვეთით ჩაჰკიდა თავი.

შემოდგომის ქარმა დაბერა მთებიდან და ხმელი ფოთლები მოიტანა. ნისლი დაეკიდა გორაკებს შორის, ხრამის ფერდები ათრთოლდა ცივ, ნესტიან ჰაერში.  ავისმომასწავებელი ჩხავილი გაისმა. მზეც კიმოეფარა ღრუბლებს, რომლებიც სადღაც შორს მიიჩქაროდნენ.

სამეულმა დაზაფრულმა შეხედა ერთმანეთს.

– ახლა სად შეგვიძლია წავიდეთ? – ამოილუღლუღა ერთმა.

– არ ვიცით.

 

ბელგრადში, 1902წ.
სპეციალურად „რადოიე დომანოვიჩის“ პროექტისათვის თარგმნა მარეხ დოლიძემ, 2021წ.

წინამძღოლი (2/3)

(შემდეგი გვერდი)

მეორე დღეს, ყველა, ვისაც ეყო წასვლის გამბედაობა, ერთად შეიკრიბა. ორასზე მეტი ოჯახი გამოცხადდა დანიშნულ ადგილას. მხოლოდ ცოტანი დარჩნენ ძველი კერიის მისახედად.

ნამდვილად ნაღვლიანი სანახაობა გახლდათ, თუ როგორ იყო მწარე ბედისწერით გაღატაკებული ხალხი იძულებული მიეტოვებინა მიწა, სადაც ისინი დაიბადნენ და სადაც ემარხა წინაპართა ძვლები. მათ დაქანცული, მოტეხილი და გარუჯული სახეები ჰქონდათ. მრავალი წლის განმავლობაში მძიმე შრომას კვალი დაემჩნია და მწარე იმდეგაცრუების სურათი დაეხატა. თუმცა სწორედ ასეთ მომენტში, მყისიერად ჩნდებოდა იმედის ნაპერწკალი, შეზავებული სახლის მონატრებასთან. ცრემლი მოგორავდა მოხუცი კაცების დანაოჭებულ სახეებზე, რომლებისთვისაც რაღაც ავისმომასწავლებელი ტრიალებდა ჰაერში და თავჩაქინდრული, სასოწარკვეთით ოხრავდნენ. უკეთესი საცხოვრებლის ძებნის ნაცვლად, ერჩივნათ იქ მეტ ხანს დარჩენილიყვნენ, რათა მათაც შეძლებოდათ ამ ქვებს შორის სიკვდილი.ბევრი ქალი მოთქვამდა და სამუდამოდ ემშვიდობებოდა მათთვის ძვირფასი ადამიანების საფლავებს.

კაცები გამხნევებას ცდილობდნენ და ყვიროდნენ – აბა,  ქოხმახებში ცხოვრება და ამ დაწყევლილ მიწაზე შიმშილი გინდათ? – თუმცა არც თვითონ იტყოდნენ უარს, მთელი ეს დაწყევლილი მხარე  და ღარიბული ქოხები თან წაეღოთ, შესაძლებელი რომ ყოფილიყო.ერთად შეგროვილი  ხალხისთვის დამახასიათებელი ხმაური და ყაყანი იდგა. ქალებიც და კაცებიც მოსუვენრად ცმუკავდნენ. დედების ზურგზე გამოკრული ბავშვები გულისწამღებად წიკვინებდნენ. პირუტყვიც შფოთავდა. ბევრი საქონელი არც ყავდათ, ერთი-ორი ხბო აქა-იქ და გალეული, ჯაგარა ცხენი დიდი თავითა და მსუქანი ფეხებით, დატვირთული ძველი ნოხებით, ჩანთებითა და ორი ტომრით უნაგირზე, რომლის სიმძმიმით საბრალო ცხოველს წელი გაღუნვოდა, თუმცა როგორღაც ახერხებდა დგომას და დრო და დრო ხვიხვინს. სხვებს ვირები დაეტვირთათ. ბავშვები ძაღლებს საბელებზე ექაჩებოდნენ.  ლაპარაკი, ყვირილი, წყევლა, მოთქმა, ტირილი, ყეფა და ჭიხვინი ერთმანეთში არეულიყო. ვირმაც კი დაიყროყინა ერთი-ორჯერ. მაგრამ წინამძღოლს სიტყვაც არ დასცდენია, თითქოს მთელ ამ ამბავთან არაფერი ესაქმებოდა. ნამდვილი ბრძენი!

ის უბრალოდ იჯდა თავჩაქინდრული, ჩუმი და დაფიქრებული. ზოგჯერ მიწას აფურთხებდა. ეს იყო და ეს. მაგრამ ამ უცნაური ქცევის გამო მისი პოპულარობა ისე გაიზარდა, რომ როგორც თვითონ ამბობდნენ,  წყალსა და ცეცხლს მისცემდნენ თავს, მის გამო. ისმოდა შემდეგი საუბრები:

– ბედნიერნი უნდა ვიყოთ, რომ ასეთი კაცი ვიპოვეთ. მის გარეშე რომ წავსულიყავით, ღმერთმა დაგვიფაროს, დავიღუპებოდით. გეუბნები, მას აქვს ნამდვილი ცოდნა! ჩუმად არის, სიტყვაც არ უთქვამს! – თქვა ერთმა, რომელიც წინამძღოლს სიამაყითა და პატივისცემით შესცქეროდა.

– რა უნდა ეთქვა? ვინც ბევრს ლაპარაკობს, ცოტას ფიქრობს. ნამდვილად ჭკვიანია! მხოლოდ ფიქრობს და არაფერს ამბობს, – დაამატა მეორემ და მანაც კრძალვით გადახედა წინამძღოლს.

– ადვილი არ არის ამდენი ხალხის გაძღოლა! ფიქრები უნდა მოიკრიბოს, რადგან დიდი სამუშაო აქვს, – თქვა ისევ პირველმა.

გამგზავრების დრო მოვიდა. თუმცა კვლავ შეიცადეს იმის მოლოდინში, რომ დარჩენილთაგან ვინმე გადაიფიქრებდა და მათ გაყვებოდა, მაგრამ რადგან არავინ შეემატათ, შეეძლოთ აღარ დაყოვნებულიყვნენ.

– აღარ უნდა წავიდეთ? – ჰკითხეს წინამძღოლს.

ის უსიტყვოდ წამოდგა.

ყველაზე მამაცები მყისვე გარს შემოეხვივნენ, რათა საჭიროების შემთხვევაში დახმარებოდნენ ან დაეცვათ ნებისმიერი საფრთხისგან.

წინამძღოლმა ჩაწეული თავითა და შეჭმუხნული სახით რამდენიმე ნაბიჯი გადადგა, თან კეთილშობილურად აქნევდა ხელჯოხს. ხალხი მის უკან დაეწყო და რამდენჯერმე შესძახა: „გაუმარჯოს ჩვენს წინამძღოლს!“ მან კიდევ რამდენიმე ნაბიჯი გადადგა და სოფლის კედლის წინ ღობეს მიეჯახა. ბუნებრივია, გაჩერდა. ხალხიც შეჩერდა. შემდეგ წინამძღოლმა უკან დაიხია და ხელჯოხი ღობეს მიუკაკუნა.

– რა გსურს რომ გავაკეთოთ? – ჰკითხეს მას.

წინამძღოლმა პასუხი არ გასცა.

– რა უნდა ვქნათ? ღობე უნდა მოვანგრიოთ! აი, რა უნდა ვქნათ! ვერ ხედავთ, თავისი ხელჯოხით მოგვანიშნა რაც უნდა ვქნათ, – შესძახეს მათ, ვინცწინამძღოლის გარშემო იდგნენ.

– აგერ ჭიშკარი! აქ ჭიშკარია! – აყვირდნენ ბავშვები და თითებს იშვერდნენ მეორე მხარეს დაკიდული ჭიშკრისკენ.

– ჩუმად, ბავშვებო!

– ღმერთო გვიშველე, რა ხდება? – ქალებმა პირჯვარი გადაიწერეს.

– სიტყვა არ გავიგო! იცის, რასაც აკეთებს! მოანგრიეთ ღობე!

ღობე მყისიერად ჩამოიაშალა, თითქოს არც არასდროს ყოფილა.

დანგრეულ ღობეს გადააბიჯეს და გზა გააგრძელეს.

ასი ნაბიჯი ძლივს ექნებოდათ გავლილი, როდესაც წინამძღოლიი დიდ ეკლიან ბუჩქს დაეჯახა და გაჩერდა. დიდი გაჭირვებით გაითავისუფლა თავი და ხელჯოხის ყველა მხარეს კაკუნს მოჰყვა. არავინ შერხეულა.

– ახლა რაღა ხდება? – წამოიყვირეს უკანა რიგებიდან.

– მოთხარეთ ბუჩქი! – დაიყვირეს წინამძღოლის გარშემო მდგომებმა.

– იქ გზა არის, ეკლიანი ბუჩქების უკან! – შესძახეს ბავშვებმა და ზოგიერთებმა დიდებს შორის.

– გზა არის, იქ გზა არის! – დამცინავად გამოაჯავრაწინამძღოლის გარემოცვამ. – და საიდან უნდა ვიცოდეთ, ჩვენ, ბრმებმა, საით მივყავართ ჩვენს წინამძღოლს? ყველას ბრძანების გაცემა არ შეუძლია. წინამძღოლმა იცის ყველაზე კარგი და მოკლე გზა. მოთხარეთ ბუჩქი!

ყველა მიცვივდა გზის გასაწმენდად.

– უხ! – წამოიყვირებდა ხან ერთი და ხან მეორე. ზოგს ეკალი შერჭობოდა ხელში, ზოგისთვის მაყვლის ტოტს დაეკაწრა სახე.

– ძმებო! უშრომელად არაფერი მოდის. უნდა იწვალოთ, რომ მიზანს მიაღწიოთ, – თქვა ყველაზე მამაცმა მათ შორის.

დიდი ძალისხმევის შედეგად ბუჩქი მოგლიჯეს და წინ გასწიეს.

ცოტაოდენი ხეტიალის შემდეგ, მოწნულ ღობეს მიადგნენ. ისიც მოარღვიეს და გზა გააგრძელეს.

პირველ დღეს მხოლოდ მცირე მანძილის გავლა მოახერხეს, რადგან ხელს უშლიდათ მსგავსი წინაღობები. საკვები მცირეოდენი ჰქონდათ, ზოგს ხმელი პური და ყველი წამოეღო, უმრავლესობა კი ცარიელი პურით იკმაყოფილებდა შიმშილს. ზოგიერთს საერთოდ არაფერი ჰქონდა. საბედნიეროდ, ზაფხული იდგა და ალაგ-ალაგ ხილის ხეები ხვდებოდათ.

ამგვარად, მიუხედავად იმისა, რომ პირველ დღეს მცირე მანძილი მოიტოვეს უკან, საშინელ დაღლილობას გრძნობდნენ.  მართალია, სერიოზული საფრთხე ან უბედური შემთხვევა არ გადახდენიათ, თუმცა ბუნებრივია, იქნებოდა ისეთი უმნიშვნელო წვრილმანები, როგორც: ერთ-ერთ ქალის ეკალი შეერჭო მარცხენა თვალში, რომელიც მან სველი ნაჭრით შეიხვია; ბავშვმა ფეხი წამოკრა ხის კუნძს და მას შემდეგ ღრიალებდა და კოჭლობდა; მოხუცი მაყვლის ბუჩქზე წაფორხილდა და კოჭი იღრძო. ნაღრძობი ხახვის საფენით შეუხვიეს და ისიც, ხელჯოხზე დაყრდნობილი, მართალია, კოჭლობით, მაგრამ მხნედ  მიჰყვა წინამძღოლს. (სიმართლე რომ ვთქვათ, ზოგნი ამბობდნენ, მოხუცმა იცრუა ფეხის ტკენის შესახებ, რადგან უკან გაბრუნება ეწადაო). საბოლოოდ, ცოტაღა იყო დარჩენილი ისეთი, შერჭობილი ეკალი ან დაკაწრული სახე არ ჰქონოდა. კაცები გმირულად იტანდნენ ყველაფერს, ქალები წყევლიდნენ სახლებიდან წამოსვლის თითოეულ საათს, ბავშვები კი, რასაკვირველია, ტიროდნენ, რადგან ვერ ხვდებოდნენ, რომ ამ ტანჯვა-წვალებას დიდი ჯილდო მოჰყვებოდა.

ყველას სასიხარულოდ, არაფერი მოსვლია თავად წინამძღოლს. გულწრფელად თუ ვიტვყვით, ის საკმაოდ კარგად იყო დაცული, მაგრამ მაინც, ის უბრალოდ, იღბლიანი იყო. როდესაც პირველ ღამეს დაბანაკდნენ, ყველა ლოცულობდა და ღმერთს მადლობას უხდიდა, რომ მოგზაურობამ წარმატებით ჩაიარა და წინამძღოლს თმის ღერიც არ ჩამოვარდნია. ერთ-ერთმა მამაცთაგანმა სიტყვით გამოსვლა დაიწყო. მისი სახე მაყვლის ბუჩქს დაეკაწრა, მაგრამ ის ამას არავითარ ყურადღებას არ აქცევდა.

– ძმებო, – დაიწყო მან, – ერთი დღე მშვიდობიანად მოვიტივეთ უკან, მადლობა ღმერთს. ჩვენი გზა ადვილი არ არის, მაგრამ ყველაფერს უნდა გავუძლოთ, რადგან ეს ძნელი გზა მიგვიყვანს ბედნიერებამდე. ღმერთმა დაიფაროს ჩვენი ყოვლისშმეძლე წინამძღოლი ნებისმიერი ზიანისგან, რათა მან შეძლოს გააგრძელოს ჩვენი წარმატებული სვლა.

– ხვალაც თუ ასე გაგრძელდა, მეორე თვალსაც დავკარგავ! – აღმოხდა ერთ-ერთ ქალს.

– ოჰ, ჩემი ფეხი! – წამოიყვირა ქალის ნათქვამით წაქეზებულმა მოხუცმა კაცმა.

ბავშვები წუწუნებდნენ და ტიროდნენ, დედები ძლივს აჩუმებდნენ მათ, რომ სიტყვით გამომსვლელის ხმა გაეგონათ.

– დიახ, მეორე თვალსაც დაკარგავთ! – გაბრაზდა მომხსენებელი, – და შეიძლება ორივეც დაკარგოთ! ერთი ქალის ერთი თვალი ვერაფერი დანაკარგია ასეთი დიადი მიზნისთვის. გრცხვენოდეთ! შვილების კეთილდღეობაზე არ გიფიქრიათ? თუნდაც ნახევარი ჩვენგანი დაიღუპოს მცდელობისას! რა განსხვავებაა? ერთი თვალი იქნება თუ ორი? რა სარგებლობა აქვს თქვენს თვალებს, როდესაც ჩვენს ნაცვლად სხვა იყურება და ბედნიერებასთან მივყავართ? ჩვენი წამოწყება მარტოოდენ თვალისა და მოხუცი კაცის ფეხის გამო უნდა მივატოვოთ?

– ცრუობს! მოხუცი კაცი გვატყუებს! ის თავს გვაჩვენებს, თითქოს ფეხი სტკვივა, რომ უკან დაბრუნდეს! – შესძახეს ყოველი მხრიდან.

– ძმებო, ვისაც წამოსვლა აღარ უნდა, დაე, დაბრუნდეს და აღარ იწუწუნოს და აგვირიოს დანარჩენებს გეგმები. ჩემი აზრი თუ გაინტერესებთ, მე გავყვები ჩვენს წინამძღოლს ჩემს უკანასკნელ ამოსუნთქვამდე!

– ჩვენც გავყვებით! ყველა გავყვებით სანამ ცოცხლები ვართ!

წინამძღოლი კვლავ ჩუმად იყო.

ყველანი მას მიაჩერდნენ და აჩურჩულდნენ:

– ისევ ფიქრებშია ჩაძირული!

– ბრძენი კაცი!

– მის შუბლს შეხედეთ!

– და სულ იჭმუხნება!

– დინჯია!

– მამაცია! ეს ყველაფერში ჩანს!

– რამდენიც არ უნდა თქვათ! ღობეები, წნულები, ასკილი – ის ყველაფერს გვიკვალავს. პირქუშად აკაკუნებს თავის ჯოხს და უნდა გამოიცნო, რას გულისხმობს.

(წინა გვერდი)

წინამძღოლი (1/3)

– ძმებო და მეგობრებო! მე მოვუსმინე ყველა თქვენგანის სიტყვით გამოსვლას, ახლა კი გთხოვთ, მე მომისმინოთ. მთელი ჩვენი მსჯელობა და საუბარი არაფრად ღირს, სანამ ჩვენ ვრჩებით ამ უნაყოფო მიწაზე. წვიმებიან წლებშიც კი არაფერი გაზრდილა ამ ქვიშიან ნიადაგსა და ლოდებზე, რომ არაფერი ვთქვათ იმ საშინელ გვალვებზე, რომლის მსგავსიც არც ერთ ჩვენთაგანს არ უნახავს. როდემდე უნდა ჩაიაროს ჩვენმა შეკრებებმა და ლაპარაკმა ფუჭად?პირუტყვი უკვე იღუპება საკვების არქონის გამო, მალე კი ჩვენ და ჩვენ შვილებსაც მოგვიწევს შიმშილობა.უფრო უკეთესი, კეთილგონივრული გამოსავალი უნდა ვიპოვოთ. ჩემი აზრით, საუკეთესო გამოსავალი იქნება, თუ დავტოვებთ ამ მწირ მიწას და გავეშურებით ნაყოფიერი მხარის საძებნელად, რადგან ასე ცხოვრების გაგრძელება უბრალოდ შეუძლებელია.

ასე მიმართა დაღლილი ხმით რომელიღაც სხდომაზე რომელიღაც უნაყოფო მხარის მოსახლემ. თუ სად და როდის მოხდა ეს, არც მე და არც თქვენ არ გვაღელვებს. საკმარისია გჯეროდეთ, რომ ეს მოხდა სადღაც, დიდი ხნის წინათ, ერთ უნაყოფო მხარეში. გულახდილად რომ გითხრათ, ერთ დროს მეგონა,რომ როგორღაც გამოვიგონე მთელი ეს ამბავი, მაგრამ დროთა განმავლობაში თავი დავაღწიე ამ აკვიატებულ ფიქრს.ახლა მტკიცედ მჯერა, რომ მხოლოდ იმას გადმოგცემთ, რაც დანამდვილებით მოხდა და უნდა მომხდარიყო სადღაც და როდესღაც და რომ მე არავითარ შემთხვევაში არ შემეძლო ამის გამოგონება.

ქამარზე ხელებშემოწყობილი, მკრთალსახიანი, ცარიელი გამომეტყველებითა და ღონემიხდილი, თითქმის შეუგნებელი სახით მომზირალი მსმენელები ამ ბრძნული სიტყვების გაგონებაზე გამოცოცხლდნენ. თითეულმა მათგანმა უკვე წარმოიდგინა, რომ იმყოფებოდა ჯადოსნურ, სამოთხებრივ ქვეყანაში, სადაც წელჩაწყვეტილი შრომის ჯილდოდ უხვ მოსავალს მიიღებდა.

– მართალს ამბობს! მართალს ამბობს! – აჩურჩულდნენ დაღლილი ხმები

– ესეთი მხარე… სადმე… ახლოსაა? – გაიასმა კუთხიდან გაჭიანურებული ბუტბუტი.

– ძმებო! – უფრო რიხიანად დაიწყო კიდევ ერთმა,- დაუყოვნებლივ უნდა მივყვეთ ამ რჩევას, რადგან ასე გაგრძელება აღარ შეიძლება. ჩვენ ქანცის გაწყვეტამდე ვმუშაობთ, მაგრამ ამაოდ.ჩვენ დავთესეთ მარცვლეული, რომელიც საკვებად უნდა გამოგვეყენებინა, მაგრამ წყალდიდობამ ჩამორეცხა ნათესები და ნიადაგი ფერდობებიდან და დაგვიტოვა ცარიელი ქვები. კიდევ აქ უნდა დავრჩეთ და ვიშრომოთ დილიდან საღამომდე მხოლოდ იმისთვის, რომ ვიყოთ მშიერ-მწყურვალი, ტიტველი და ფეხშიშველი? უნდა გავემგზავროთ და ვიპოვოთ ნაყოფიერი მიწა, სადაც მძიმე შრომა აგვინაზღაურდება უხვი მოსავლით.

– წავიდეთ! ახლავე წავიდეთ! რადგან ეს მიწა სიცოცხლისთვის უვარგისია!

ჩურჩულმა მოიმატა და ყველა დაუფიქრებლად დაადგა გზას.

– მოიცადეთ, ძმებო! სად მიდიხართ? – დაიწყო ისევ პირველმა გამომსვლელმა, – აუცილებლად უნდა წავიდეთ, მაგრამ ასე არა. უნდა ვიცოდეთ, სად მივდივართ. თორემ გადარჩენის ნაცვლად შეიძლება უარეს მდგომარეობაში აღმოვჩნდეთ. გთავაზობთ, ავირჩიოთ წინამძღოლი, რომელსაც დავემორჩილებით და ვინც გვიჩვენებს ყველაზე სწორ გზას.

– ავირჩიოთ! ახლავე ავირჩიოთ! – გაისმა აქა-იქ.

მხოლოდ ახლა დაიწყო ნამდვილი კამათი და არეულობა. ყველა ერთდროულად ლაპარაკობდა და არავის ესმოდა ერთმანეთის. დაიწყეს ჯგუფებად დაყოფა, თითოელი თავისთვის ლუღლუღებდა და ბოლოს ეს ჯგუფებიც დაიშალა. ბოლოს ორ-ორად იდგნენ მხარდამხარ, ერთმანეთს უმტკიცებდნენ, მკლავზე ექაჩებოდნენ, სიჩუმეში ხელებს ამოძრავებდნენ. შემდეგ ისევ შეგროვდნენ ლაპარაკ-ლაპარაკით.

– ძმებო! – ჩახლეჩილი ხმების ფონზე მოისმა ძლიერი ხმა, – ასე ვერ შევთანხმდებით. ყველა ლაპარაკობს და არავინ ისმენს. მოდი, ამოვარჩიოთ წინამძღოლი! ჩვენს შორის ვინ შეგვიძლია ავირჩიოთ? ვის უმოგზაურია იმდენი, რომ კარგად იცნობდეს გზებს? ჩვენ ყველა კარგად ვიცნობთ ერთმანეთს და მაინც, მე, მაგალითად, ვერავის განდობთ ჩემი თავისა და ჩემი შვილების წინამძღოლობას. უმჯობესია მითხრათ, ვინ არის ის მოგზაური, დილიდან ჩრდილში რომ ზის გზის პირას?

სიჩუმე ჩამოვარდა. ყველანი უცნობს მიუბრუნდნენ და თავიდან ფეხებამდე შეათვალიერეს.

ფიქრებში ჩაძირული მოგზაური, რომელსაც მოღუშული სახე ძლივს უჩანდა ხშირ წვერსა და გრძელ თმაში, ისევ ჩუმად იჯდა და დროდადრო თავის ხელჯოხს მიწას უკაკუნებდა.

– გუშინ ეს კაცი ვნახე ახალგაზრდა კაცთან ერთად, ხელჩაკიდებული მიუყვებოდნენ ქუჩას. წუხელ ბიჭმა დატოვა სოფელი, მაგრამ უცნობი აქ დარჩა.

– ძმებო, დავივიწყოთ ეს სულელური წვრილმანები, დრო რომ არ დავკარგოთ. ვინც არ უნდა იყოს ის, შორიდანაა მოსული, რადგან არავინ იცნობს. მას ყველაზე სარწმუნოდ ეცოდინება საუკეთესო და უმოკლესი გზა ჩვენს გასაძღოლად. ჩემი განსჯით, ის ბრძენი კაცია, რადგან ჩუმად ზის და ფიქრობს. ნებისმიერი სხვა აქამდე უკვე ათჯერ ან მეტჯერ ჩაყოფდა ცხვირს ჩვენს საქმეებში და ლაპარაკს გაუბამდა რომელიმე ჩვენთაგანს, მაგრამ ის მთელი ეს დრო ჩუმადაა და არაფერს ამბობს.

– რა თქმა უნდა, ეს კაცი ჩუმად იმიტომ ზის, რომ რაღაცაზე ფიქრობს. ეს სხვა არაფერის ნიშანია, თუ არა იმის, რომ ის ძალზედ ჭკვიანია, – დაეთანხმნენ გარშემომყოფები და უნცობს უფრო დააკვირდნენ. თითოეულმა აღმოაჩინა მასში განსაკუთრებული სიჭკვიანის მახასიათებელი ბრწყინვალე ნიშანი.

არც თუ ბევრი ლაპარაკის შემდეგ, ყველა საბოლოოდ შეთანხმდა, რომ ეთხოვათ ამ მოგზაურისთვის, რომელიც, როგორც მათ მიიჩნიეს, ღმერთმა გამოუგზავნათ უკეთესი ტერიტორიისა და ნაყოფიერი მიწის მოსაძებნად, ყოფილიყო მათი წინამძღოლი და ისინი მოუსმენდნენ მას და დაემორჩილებოდნენ კითხვის დაუსმელად.

თავიანთ შორის გამოარჩიეს ათი კაცი, რომელიც მივიდოდა უცნობთან მათი გადაწყვეტილების გასაცნობად. ამ წარმომადგენლებს უნდა გადაეცათ მისთვის საქმის სავალალო მდგომარეობა და ეთხოვათ გამხდარიყო მათი წინამძღოლი.

ამგვარად, ათეული გაემართა უცნობისკენ და მდაბლად დაუკრა თავი. ერთ-ერთმა მათგანმა დაიწყო მოყოლა არაპროდუქტიულ ნიადაგზე, გვალვებიან წლებზე და იმ სიღარიბეზე, რომელშიც აღმოჩნდნენ. ბოლოს შემდგნაირად დაასრულა:

– ეს პირობები გვაიძულებს დავტოვოთ ჩვენი სახლები და გავემგზავროთ უკეთესი სამშობლოს საპოვნელად. სწორედ იმ მომენტში, როდესაც საბოლოოდ მივაღწიეთ ამ შეთანხმებას, როგორც ჩანს, ღმერთმა მოწყალება მოიღო ჩვენზე და გამოგვიგაზვნა შენი თავი – ბრძენი და ძვირფასიუცნობი, რათა გაგვიძღვე და გაგვათავისუფლო სიღატაკისგან. ყველა აქაური მაცხოვრებლის სახელით, გთხოვთ იყოთ ჩვენი წინამძღოლი.სადაც არ უნდა წახვიდე, გამოგყვებით. შენ იცი გზები და აშკარაა, რომ უფრო ბედნიერ სამშობლოში ხარ დაბადებული. მოვისმენთ და დავემორჩილებით ყოველ შენს ბრძანებას. ბრძენო უცნობო, თანხმა ხარ გადაარჩინო ამდენი სული დაღუპვისგან? იქნები ჩვენი წინამძღოლი?

მთელი ამ ხვეწნა-მუდარის განმავლობაში, ბრძენ უცნობს თავი ერთხელაც არ აუწევია. გაუნძრევლად იჯდა ისევ ისე, როგორც პირველად ნახეს. თავი ჩაწეული ჰქონდა, იჭმუხნებოდა და პასუხი არ სცემდა. მხოლოდ ჯოხს უკაკუნებდა მიწას და – ფიქრობდა. როდესაც სიტყვით გამოსვლა დასრულდა, უცნობმა, არც კი შერხეულა ისე, ნელა და უკმეხად ამოიჩიფჩიფა:

– ვიქნები!

– შეგვიძლია გამოგყვეთ და უკეთესი ადგილი ვეძებოთ?

– შეგიძლიათ! – თავაუღებლად გააგრძელა მან.

წარმომადგენლები პატივისცემისა და ენთუზიაზმის გამომხატველადახმაურდნენ, თუმცა უცნობს ამასთან დაკავშირებით არც ერთი სიტყვა არ უთქვამს.

ათეულმა შეკრებილებს თავიანთი წარმატება გააცნო და დაამატა, რომ მხოლოდ ახლა დაინახეს, თუ რა დიდი სბირძნის მატარებელი იყო უცნობი კაცი.

– ის არც კი განძრეულა თავისი ადგილიდან, თავიც კი არ აუწევია რომ დაენახა, ვინ ელაპარაკებოდა. მხოლოდ ჩუმად იჯდა და მედიტირებდა. მთელ ჩვენს საუბარსა და მადლიერებას მხოლოდ ორი სიტყვით უპასუხა.

– ნამდვილი ბრძენკაცი! იშვიათი ჭკუა! – იძახდნენ შეკრებილები, ბედნიერნი იმით, რომ ღმერთმა ზეციდან მათ გადასარჩენად ანგელოზი გამოაგზავნა. ასეთი წინამძღოლის მეშვეობით, რომელსაც ვერაფერი აუბნევდა თავ-გზას, ყველა ღრმად იყო წარმატებაში დარწმუნებული.ასე გადაწყდა, რომ გარიჟრაჟზე გაემგზავრებოდნენ.

(წინა გვერდი)

დაღი

საშინელი სიზმარი ვნახე. სიზმრის შინაარსი იმდენად არ მაღელვებს, რამდენადაც ის, თუ როგორ გავბედე ასეთი სიზმრის დასიზმრება მაშინ, როდესაც მე თვითონ გახლავართ წყნარი და პატივცემული მოქალაქე, ჩვენი ძვირფასი, ტანჯული დედა სერბეთის მორჩილი შვილი, ისევე, როგორც მისი სხვა შვილები. რა თქმა უნდა, გამონაკლისი რომ ვყოფილიყავი, ყველაფერი სხვაგვარად იქნებოდა, მაგრამ არა, ძვირფასო მეგობრებო, ზუსტად იმავეს ვაკეთებ, რასაც სხვები და სიფრთხილეშიც ბადალი არ მყავს. ერთხელ ქუჩაში დაგდებული პოლიციელის ფორმის ბრჭყვიალა ღილი დავინახე. გაშტერებული მივაჩერდი მის ჯადოსნურ ციალს და ის იყო, ტკბილი მოგონებებით აღვსილს, გვერდით უნდა ჩამევლო, რომ უეცრად ხელი ამინკალკალდადა მხედრული სალმის მისაცემად აღიმართა, თავი თავისით დაიხარა მიწამდე და ჩემი პირი იმ ბედნიერ ღიმილად გაიბადრა, რომელსაც ყველა ვატარებთ ჩვენს ზემდგომებთან შეხვედრისას.

– კეთილშობილი სისხლი მიჩქეფს ძარღვებში – აი,რა რის! – მაშინვე ეს გავიფიქრე და ზიზღით შევხედე იმ სასტიკ ადამიანს, რომელმაც ღილს უდარდელად დააბიჯა.

– მხეცო! – ვთქვი გამწარებულმა და გადავაფურთხე, შემდეგ კი გზა გავაგრძელედა თავი ვინუგეშე, რომ ასეთი უხეში ადამიანები ცოტანი იყვნენ. განსაკუთრებით მადლიერი ვიყავი ღმერთისა, რომ ასეთი სუფთა გული და წინაპრების კეთილშობილი, რაინდული სისხლი მიბოძა.

ახლა ხომ ხედავთ, რა შესანიშნავი ადამიანი ვარ, არაფრით განსხვავებული სხვა პატივცემული მოქალაქეებისგან და ეჭვგარეშეა, თქვენც ცნობისმოყვარეობით აღივსეთ, თუ როგორ შეიძლებოდა ასეთი საზარელი და სულელური რამ მომხდარიყო ჩემს სიზმარში.

იმ დღეს უჩვეულო არაფერი მომხდარა. მშვენიერი სადილის, ღვინის წრუპვისა და კბილების ჩიჩქნის შემდეგ, ჩემი მოქალაქეობრივი უფლებების თამამი და სრული შეგნებით, საწოლისკენ გავემართე და წიგნიც გავიყოლე, რომ მალე ჩამძინებოდა.

რასაკვირველია, ჩემი მიზნის დაკმაყოფილების შემდეგ, წიგნი ხელიდან გამიცურდა და ვალმოხდილს, ბატკანივით უწყინრად ჩამეძინა.

უცებ, მთებში მიმავალ, ვიწრო, ტალახიან გზაზე აღმოვჩნდი. ცივი, ბნელი ღამეა. ქარი გამხმარ ტოტებს შორის ყმუის და შიშველ კანს სამართებელივით მისერავს. ბნელი ცაპირქუშად ჩამოწოლილა და თოვლი, მტვრის კორიანტელივით, თვალებსა და სახეში მეყრება. ირგვლივ კაციშვილის ჭაჭანება არ არის. მივიჩქარი და ტალახიან გზაზე წამდაუწუმ ხან მარჯვნინ მივსრიალებ, ხან მარცხნივ. ვბარბაცებ, ვეცემი და გზას ვკარგავ. ღმერთმა უწყის, სად მივდივარ და ეს ჩვეულებრივი, მოკლე ღამე კი არა, საუკუნესავით გაწელილი წყვდიადია, და ისევ მივდივარ, არ ვიცი სად.

ამ სიარულში წლები გავიდა და მივედი სადღაც შორს, ძალიან შორს ჩემი ქვეყნიდან, უცნობ მხარეში, რომელიც ალბათ არავინ იცის და რომლის ნახვაც, დარწმუნებული ვარ, მხოლოდ სიზმარში შეიძლება.

ბევრი ხეტიალის შემდეგ დიდ ქალაქს მივადექი, სადაც ბევრი ხალხი ცხოვრობდა. დიდი ბაზრის მოედანზე უზარმაზარი ბრბო შეკრებილიყო, ყურთასმენის წამღები ხმაური იდგა. ბაზრის წინ ფუნდუკში შევედი და მეპატრონეს ვკითხე, ამდენი ხალხი რას შეეკრიბა.

– ჩვენ წყნარი და პატივცემული ხალხი ვართ, – დაიწყო მეფუნდუკემ ამბის მოყოლა, – ჩვენ მოსამართლის მორჩილნი და ერთგულნი ვართ.

– მოსამართლე უმაღლესი ხელისუფალია? – შევაწყვეტინე.

– მოსამართლე განაგებს აქაურობას და უმაღლესი ხელისუფალია. შემდეგ მოდის პოლიცია.

გადავიხარხარე.

– რა გაცინებს?.. რა, არ იცოდი?.. საიდან ხარ მოსული?

მე მოვუყევი, როგორ დავკარგე გზა და რომ მოვდიოდი შორეული ქვეყნიდან – სერბეთიდან.

– მე გამიგია ამ სახელგანთქმული ქვეყნის შესახებ! – ჩაიჩურჩულა მეფუნდუკემ და პატივისცემით შემომხედა, შემდეგ ისევ ხმამაღლა განაგრძო:

– ჩვენთან ასეა. მოსამართლე მართავს აქაურობას პოლიციის მეშვეობით.

– თქვენი პოლიციელები როგორებიარიან?

– როგორ გითხრა, სხვადასხვა რანგის პოლიციელი გვყავს, ჩინის მიხედვით. არიან მეტად გამორჩეულები და ნაკლებად გამორჩეულები. ჩვენ კი ვართ წყნარი და პატივცემული ადამიანები, მაგრამ ხომ იცით, ათასი ჯურის მაწანწალა შემოეხეტება გარეუბნებიდან, გვრყვნიან და ცუდ რამეებს გვასწავლიან. ჩვენი ქალაქის მაცხოვრებელი სხვისგან რომ გაირჩეოდეს, გუშინ მოსამართლემ გამოსცა ბრძანება, რომ ყველა მოქალაქე უნდა მივიდეს სასამართლოში, სადაც თითეულს შუბლზე დაღს დაასმევენ. ამიტომაცაა ამდენი ხალხი მოსული, რჩევა ჭირდებათ, თუ როგორ მოიქცნენ.

ნათქვამმა შემაძრწუნა და ვიფიქრე, რომ სასწრაფოდ უნდა გავცლოდი ამ უცნაური ქვეყანას, რადგან მე, მიუხედავად იმისა, რომ სერბი ვიყავი, მიუჩევევლი ვიყავი ასეთ რაინდულ სულს და ავფორიაქდი.

მეფუნდუკემ დიდსულოვნად გამიღიმა, მხარზე ხელი მომითათუნა და ამაყად მითხრა:

– ოჰ, უცნობო, ეს საკმარისია შენს შესაშინებლად? რა გასაკვირია, შენ ხომ კიდევ დიდი გზა გაქვს გასავლელი, სანამ ჩვენსავით გამბედაობას შეიძენ.

– რას გულსიხმობ? – მორიდებით ვკითხე.

– რა კითხვაა! აი ნახავ, როგორი მამაცები ვართ. გეუბნები, კიდევ დიდი გზა გაქვს გასავლელი ჩვენსავით გამბედავი რომ გახდე. ბევრი გიმოგზაურია და ქვეყანა გინახავს, მაგრამ დარწმუნებული ვარ, ჩვენნაირ გმირებს არსად შეხვედრიხარ. მოდი, ერთად წავიდეთ. უნდა ვიჩქარო.

ის იყო გარეთ უნდა გავსულიყავით, რომ კარის წინ მათრახის ტკაცუნი გაისმა.

გარეთ გავიხედე და ასეთ სანახაობას შევესწარი: ჭრელ მუნდირში გამოწყობილ კაცს თავზე ლაპლაპა, სამრქიანი ქუდი ჩამოეფხატა და მეორე, მდიდრული მოქალაქის ტანსაცმელში გამოწყბილ კაცს ზურგზე შემოჯდომოდა. კარის წინ გაჩერდნენ და მხედარი დაბლა ჩამოხდა.

მეფუნდუკე გარეთ გავიდადათავი მდაბლად დაუკრა. ჭრელმუნდირიანი ფუნდუკში შევიდა და სპეციალურად გაფორმებულ მაგიდასთან დაჯდა. სამოქალაქო ტანსაცმლიანი კი კარის წინ დადგა დალოდინი დაუწყო. მეფუნდუკემ მასაც დაუკრა თავი.

– ეს რა ხდება? – ვკითხე მას, ძლიერ შეცბუნებულმა.

– ის, ვინც შიგნით შევიდა, მაღალი რანგის პოლიციელია, ეს, გარეთ მომლოდინე კი, ჩვენი ყველაზე გამორჩეული მოქალაქე, ძალიან მდიდარი და გულმხურვალე პატრიოტი – წამჩურჩულა მეფუნდუკემ.

– მაგრამ ზურგით რატომ დაყჰავს?

მეფუნდუკემ თავით მანიშნა და განზე გავდექით.შემდეგ დამცინავად გადმომხედა და მითხრა:

– ჩვენთვის ეს დიდი პატივია, რასაც იშვიათად თუ ვინმე იმსახურებს! – ამის შემდეგ მან კიდევ ბევრი დიდებული რამ მითხრა და საბოლოოდ თავ-გზა ამიბნია. თუმცა ნათლად გავიგონე, რაც ბოლოს დააყოლა: – ეს არის ქვეყნის სამსახურში ყოფნა, რისი სათანადო პატივისცემაც სხვა ერებმა ჯერ კიდევ ვერ ისწავლეს!

 ჩვენ შეკრებილ ხალხს შევუერთდით,სადაც თავმჯოდმარის არჩევა მიმდინარეობდა.

ერთმა ჯგუფმა თავმჯდომარის კანდიდატურად დაასახელა ვინმე, თუ სახელი სწორად მახსოვს, კოლბი. მეორე ჯგუფს თავმჯდომარედ ტალბი სურდა. მესამე ჯგუფსაც ჰყავდა თავისი კანდიდატი.

სახიფათო გაუგებრობა ხდებოდა. ყველა ჯგუფი საკუთარი კანდიდატის გაყვანას ცდილობდა.

– ასეთი მნიშვნელოვანი შეკრების თავმჯდომარებოისთვის კოლბზე უკეთესი კაცი არ გვეგულება, – განაცხადა პირველმა ჯგუფმა, – რადგან ვიცნობთ, როგორც გაბედულ და ღირსეულ მოქალაქეს. არამგონია აქ ვინმეს შეეძლოს დაიკვეხნოს, რომ უფრო მეტჯერ ეტარებინოთ ესოდენ მნიშვნელოვანი ხალხი ზურგით.

– შენ ვინ გდიხარ, ამდენს რომ ლაპარაკობ, – წამოიძახა ვიღაცამ მეორე ჯგუფიდან, – პოლიციის უმცროსი შიკრიკიც კი არ გიტარებია!

– კარგად ვიცი თქვენი ღირსებების შესახებ, – დაიყვირეს მესამე ჯგუფიდან, – ყმუილის გარეშე მათრახის ერთ დარტყმასაც ვერ უძლებ!

– მოდი, პირდაპირ ვთქვათ, – დაიწყო კოლბმა. – მართალია, რომ გამოჩენილ დიდებულებს დავატარებდი ზურგით ასე ათი წლის წინ. მათრახიც გაუტყლაშუნებიათ და ხმა არ მომიღია. მაგრამ შესაძლოა, ჩვენს შორის არიან უფრო ახალგაზრდები და დამსახურებულები.

– არა, არა, – შეჰყვირეს მისმა მომხრეებმა.

– ვადაგასულ ღირსებებზე არაფრის მოსმენა არ გვსურს. ათი წელი გავიდა, რაც კოლბს არავინ უტარებია, – წამოიძახეს მეორე ჯგუფიდან.

– ახალგაზრდა სისხლი დუღს, ბებრებმა კი ბებერი ძვლები დახრან, – დაეთანხმა მესამე ჯგუფი.

უცებ ყველა მიჩუმდა. ხალხი გაიწ-გამოიწია გზის დასათმობად და ოცდაათ წლამდე ახალგაზრდა მამაკაცი დავინახე. მოახლოებულს, ყველამ თავი დაუკრა.

– ვინ არის? – ჩუმად ვკითხე მეფუნდუკეს.

– პოპულარული ლიდერია, ახალგაზრდაა, მაგრამ იმედისმომცემი. იკვეხნის,რომ სამჯერ ატარა თავად მოსამართლე ზურგით. ყველაზე მეტად განთქმულია.

– ალბათ, მას აირჩევენ? – ჩავეკითხე.

– ცხადია, რადგან დანარჩენმა კანდიდატებმა თავისი დრო მოჭამეს, მოსამართლე კი გუშინაც მის ზურგზე სეირნობდა.

– რა ჰქვია?

– კლეარდი.

საპატიო ადგილას დააყენეს.

– მე ვფიქრობ, – კოლბის ხმამ სიჩუმე დაარღვია,- ამ პოსტისთვის კლეარდზე უკეთეს კაცს ვერ ვიპოვით. ის ახალგაზრდაა, მაგრამ მასზე უფროსებიც ვერ გაუტოლდებიან.

– გაუმარჯოს კლეარდს!

კოლბმა და ტალბმა თავმჯდომარის სკამთან მიიყვანეს. ყველამ თავი დაუკრა და ხმა გაკმინდა.

– გმადლობთ, ძმებო, კეთილი სურვილებისა და იმ პატივისთვის, რომელიც ერთსულოვნად მომაგეთ. თქვენი იმედების ჩემთვის მობარება ფრიად სასიამოვნოა ჩემთვის. ადვილი არ არის ასეთ საყურადღებო ჟამს ატარო ხალხის სურვილების გემი, მაგრამ ყველანაირად ვეცდები, გავამართლო თქვენი იმედები, პატიოსნად წარმოვაჩინო თქვენი აზრი და დავიმსახურო თქვენი კეთილისმსურველობა. მადლობელი ვარ, ძმებო, ჩემი არჩევისთვის.

– ვაშა! ვაშა! ვაშა! – აგუგუნდა ხალხი გარშემო.

– ახლა კი,ძმებო, იმედი მაქვს, ნებას მომცემთ რამდენიმე სიტყვით შევეხო ამ მნიშვნელოვან მოვლენას. არ არის ადვილი იმ ტკივილისა და ტანჯვის ატანა, რომელიც ჩვენ გველოდება. ადვილი არ არის შუბლის ცხელი რკინით დადაღვა. მართლაც რომ, ამ ტკივილს ყველა ვერ გაუძლებს. დაე, მშიშრები აკანკალდნენ და შიშისგან ფერი დაეკარგოთ, მაგრამ წუთითაც არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ მამაც წინაპართა შვილები ვართ, კეთილშობილური სისხლი ჩქეფს ჩვენს ძარღვებში, გმირული სისხლი ჩვენი ბაბუებისა, იმ დიადი რაინდებისა, რომლებიც თვალის დაუხამხამებლად კვდებოდნენ თავისუფლებისა და ჩვენი, მათი შთამომავლობის კეთილდღეობისთვის. ჩვენი ტანჯვა მსუბუქი იქნება, თუ მათ ტანჯვაზე იფიქრებ – გადაგვარებული და მშიშარა თაობა ხომ არ ვართ? მითუმეტეს, რომ ახლა საუკეთესო ცხოვრება გვაქვს, ვიდრე აქამდე ოდესმე ყოფილა. თითოეული ნამდვილი პატრიოტი, ყველა, ვისაც ჩვენი ერის შერცხვენა არ უნდა, აიტანს ტკივილს, როგორც ნამდვილი კაცი და გმირი.

– გაუმარჯოს კლეარდს!

მის შემდეგ რამდენიმე მგზნებარე სიტყვით გამომსვლელი გამოვიდა. მათ შეშინებული ხალხი გაამხნევეს და კლეარდის ნათქვამი მეტნაკლებად გაიმეორეს.

შემდეგ ერთმა ფერდაკარგულმა, დაქანცულმა კაცმა, რომელსაც დაღარულ სახეს თოვლივით თეთრი თმა და წვერი უფარავდა, სიტყვა ითხოვა. მუხლები და ხელები უცახცახებდა, წელში მოხრილიყო. ხმა უკანკალებდა და თვალებში ცრემლი უკიაფებდა.

– შვილებო, – დაიწყო მან და ცრემლი ჩამოუგორდა დანაოჭებულ ლოყასა და თეთრ წვერზე, – მე ღატაკი ვარ და მალე მოვკვდები, მაგრამ მგონია, რომ ასეთი სამარცხვინო რამ არ უნდა ჩაიდინოთ. მე ასი წლის ვარ და მთელი ცხოვრება ამის გარეშე ვიცხოვრე. ახლა რატომ უნდა დაესვას მონობის ბეჭედი ჩემს თეთრ და დაქანცულ თავს?..

– ძირს ეგ მოხუცი გაიძვერა! – დაიძახა თავმჯდომარემ.

– ძირს! – აყვირდნენ სხვებიც.

– ბებერი ლაჩარი!

– იმის ნაცვლად, რომ გაგვამხნევოს, ყველას აშინებს!

– ჭაღარის უნდა რცხვენოდეს! ამდენ ხანს იცხოვრა და მაინც ეშინია. ჩვენ, ახალგაზრდები, უფრო გაბედულები ვართ.

– გარეთ გააგდეთ!

– ძირს!

ახალგაზრდა, მამაც პატრიოტთა გაბრაზებული გუნდი მივარდა მოხუცს და ხელის კვრა და ქაჩვა დაუწყო.

ბოლოს მისი ასაკის გამო, ნება მისცეს წასულიყო, წინააღმდეგ შემთხვევაში ჩაქოლავდნენ.

ყველამპირობა მისცა ერთმანეთს, რომ მეორე დღეს მხნედ იქნებოდნენ და თავს წარმოაჩენდნენ, როგორც საკუთარი ერის ღირსებასა და გამარჯვებას ეკადრებოდა.

უზადო მწყობრით დატოვეს შეკრება. დაშორებისას, ამბობდნენ:

– ხვალ ვნახავთ, ვინ ვინ არის!

– ხვალ გამოვარკვევთ მკვეხარებს!

– მოვიდა დრო, რჩეულები გამოვყოთ უვარგისებისგან, რათა ყველა არამზადას არ შეეძლოს თავის ქება!

ფუნდუკში დავბრუნდი

– ნახე, რისგან ვართ გამოძერწილი? – ამაყად მკითხა მეფუნდუკემ.

–ვნახე, – ვუპასუხე ღონემიხდილმა ანგარიშმიუცემლად, უცნაური შთაბეჭდილებებისგან თავი მიბზუოდა.

იმავე დღეს, გაზეთის მთავარ გვერდზე ასეთ სტატიას წავაწყდი:

– მოქალაქენო, დროა შევწყვიტოთ ფუჭი ტრაბახი და გაბღენძვა. დროა შევწყვიტოთ ცარიელი სიტყვებით ჩვენი წარმოსახვითი სიკეთეების და უბედურებების ჩვენება. დრო მოვიდა, მოქალაქენო, ჩვენი სიტყვები გამოვცადოთ, რათა გამოჩნდეს, ვინ არის ღირსეული და ვინ არა!მაგრამ ჩვენ გვჯერა, რომ ჩვენს შორის არ აღმოჩნდებიან სამარცხვინო ლაჩრები, რომლებსაც ძალით მიიყვანენ დაღის დასასმელ ადგილას. თითოეული ჩვენთაგანი, ვისაც ერთი წვეთი კეთილშობილური სისხლი ურევია, იქნება პირველთა შორის, ვინც ამ ტკივილს და ტანჯვას გადაიტანს, უხმოდ და ამაყად, ეს წმინდა ტკივილი არის მსხვერპლი, შეწირული ჩვენი და ჩვენი ქვეყნის კეთილდღეობისათვის. წინ, მოქალაქენო, ხვალ ღირსების გამოცდის დღეა!..

მეფუნდუკე იმ ღამეს ადრე დაწვა დასაძინებლად, რათა დილით რაც შეიძლება ადრე ამდგარიყო და დანიშნულ ადგილას მისულიყო. ბევრი კი პირდაპირ მერიისკენ გაემართა, რათა პირველი ჩამდგარიყო რიგში.

მეორე დღეს მეც მერიისკენ გავეშურე. ყველა იქ იყო – მოხუცი თუ ახალგაზრდა, ქალი და კაცი. ზოგ დედას პატარა შვილები მოეყვანა, რათა მათაც შეძლებოდათ მონობის დაღის დასმა ღირსების სახელით და სამომავლოდ სამოქალაქო სამსახურში მაღალი რანგის დაკავება.

ერთმანეთს ხელს კრავდნენ და ილანძღებოდნენ (მოხარული ვიყავი, რომ ამაში ჩვენ, სერბებს გვგავდნენ) და ცდილობდნენ კართან პირველები დამდგარიყვნენ. ზოგიერთი ერთმანეთს ყელშიც კი წვდა.

დაღის დამსმელი სამოქალაქო წარმომადგენელი თეთრ, ოფიციალურ ფორმაში გამოწყობილიყო და ხალხს კიცხავდა:

-ნუ ზუზუნებთ, თუ ღმერთი გწამთ, ყველას ჯერი მოვა – ცხოველები ხომ არ ხართ, მუჯლუგუნების გარეშეც შეგიძლიათ დგომა.

დადაღვა დაიწყო. ერთმა დაიყვირა, მეორემ მხოლოდ ამოიგმინა, მაგრამ ვერავინ შეძლო დაღის დასმის ხმისამოუღებლად ატანა.

მეტი აღარ შემეძლო ამ ტანჯვის ყურება, ამიტომ ფუნდუკში დავბრუნდი. რამდენიმე დაღდასმული უკვე დაბრუნებულიყო, ჭამდნენ და სვამდნენ.

– მორჩა, – თქვა ერთმა.

– ჩვენ მაინცდამაინც არ გვიყვირია, მაგრამ ტალბი კი ვირივით ყროყინებდა, – თქვა მეორემ.

– ხედავ, როგორია თქვენი ტალბი? გუშინ კი მისი თავმჯდომარეობა გინდოდათ.

– ეჰ, რას გაიგებ.

ისინი ლაპარაკობდნენ, თან ტკივილისგან ჩუმად ხვნეშოდნენ და იმანჭებოდნენ, ცდილობდნენ სხვებს არ დაენახათ და ლაჩრებად არ მოენათლად.

კლეარდმა ამოიგმინა და თავი შეირცხვინა, ხოლო კაცი, სახელად ლეარი, ნამდვილი გმირი გამოდგა, რადგან ორი დაღი მოითხოვა და ხმა არ ამოუღია. მთელი ქალაქი პატივისცემით ალაპარაკდა მასზე.

ზოგიერთები გაიქნცნენ და დანარჩენების ზიზღი დაიმსახურეს.

რამდენიმე დღის შემდეგ, ორდაღიანიქალაქში გამოვიდა, თავი მაღლა ეჭირა, გამარჯვებულის იერით, თავდაჯერებული და ამაყი დადიოდა. სადაც კი გაივლიდა, ყველგან თავის დაკვრითა და ქუდის მოხდით ეგებებოდნენ.

კაცები, ქალები და ბავშვები უკან მისდევდნენ, რათა დიდებული ერისკაცი ენახათ. სადაც კი გაივლიდა, აღფრთოვანების ჩურჩული მიჰყვებოდა თან: „ლეარი! ლეარი! ისაა! ის გმირი, რომელმაც არც კი დაიკვნესა, ხმა არ გაუღია, როდესაც ორი დაღი ამოშანთეს მის შუბლზე!“ მას აქებდნენ და ადიდებდნენ გაზეთის პირველ გვერდებზე.

და მან დაიმსახურა ხალხის სიყვარული.

ასეთი ქება-დიდება მესმოდა ყოველი მხრიდან და ვიგრძენი, როგორ ამიჩქროლდა ძარღვებში ბებერი, სერბული სისხლი. ჩვენი წინაპრები იყვნენ გმირები, რომლებიც სარზე აცვეს თავისუფლებისთვის ბრძოლის გამო. ჩვენც გვაქვს ჩვენი გმირული წარსული და ჩვენი კოსოვო. ეროვნული სიამაყისადაპატივმოყვარეობისაგან ჟრუანტელმა დამიარა, ჩემი ერის სიმამაცის საჩვენებლად მერიისკენ გავიქეცი და შევძახე:

– რატომ ადიდებთ ამ თქვენს ლეარს? თქვენ ნამდვილი გმირები არც კი გინახავთ! მოდით და თქვენით ნახეთ, როგორია კეთილშობილური სერბული სისხლი! ორი კი არა, ათი დაღი დამასვით!

ქათქათა ფორმაში ჩაცმულმა სამოქალაქო მოსამსახურემ ცხელი შანთი შუბლთან მომიტანა და. ამ დროს გამომეღვიძა.

შიშით შუბლი მოვისრისე და პირჯვარი გადავიწერე. გაბრუებული ვიყავი სიზმარში მომხდარი უცნაური ამბებით.

– ლეარის დიდება კინაღამ ჩრდილქვეშ დავაყენე, – გავიფიქრე და კმაყოფილმა გვერდი ვიცვალე, მაგრამ თითქოს გული დამწყდა, სიზმარი რომ ვერ დავასრულე.

 

ბელგრადში, 1899წ.
სპეციალურად „რადოიე დომანოვიჩის“ პროექტისათვის თარგმნა მარეხ დოლიძემ, 2021წ.

ჩვეულებრივი სერბული მუშახარის მსჯელობა

ბევრი საოცრება ხდება ქვეყნიერებაზე. ჩვენი ქვეყანა კი, როგორც ბევრს უთქვამს, იმდენად წალეკილია საოცრებებით, რომ საოცრება საოცრება აღარ არის. მაღალ თანამდებობებზე მყოფი ადამიანები საერთოდ ვერ აზროვნებენ და ამის დასაბალანსებლად, ან იქნებ სხვა მიზეზით, გლეხის ჩვეულებრივი მუშა ხარი, რომელიც არაფრით განსხვავდებოდა სხვა ხარებისგან, იძულებული გახდა აზროვნება დაეწყო. ღმერთმა უწყის, რამ უბიძგაამ გონიერ ცხოველსასეთი თავგამეტებისაკენ, მითუმეტეს, რომ დიდი ხანია ცნობილია, რომ სერბეთში ამ უიღბლო საქმიანობას მხოლოდ ზიანი მოაქვს. ისიც უნდა ითქვას, რომ ამ საბრალო არსებამ, მთელი თავისი გულუბრყვილობით, არ იცოდა, რომ ამ ხელობას არანაირი სარგებელი არ მოჰქონდა, ამიტომ ვერც განსაკუთრებულ სამოქალაქო შეუპოვრობას დავაბრალებთ. დღემდე გამოუცნობი დარჩა, რატომ უნდა ეაზროვნა ხარს, როდესაც ის არც ხმის მიმცემი იყო, არც საბჭოს წევრი, არც მოსამართლე, არც მუშა საქონლის არჩეული დეპუტატი. ხანდაზმული სენატორიც კი არ ყოფილა. თუ მუშა საქონლის მინისტრობაზე ოცნებობდა, მაშინ მითუმეტეს უნდა ევარჯიშა, თუ როგორ ეფიქრა რაც შეიძლება ნაკლები, სხვა ბედნიერი ქვეყნების ბრწყინვალე მინისტრების მსგავსად, თუმცა ჩვენს ქვეყანას ამ მხრივ ნაკლებად გაუმართლა. ბოლოს და ბოლოს, რაში გვანაღვლებს, თუ რატომ დაიწყო სერბულმა მუშა ხარმა ის საქმიანობა, რაც ადამიანებმა დიდი ხანია, მიატოვეს. ეს ასევე შეიძლებოდა მომხდარიყო ნაწილობრივ მისი ბუნებრივი ინსტინქტების გამო.

ამგვარად, რა სახეობისაა ეს მუშა ხარი? ის ჩვეულებრივი ხარია, რომელსაც, როგორც ზოოლოგია გვასწავლის, აქვს თავი, ტანი და კიდურები. ეწევა უღელს, ძოვს ბალახს, ლოკავს მარილს, იცოხნება და ბღავის და მისი სახელია ნაცარა.

აი, როგორ დაიწყო მან ფიქრი. ერთ დღეს მენახირემ ნაცარა და მისი მეგობარი

შავტუხაურემში შეაბა, მოპარული მარგილებით დატვირთა და ქალაქში გაემგზავრა გასაყიდად. ქალაქში ჩასვლისთანავე ყველა მარგილი გაყიდა, ნაცარა და მისი მეწყვილე ურმიდან გამოსხნა, თოკით მიაბა, წინ ფრინტას გამხმარი ძნა დაუგდო და პირდაპირ პატარა დუქნისკენ გაემართა ყელის გასასველებლად. ფესტივალი მიმდინარეობდა და ქალაქში უამრავი კაცი, ქალი და ბავშვი ირეოდა. შავტუხამ, რომელიც ხარებს შორის ცნობილი იყო თავისი განსაკუთრებული სიშტერით, ზედ არავის შეხედა, მთელი სერიოზულობით ჩარგო თავი თივაში, ფაშვი ამოივსო, სიამოვნებისგან დაიზმუვლა და იქვე წამოწვა. თან ტკბილად თვლემდა და იცოხნებოდა. მის გვერდით ჩავლილი ხალხი საერთოდ არ ადარდებდა, მხოლოდ თვლემდა და იცოხნებოდა. (რა დასანანია, რომ ადამიანი არ იყო და ეს შესანიშნავი კარიერული თვისებები ფუჭად იხარჯებოდა). ნაცარას კი პირი არ დაუკარებია გამხმარი ბალახისთვის. მისი მეოცნებე თვალები და სევდიანი გამომტყველება ერთი შეხედვით მიგახვედრებდათ, რომ ის მოაზროვნე იყო, სათუთი, მგრძნობიარე სული. სერბები მიმიდოიოდნენ, ამაყები თავიანთი დიადი წარსულით, სახელით, ერით და ეს სიამაყე გამოიხატებოდა უდრეკ ნებისყოფასა და მტკიცე ნაბიჯში. ნაცარა მათ აკვირდებოდა და უეცრად, საშინელმა უსამართლობის გრძნობამ მისი გული სინანულითა და ტკივილით აავსო.ის დანებდა ამ უეცარ, ძლიერ გრძნობას, სევდიანად დაიზმუვლა, ცრემლი ჩამოუგორდა და ამ განუზომელი ტკივილისგან, ნაცარამ ფიქრი დაიწყო:

– რა ეამაყებათ ასე ძალიან ჩემს პატრონს და მის თანამემულე სერბებს? რატომ უჭირავთ თავი ამაყად და ჩვენ აგდებულად გვიყურებენ? ისინი ამაყობენ თავიანთი სამშობლოთი, რომ ბედისწერამ მათ სერბეთში დაბადება არგუნათ. მეც სერბეთში დამბადა დედამ და სერბეთი მარტო დედაჩემის კი არა, მამაჩემის სამშობლოცაა. ჩემი წინაპრებიც, მათ წინაპრებთან ერთად, ძველი სლავური სამშობლოდან ჩამოვიდნენ ამ მიწაზე. მაგრამ არც ერთ ხარს ამით სიამაყე არ უგრძვნია. ჩვენ ვამაყობთ მხოლოდ მძიმე ურმის აღმართზე ათრევით. დღემდე, არც ერთ სერბ მუშა ხარს არ უთქვამს გერმანელი ხარისთვის: „რა გინდათ ჩემგან? მე სერბი ხარი ვარ, ჩემი სამშობლო საამაყო სერბეთია, ჩემმა წინაპრებმა აქ მოიგეს ხბოები, ჩემი ბაბუების ძვლები აქ მარხია“. ღმერთმა დაგვიფაროს, არასდროს გვიგვრძნია სიამაყე ამის გამო, აზრადაც არ მოგვსვლია, ესენი კი ამაყობენ. უცნაური ხალხია!

ასეთ ფიქრებში მყოფმა ხარმა თავი დახარა. ეჟვანმა გაიჟღარუნა და უღელი აჭრიალდა. შავტუხამ თვალები შეახილა და მეგობარს შეჰზმუვლა:

– ისევ დაიწყე შენი სისულელეები! ჭამე, სულელო, ცოტა ქონი მოიკიდე, შეხედე, ნეკნები გარეთ გაქვს გამოჩრილი. ფიქრი კარგი რომ ყოფილიყო, ადამიანები ჩვენ კი არ მოგვიგდებდნენ. შეუძლებელია, ასეთი იღბლიანები ვიყოთ!

ნაცარამ სიბრალულით შეხედა თავის მეწყვილეს, თავი გაატრიალა და ისევ თავის ფიქრებში ჩაიძირა.

– ისინი თავისი დიადი წარსულით ამაყობენ. მათ აქვთ კოსოვოს ველი, კოსოვოს ბრძოლა. დიდი საქმე, ჩემი წინაპრებიმაშინაც ეწეოდნენ ურმებს და ეზიდებოდნენ აღჭურვილობას. ჩვენ რომ არა, ადამიანებს თავისით მოუწედავთ ამის კეთება. შემდეგ აჯანყება თურქებისწინააღმდეგ. დიადი, კეთილშობილური თავდადება, მაგრამ ვინ იყო მაშინ იქ? ეს ცხვირაწეული რეგვენები იყვნენ? ახლა რომ გაბღენძილები დადიან ჩემს წინ, თითქოს ის აჯანყება მათი დამსახურებაა? მაგალითისათვის, ჩემი პატრონი ავიღოთ. ისიც სხვებივით ამპარტავნულად ტრაბახობს, რომ მისი დიდი ბაბუა აჯანყების დროს დაიღუპა. არის ეს ჩემი პატრონის დამსახურება? მისი დიდი ბაბუა უნდა ამაყობდეს, თვითონ კი არა. მისი დიდი ბაბუა დაიღუპა იმისათვის, რომ მისი შთამომავალი თავისუფალი ყოფილიყო. აჰა, არის თავისუფალი, და რაში იყენებს ამ თავისუფლებას? სხვების მარგილებს იპარავს, ურემზე აწყობს და მე უნდა ვზიდო ტვირთიც და მეპატრონეც, სანამ მას კოფოზე ძინავს. ახლა ყველაფერი გაყიდა, ლიქიორს სვამს, არაფერს აკეთებს და ამაყობს დიადი წარსულით. რამდენი ჩემი წანაპარი მოიკლა აჯანყების მონაწილე მებრძოლების გამოსაკვებად? განა ჩემი წინაპრები არ ეზიდებოდნენ ქვემეხებს, საკვებს, საბრძოლო აღჭურვილობას? მიუხედავად ამისა, ჩვენ არ ვამაყობთ მათი დამსახურებებით; ჩვენ კვლავ ვასრულებთ ჩვენს მოვალეობას, როგორც ჩვენი წინაპრები თავიანთ დროს, შეგნებულად და მოთმინებით.

ისინი ამაყობენ წინაპრების ხუთასწლიანი მონობით. ჩემი გვარი არსებობის დღიდან იტანჯება და დღესაც წვალებასა და მონობაში ვართ, მაგრამ ამაზე არ ვყვირივართ ძარღვების დაბერვამდე. ისინი ამბობენ, რომ თურქებმა აწამეს დასარზე აცვეს ისინი. ჩემი წინაპრები თურქებმაც დახოცეს და სერბებმაც, შეწვეს და ყველანაირად აწამეს.

ისინი ამაყობენ რელიგიით და ამავე დროს, არაფრის წამთ. რა ჩვენი ბრალია, რომ ქრისტიანებად არ გვაღიარებენ? მათი რელიგია ამბობს: „არა იპარო“ და ჩემი პატრონი იპარავს და იმ ფულით სვამს. მათი რელიგია მოუწოდებს, რომ უყვარდეთ მოყვასი. ისინი კი მხოლოდ ვნებენ ერთმანეთს. მათთვის საუკეთესო ადამიანი, კეთილშობილების მაგალითი, ისაა, ვინც სხვას არაფერს უშავებს და აზრადაც არ მოსდით, რომ ამასთან ერთად ადამიანს სიკეთის კეთებაც შეუძლია. ისე დაბლა დაეშვნენ, რომ კეთილშობილებად ითვლება ნებისმიერი უსარგებლო რამ, რასაც ზიანი არ მოაქვს.

ხარმა ნაღვლიანად ამოიხროა და მისმა ოხვრამ გზის მტვერი აჰყარა.

– აქედან გამომდინარე, – გააგრძელა ხარმა თავისი სევდიანი ფიქრები, – განა მე და ჩემი გვარი არ ვჯობივართ მათ? არასდროს არავინ მომიკლავს, არავინ შემირცხვენია, არაფერი მომიპარავს, არავინ გამიგდია სამსახურიდან უსამართლოდ, არ შემიქმნია დანაკლისი სახელმწიფო ხაზინაში, არ გამომიცხადებია ყალბი ბანკროტი, არასდროს დამიპატიმრებია უდანაშაულო, არასდროს დამიწამებია ცილი ჩემი მეგობრისთვის, მუშა ხართა პრინციპებისთვის არასდროს მიღალატია, ცრუ ჩვენება არ მიმიცია, არასდროს ვყოფილვარ მინისტრი და ქვეყნისთვის ზიანი არ მომიტანია. გარდა იმისა, რომ არაფერი დამიშავებია, მე იმათაც კი სიკეთით ვპასუხობ, ვინც მე მჩაგრავს. დედამ რომ გამაჩინა, ბოროტმა კაცამ მაშინვე წამართვა დედის რძე. კიდევ კარგი, ღმერთმა ბალახი მაინც შექმნა ჩენთვის და ადამიანები იმასაც კი გვართმევენ. ამდენი ცემის მიუხედავად, ისევ ვეზიდებით ჩვენს ურმებს, ვხნავთ მათ მინდვრებს, ვკვებავთ მათ და არავინ აღიარებს ჩვენს დამსახურებას სამშობლოს წინაშე…

– ან მარხვა ავიღოთ. რელიგიის მიუხედავად, მათ მარხვის დღეებშიც არ უნდათ მარხვა, ჩვენ კი, დედის ძუძუდან მოშორების დღიდან, მთელი ცხოვრება ვმარხულობთ.

ხარმა თავი ჩაღუნა, დამწუხრებული ჩანდა. შემდეგ ისევ ასწია და გაბრაზებულმა ჩაიფრუტუნა, თითქოს რაღაც მნიშვნელოვანი აწუხებდა. უეცრად, იმედიანად დაიზმუვლა:

– აჰ, ახლა კი ვიცი, რაშია საქმე, – და მან ფიქრი განაგრძო, – ისინი ამაყობენ თავიანთი თავისუფლებით და სამოქალაქო უფლებებით. სერიოზულად უნდა დავფიქრდე.

და ის ფიქრობდა, ფიქრობდა, მაგრამ ვერაფერიგაეგო.

– რა არის ეს მათი უფლებები? თუ პოლიცია უბრძანებს ხმის მიცემას, ისინი ხმას აძლევენ. ასე ჩვენ შეგვიძლია დავიზმუვლოთ: „ ამააააას“. თუ არ უბრძანებენ, ხმის მიცემას ვერ ბედავენ და პოლიტიკურ წუმპეში გორაობენ, ჩვენსავით. მათაც ცემენ ციხეში, თუნდაც სულ უდანაშაულონი იყვნენ. ჩვენ ზმული და კუდის ქნევა მაინც შეგვიძლია, მათ კი გამბედაობა ამისთვისაც არ ყოფნით.

ამ დროს ხარის პატრონი დუქნიდან გამოვიდა. მთვრალი, თვალებდანისლსული, გაურკვეველი სიტყვების ბურდღუნით წაბარბაცდა ურმისკენ.

– უბრალოდ შეხედეთ, როგორ იყენებს ეს ამაყი შთამომავალი სისხლით მოპოვებულ თავისუფლებას? სწორია, ჩემი პატრონი ლოთი და ქურდია, მაგრამ სხვები როგორ იყენებენ თავისუფლებას? უსაქმურობენ და ამაყობენ წარსულით და წინაპრების დამსახურებით, რაშიც მათაც იგივე წვლილი მიუძღვით, რაც მე. ჩვენ, მუშა ხარები კი, ჩვენი წინაპრების მსგავსად, ისევ მშორმელებად დავრჩით. ჩვენ ვართ მუშა ხარები, მაგრამ დღესაც შეგვიძლია ვიამაყოთ თვადაუზოგავი შრომითა და დამსახურებით.

ხარმა ღრმად ამოიოხრა და პატრონს უღელში შესაბმელად კისერი მიუშვირა.

 

ბელგრადში, 1902წ.
სპეციალურად „რადოიე დომანოვიჩის“ პროექტისათვის თარგმნა მარეხ დოლიძემ, 2021წ.

Umuyobozi (3/3)

(paje yabanje)

Nuko umunsi wambere urangiye, nuko hakurikiyeho iminsi y’insinzi. Nakintu cy’ agaciro cyane cyabaye, uretse ibintu bidafite agaciro cyane: barasitaye babanza agahanga mucyobo noneho bikuba ku inzitiro z’amahwa ndetse no mubihuru by’inkeri; banyura mubihuru by’amahwa; benshi bavunitse amaboko n’ amaguru; bamwe batahanye ibikomere ku mutwe. Ariko ibi byose barabyihanganiye. Abasaza bake nibo bapfiri ku muhanda. Muburyo bwo gushishikariza abandi gukomeza umuvugizi yaravuze ati – “tutitaye ko bapfiriye kumuhanda nubundi iyo bazakugumurugo barikuzapfa”.

Abana bake bari hagati y’umwaka umwe n’ibiri nabo barapfuye. Ababyeyi birengagije akababaro k’urupfu rw’abana babo kubera bwarubushake bw’Imana bati – “bashoboraga gupfa nu’ubwo bari gusigara m’urugo”. Umuvugizi yakomeje abihanganisha avuga ati “hapfuye abana bake kandi bato, ubwo rero akababaro nigake. Kandi Imana iha ababyeyi kudatakaza abana mugihe bageze mugihe cyo kuba barushinga. Niba abana rwarirwo rugendo rwabo, rero biba byiza ko bapfa hakiri kare. Rero akababaro ntago gakwiye kuba kenshi iyo bapfuye hakiri kare.” Bamwe bizengurukijeho ibyenda kumutwe bipfutse ibikomere abandi bikandisha ibintu bikonje kubikomere. Bamwe bagiye batwaye amaboko yabo azirikiye kurutugo kubera yari yavunitse. Bose imyenda yariyabacikiyeho banakomeretse, ariko ibyo ntago byabaciye intege bakomeje urugendo bishimye. Ibibyose bari kubyihanganira iyo bataza kwicwa n’inzara igihe kinini. Ariko bari bafite gukomeza.

Umunsi umwe, ikintu kingenzi cyarabaye.

Umuyobozi yarimbere, azengurutse nabantu badatinya mwitsinda ryose. (Babiri barabuze ntawe waruzi iyo bari, byafatwagwa nkaho bari bagambanye barangiza bagahunga). Mumuhango umwe umuvugizi yavuze kubushirasoni bwabo bagambanyi. Bake bonyine bizeragako abo babiri bashoboye kuba abapfiriye munzira ariko ntago bigeze bavuga igitekerezo cyabo kugirango batavuguruza abandi. Abandi mwiryo tsinda bari babari inyuma . bitunguranye hacitse ikinogo kinini m’urutare – ikinogo kirekire. ubutumburuke bwaho bwari imanga kuburyo batari kubona uko bakomeza. Nababandi bashirika ubwoba barahagaze bareba umuyobozi. Bubitse imitwe bafite ibitekerezo byinshi, banumiwe, yigiyi imbere ashize amanga akoza inkoni imbere iburyo n’ ibumoso, nkuko yabyumvaga muburyo bwe. Benshi bavuzeko ibi byatumye yubahwa kurushaho. Ntiyigeze areba umuntu n’umwe cyangwa ngo agire icyo avuga. Ntabwoba bwagaragaraga mu isura ye kuko yakomeje yegera ikinogo. Ndetse naba bagabo bibihangage muribo baratinye ariko nta numwe wagerageje kwihanangiriza umuyobozi wabo warufite umurava. Yateye intambwe ebyiri ahita agera kumwisho. Mubwoba bwinshi amaso yabo akanuye banatitira. Babagabo bashirika ubwoba bashakaga kujya kubuza umuyobozi gukomeza kugenda nubwo byasaga nko kwica amategeko, umuyobozi ateye intambwe imwe, ebyiri ahita agwa mukinogo. Basigaye bahungabanye, bamwe bararira n’akababaro kenshi, barasakuza, bagira ubwoba. bamwe batangira guhunga.

– Mube muretse, bavandimwe! Kuki muri kwihuta? Ubu nibwo buryo bwo kurinda ijambo ryanyu? Tugomba gukurikira uyu munyabwenge kuko azi icyo ari gukora. Yaba ari umusazi yiyahuye. Tugende, tumukurikire! Iki nicyo kigeragezo kinini gishobora kuba ari nacyo cyanyuma. Ntawamenya? Ushoboye gusa inyuma y’ iki kinogo twahasanga ubutaka bwiza, bwera Imana yaduteguriye. Tugende! Ntakwitanga ntaho twagera – iyo yari inama umuvugizi yagiriye bagenzibe bityo rero atera intambwe ebyiri agwa mukinogo. Amaze kugwamo babagabo bashirika ubwoba baramukurikira.

Bitewe nuko bariraga, ba niha, banakomera, nakababaro barikumanuka mwicyo kinogo. Nta numwe watekerezaga ko hari numwe uri burokoke, cyangwa ngo avemo adakomeretse cyangwa yuzuye, Ariko ikiremwa ni ikidahangarwa . mubusanzwe yari umunyamahirwe kubera yamanukaga afata kubiti nibindi bihuru bituma agera hasi adakomeretse yashoboye kwisuganya ava muri icyo kinogo. Mugihe hari harabakiri kurira bamanuka muri cya kinogo wamuyobozi yaricaye hejuru mumutuzo mwinshi araceceka. Bamwe mubari bakomeretse numujinya mwinshi batangiye kumuvuma ariko ntiyabiha agaciro. Abanyamahirwe bashoboye gufata kubiti barikugwa batangiye kuzamuka. Bamwe bakomeretse kumutwe, amaraso yuzuye mu maso. Ntan’umwe warudafite ibikomere uretse umuyobozi. Bose baramukanuriye mukababaro kenshi ariko ntiyigeze yubura umutwe we. Yaracecetse ari no gutekereza kubyaba.

Uko igihe cyagendaga gishira. Umubare wabo wagendaga urushaho kugabanuka. Burimunsi wajyanaga abawo. Bamwe babavuyemo basubira inyuma.

K’umubare mwinshi wabatangiye, makumyabiri gusa nibo basigaye. Umunaniro, ntacyizere bashidikanya, bafite inzara ibyo byose ntibyabagaragaragaho mu maso ariko ntanumwe wigeze avuga. Baribacecetse nk’umuyobozi wabo bakomeza kugenda gake gake. Nawa muvugizi wabo wumu nyamyuka yakomeje kuzunguza umutwe yihebye. Inzira mubyukuri yarikomeye.

Umubare wabo wakomeje ugabanuka buri munsi ugera kw’icumi  bonyine. Mu maso yabo batakaje icyizere, bakomeje kubabara no kwitotomba aho kuganira.

Bagaragaraga nk’abafite ubumuga bw’amaguru kurenza uko bagaragaye nk’abagabo. Bamwe bagendera ku imbago. Abandi amaboko yabo azirikiye mu ijosi. Ibiganza byari bipfutse. Yewe niyo bari gushaka kongera kwita ntago byari kubakundira kuko umubiri wabo ntago wari gushobora kongera kwakira ibindi bikomere.

Nababandi bari bakomeye banatinyuka baribatangiye gutakaza ikizere ariko bakomeza guhatana bajya imbere; nukuvuga ngo , bakomeje kugenda batonekara, bitotomba, mububabare bwinshi. Ubundi se niki bari gukora niba batarashoboraga gusubira inyuma? Twaritanze bishoboka none tureke urugendo?

Izuba rirenze. Bagendera kumbago, barebye imbere Babura umuyobozi. Bateye intambwe imwe imbere bahise bagwa mukindi kinogo.

Bumvikanye bataka-yebaba we ukuguru kwange, ukuboko kwange! Barira bana sakuza. Ijwi rimwe ridafite imbaraga ryumvikanye rivuma umuyobozi ariko rihita riceceka.

Mugihe izuba ryari rirashe, uuyobozi yari yicaye, agisa nakwakundi yasaga kumunsi wambere bakimutora. Ntampinduka muburyo yagaragaraga.

Umuvugizi yazamutse mu inogo, akurikirwa na babiri. Bataye isura buzuye amaraso, bahindukiye ngo barebe abasigaye basanga aribo gusa basigaye. Ubwo bwo gupfa no kubura ibyiringiro byuzuye imitima yabo. Agace barimo ntago bari bakazi, karakimisozi, ibitare, nta ninzira. Nyamara iminsi ibiri ishize bari bageze kumuhanda ariko bawusiga inyuma. Umuyobozi abayobora muriyo nzira.

Batekereje kunshuti na abavandimwe benshi bapfiriye kuri ururugendo ruteye ubwoba. Agahinda karutaga ububabare buri muri za mbavu zabo zavunaguritse. Bari babonye kwangirika kwabo na amaso yabo.

Umuvugizi yazamutse hejuru ku umuyobozi atangira kuvuga mu ijwi rinaniwe, rwuzuye agahinda, n’ubusharirere.

– Turi kujyahe?

Umuyobozi araceceka.

– Uri kutujyanahe kandi utuvanyehe? Twashyize ubuzima bwacu nubw’ imiryango yacu turagukurikira. Dusiga ingo zacu inyuma, nimva zabasekuruza bacu twiringiye tugiye gukira ubutaka butera. Ariko wowe uratwangije muburyo. Hari imiryango igera muri maganabiri ikuri inyuma ariko reba ubu turi bangahe?

– Ushatse kuvuga ko buri wese atari hano? Byavuzwe n’umuyobozi mu ijwi rito ateguye umutwe.

– Nigute wabaza icyo kibazo? Reba hejuru urebe! Bara turi bangahe dusigaye hano kuri uru rugendo! Reba ku isura turimo ubu byari kuba byiza iyo dupfa aho kumugara gutya.

– Ntago nshobora kukubona!

– Kubera iki?

– Ndi impumyi.

Bose bahise baceceka

– Wahumiye muri ururugendo?

– Navutse ndi impumyi.

Batatu batakaza ikizere.

Umuyaga wo murugaryi warahushye ugaragaza ko hagiye kuba ikibazo mu misozi amababi y’ibiti atangira kugwa. Ibihu bitwikira imisozi, mukirere hagaragara nkahari amababa y’igisiga kinini agaragarira mubukonje n’amashayi. Bumva ijwi rimenyekanisha ibyago. Izuba ryari rikingirijwe n’ ibicu byakomezaga birizenguruka.

Batatu bararebanye bafite ubwoba

– Turajyahe ubu? – Umwe niko yavuze mwijwi rito.

– Ntago tubizi!

 

Muri Belgrade, 1901.
Kuri Radoje Domanović inyandiko ze zasobanuwe mu Ikinyarwanda na Niyonizeye Donatien, 2021.

Umuyobozi (2/3)

(paje yabanje)

Kumunsi ukuricyiraho buri wese yari afite ishyaka ryo kugenda urugendo rurerure nk’uko basezeranye. Imiryango irenze magana biri yahuriye aho bavuganye. Bacye nibo basigaye kungo zaho babaga.

Byari bibaje kureba imbaga yabantu badafite cyiregera bateshejwe ubutaka bavukiyeho, aho ba sogokuruza bashyinguwe. Amasura yabo yari ananiwe kandi bakubiswe nizuba cyane. Umubabaro wimyaka myinshi bakora wabagaragaraho ukerekana ishusho yo gushoberwa nagahinda kenshi. Ariko kuriyi nshuro hari agashusho kicyizere. Amarira yatangiye gutemba kumatama yabasaza biruhutsaga umutima, mu ugushoberwa kwinshi bazunguza umutwe. Bumvaga bakwigumira aho, bakiryamira kuri ayo mabuye kuruta kujya gushaka ahari ubutaka bwiza ngo ariho batura. Benshi mubagore baraganye, batera urusaku hejuru kubwabo bapfuye kuko imva zabo zari ziraho.

Abagabo bageragezaga gushyira intwari imbere banasakuza, “ni byiza murashaka gukomeza kubabarizwa kuri ubu butaka bwavumwe mukomeze kuba muri ubu buvumo?” Mu iby’ukuri bakagombye kuba barakunze ibyiza muri byo kugirango bashyire uduce twose tubi n’ubuvumo bubarimo niba byarashobokaga.

Hari hari urusaku rusanzwe n’induru by’abantu benshi. Abagabo n’abagore babuze aho baruhukira. Abana bari kuririra mumigongo y’ababyeyi babahetse. n’amatungo yo murugo ntagoyari yorohewe. Ntago hari hari inka nyinshi, ibimasa bito bigenda bizenguruka hirya hino, ingamiya z’imitwe minini n’ibinono bibyibushye, ibikapu hamwe nibikapu byo muntoki kumigozi ijya hejuru y’ingamiya. Kuburyo inyamaswa ntoya zishobora kujyaho. Yakomeje kubitwara buri gihe izindi zari zitwaye utwanana dutoya. abana bari barigukurura imbwa mu izosi, ivuga, zisakuza, zirira, zimoka. Zose ziri hamwe. ndetsen’indogobezabiye igihe gito. Ariko umuyobozi wazo ntiyakoma, nkaho ikibazo kitamurebaga muri rusange. Umuntu wa nyawe.

Yaricaye atekereza atuje, yubitse umutwe. Kuva ubwo icira hasi; nibyo yakoraga. ariko ugendeye kumico ye iteye ubwoba, kumenyekana kwe, byagiye byiyongeracyane kuburyo yasaga n’uwanyuze mumazi n’umuriro, nkuko babimubwiye. Ikiganiro gikurikira kigomba kuba cyarumviswe.

– Tugomba kwishima kuba twarabonye uyu mugabo. Ese twari gukomeza tutamufite, Mana ntiwabikoze! Tuba twarapfuye. Afite ubwenge buzima, ndakubwiye ngo ! aratuje. Ntajambo yigeze avuga! Yavuze rimwe mugihe yarebanaga umuyobozi icyubahiro n’ishema.

– Yavuze iki? Umuntu uvuga byinshi atatekereje cyane. Umuntu usobanutse mubyukuri! aratekereza neza ntavuge, – yongeraho ko yitegereje umuyobozi n’icyubahiro ndetse n’ubwoba.

– Ntago byoroshye kuyobora abantu benshi! Yagombaga gukusanya ibitekerezo bye kuberako yari afite akazi gakomeye mubiganza bye, – byavuzwe byambere nanone.

Igihe cyarageze ngo batangire. Bategereje akanya. Ngo barebe niba hari uzahindura ibiterekerezo ngo aze bajyane nabo, arikokuko ntanumwe waje, ntago bagombaga gutegereza gufata umwanzuro.

– Kuki tutagenda? – babajije umuyobozi.

Yarahagurutse ntihagira icyo avuga.

Abagabo babanyamurava bamuhuriyeho ako kanya kumuba iruhande mugihe cy’ibibazo cynangwa ubutabazi bwihuse.

Umuyobozi, ababaye, yubitse umutwe hasi, agenda gacye gacye, ashinjagiza inkoniye imbere mucyubahiro cye. Igikundi cyakomeje kumugenda inyuma gisakuza inshuro nyishi. “Urakabaho muyobozi wacu!” yakomeje gutera intambwe agera kumarembo y’igikuta cy’urusisiro. Aho, karemano, Yarahagaze igikundi nacyo kirahagarara. noneho umuyobozi yasubIye inyuma gacye akubita inkoni ye kugipangu inshuro nyinshi.

– Urashaka ko dukora iki? – niko bamubajije.

Ntiyagira icyo abasubiza.

– Niki twagombaga gukora? Senya uruzitiro! Icyo nicyo twakoze! Ntago ubona ko yatwerekesheje inkoni ye icyo dukora? – abahagaze iruhande rw’umuyobozi barasakuje.

– Hari umuryango! Hari umuryango! – barijije abana babashyira kumarembo bahagarara barebana nabo.

– Ceceka, bucece, umwana!

– Imana idufashe, niki kijya mbere? – abagore bake barizengurutse.

– S’ijambo! Azi icyo gukora. Gusenya uruzitiro.

Mubigaragara uruzitiro rwari hasi nkaho rutahigeze.

Banyura muruzitiro.

Gake gake bagenze intabwe ijana, ubwo umuyobozi yirukiraga mubihuru by’amahwa manini akanahagarara.

Muburyo bugoye yabashije kwikuramo ubwo atangira kugenza inkoni mubyerekezo byase.

Ntanumwe wabiteguye.

– Nonen’iki kigenderewe ubu? – abacecekesha abariinyuma.

– Tema ibihuru by’amahwa! Abari bahagaze iruhande rw’umuyobozi bararira.

– Hari umuhanda, impande yi gihuru! Hariya niho! – basakurisha abana nabandi benshi bari inyuma.

– Hari umuhanda! Hari umuhanda! – abari iruhande rw’umuyobozi batera hejuru, babisubiramo bababaye. – None nigute impumyi izi aho itujyanye? Uwariwe wese ntagomba gutanga amategeko. Umuyobozi azi ibyiza ndetse ninzira yabugufi. Muteme ibihuru by’amahwa!

Binjiramo kugirango bategure inzira.

– Ooh! – arataka uwarufashwe n’ihwa mukiganza ndetse nuwarufashwemumason’ishami ry’igiti cy’inkeri zumukara.

– Bavandi, ntacyo mwabonera ubusa. mugomba kwitanga kugirango mukigereho, – ushiritse ubwoba mw’itsinda arasubiza.

Baciye mubihuru nyuma y’imbara nyinshi kandi bakomeza imbere.

Nyuma yoguhangayika gato, banyura kuruzitiro. Ibinabyo, barabisenye

Nuko barakomeze. Hato cyane niho hatwikiriwe kumunsi wambere kuko bagombaga gukemura byinshi, imbogamizi zisanzwe.

Nibi kubyokurya byose bidahagije kuko bamwe bazanye amandazi gusa na forumaje idahagije naho abandi baribafite imikati gusa yakubakiza inzara, bamwe ntanakimwe baribafite. Kubwamahirwe byari mumpeshyi kuko bahabonye ibiti byimbuto.

Rero, nubwo k’umunsi wambere bongeyeho gato, bararushye cyane. ntabyago birenze byabayeho ntanimpanuka. Mubisanzwe mugukora ibintu nkibi byagahawe agaciro gake:

Ihwa rijomba umugore umwe kwijisho ryibumoso, ryari ritwikiriwe numwenda utose;umwana umwe akubita ikirenge kungeri yigiti anavuza induru agenda anababara;umusaza agwa mumi keri avunika m’ukagomba mbari; nyuma bashiraho igitunguru, umugabo yihanganiye ububabare agendera kunkoni ye, vuba nuburibwe begera umuyobozi. (Mubyukuri, abantu benshi bavuze ko umusaza yabeshye k’ubyakagombambari, gusa ko yajijishaga kuko yari akumbuye gusubirayo. ) Vuba, hari bake batari badafite amahwa kumaboko cyangwa isura yangiritse. abagabo bihanganiye byose naho abagore bo bariho baganya buri saha naho abana bararize. Mubisanzwe, kuko batiyumvishaga izomvune zose n’ububabare, bari buzahembwe neza.

Kenshi ku ibyishimo n’umunezero bya buri muntu, ntanakimwe cyabaye kumuyobozi.

Mbese, tuvugishije ukuri, yararinzwe cyane, ariko kugeza ubwo, umugabo yari umunyamahirwe. Mwijoro ryambere mu inkambi, burumwe yarasengaga ana shimira Imana ko iminsi y’urugendo rwabo yarangiye amahoro kandi ntanakimwe, ntan’umwaku umuyobozi yahuye nabyo. Nuko umugabo uzi kwihangana cyane atangira kuvuga. isuraye yari yarangijwe n’amashami y’inkeri z’umukara, gusa ntiyabyitaye ho.

– Bavandi, aratangira. umnsi umwe w’urugendo yarabeshye birakunda inyuma yacu, shimira Imana, umuhanda nti wari woroshye, ariko twihangane kuko twese tuziko iyi mihanda igoranye izatugeza ku ibyishimo. Mana urinde umuyobozi ikibi cyose kugirango akomeze atuyobore neza.

– Ejo nzabura irindi jisho ryanjye ibintu nibikomeza kugenda nk’uyumunsi – umwe mubagore yavuganye uburakari.

– Oooh! Ukuguru kwanjye we! – umusaza yararize, atiza umurindi nigitekerezo cy’uwomugore.

Abana bakomeza kurira no kuboroga, gusaabagore bari mubihe bigoyebyo kubahoza kugirango nk’umuvugizi abe yakumvikana.

– Yego, uzabura irindi jisho ryawe, – araturika n’uburakari, – kandi abenshi mwabuze byombi! Si umwaku cyane ko umugore yabura amaso ye kubw’impamvu ikomeye nk’iyi. Nawe ubwawe byagutera isoni, ntiwigeze utekereza kumibereho y’abana bawe. Reka kimwe cya kabiri cyacu turimburwe niyi mperuka, Ni irihe tandukaniro bitanga? Ijisho rimwe ni iki? Ese amaso yawe akumariye iki mugihe hari utureberera akanatuyobora kubyishimo? Ese tugomba kwita cyane ku ijisho n’akaguru k’umusaza?

– Arikubeshya! Ikinyoma cy’umusaza! Niwe ugaragaza ibitaribyo rero ashobora gusubirayo, – insubira jwi kuva mumpande zose.

– Bavandi, uwariwe wese udashaka kujya kure, – umuvugizi arongera asubiramo, – mureke asubireyo aho kugirango yerekane ko atanyuzwe noguca intege abasigaye. Nkibikurikirana, ngiye gukurikira uyu muyobozi w’umuhanga kugirango ngire icyo mukuraho!

– Twese tuzakurikira! kuva tukiriho tuzamukurikira!

Umuyobozi yaracecetse.

Buriwese atangira kumureba ana mwongorera:

– Abyakira mu intetekerezo ze!

– Umunyabwenge.

– Reba ku impanga ye!

– Ahora ahumirije!

– Nibyo koko!

– Ntabwoba agira! bigaragara kuri buri kimwe kimwerekeyeho.

– Ushobora kongera ukabivuga! inzitiro, senyenge, ibiti by’amhwa – yabiciyemo byose. Akubita inkoni arakaye, acecetse, kandi ugomba gufora icyari mumutwe.

(paje ikurikira)

Umuyobozi (1/3)

– Bavandimwe nshuti zanjye numvise ibitekerezo byanyu none ndabasaba kunyumva, Inama n’ibiganiro ntabwo byizewe kuva tukiri muri aka gace kabi cyane, muri ubu butaka bw’umusenyi n’amabuye ntakintu kihamera n’ubwo yaba imyaka y’imvura. Uretse muri aya mapfa tutigeze tubona, n’igihe ki tuzashyira hamwe tukavuga ibituri k’umutima? Inka zirapfa zabuze ibyo kurya, ndetse natwe a’abana bacu vuba aha bizatugeraho, tugomba gushaka ikindi gisubizo kuko nibyo byaba byiza kandi byumvikana. ndatekereza ko byaba byiza tuvuye muri ubu butayu tukajya ahandi gushaka ubutaka bwiza kandi bufumbiye kuberako tutashobora kubaho nk’uko tubayeho.

Gusa abaturage bo muntara z’ubutaka butera bavugiye rimwe mu ijwi rirushye mu inama. Hehe kandi ryari bitandebye cyangwa ngo bikurebe, Ndatekereza. Ni ibyingenzi kunyizera kuko byabayeho ahantu runaka imyaka myinshi ishize kandi birahagije.

Mubyukuri, igihe kimwe natekerejeko nshobora kuzana iyi nkuru yose, ariko buhoro buhoro nikuye muri ibi bitekerezo by’imbura mumaro. Ubu ndatekereza ko ngiye guhuza ibyabaye n’ibyagombaga kuba ahantu runaka mugihe runaka ndetse sinagombaga muburyo bwose kuba narabikoze.

Abumva, n’isura yitonze, irushye kandi ituje, yijimye mbese bitumvikana, n’intoki zabo mumi kandara, mbese bigaragarako biteguye kumva ayo magambo, buri jambo ryatekerezwagako harimo maji, ubutaka bwiza cyane bwari igihembo ku indushyi bwagombaga gutanga umusaruro ukwiriye.

– Ari m’ukuri, Ari m’ukuri – bongorerana kubyavuzwe ku impande zose.

– Aha hantu ni ha…fi…? – utugambo twari twinshi mu impande zose.

– Bavandimwe! – undi atangira avuga mu ijwi risanzwe – tugomba kumvira iyi nama byihuse kuberako tutakomeza kugenda gutya. Twagerageje twe ubwacu ariko byose byari mubushobozi bwacu. Twabibye imbuto twagombaga kwifashisha nk’ibiryo, ariko imyuzure yaraje itwara imbuto n’ubutaka by’ahantu hahanamye bituma hasigara amabuye masa.

– Dukwiye kuguma hano iteka ryose kandi tugakora amanwa n’ijoro gusa kugirango dukomeze gusonza no kwicwa n’inyota, kwambara ubusa ndetse ko kutagira inkweto? Dukwiye kuzibukira tukareba ibyiza biruseho ndetse n’ubutaka bufumbiye aho gukora cyane bitanga umusaruro uhagije.

– Reka tugende! Reka tugende nonaha kuko aha hantu ntihakwiye kuba uwariwe wese! – Bongorerana kandi buri umwe atangira kwigendera adatekereje iyo agiye.

– Tegereza, bavandimwe murajyahe? – uwambere atangira kuvuga. – Ni ukuri tugomba kugenda, ariko Atari uku. Dukwiye kumenya aho tugiye. Naho ubundi byarangira twisanze mukaga aho kugirango twitabare. Ndatekereza twahitamo umuyobozi tuzajya twubaha twese kandi uzajya atwereka inzira inzira nziza kandi yahuranije.

– Reka duhitemo! Reka duhitemo umuntu byihuse, – byarumvikanye hose. Gusa ubu impamvu zaravutse ndetse n’impagarara. Buri muntu yaravugaga kandi nta n’umwe wumvaga. Batangira kwicamo amatsinda, buri muntu yivugisha nyuma n’amatsinda arashwana. Batangira kuvugana bakoresheje intoki, bavuga, bagerageza gushishoza, bakururana amaboko y’imyenda ndetse bagerageza guhosha urusaku bifashishije ibiganza byabo. nuko baza guhura nanone bakivuga.

– Bavandimwe! – bitunguranye byasubiwemom ijwi rikomeye ryumvikanye hose – ntidushobora kugera ku isezerana nk’iri. Buri muntu ari kuvuga dore nta n’umwe uri kumva. Reka duhitemo umuyobozi, n’inde muri twe twahitamo? N’inde muri twe wagiye imihanda bihagije? Twese turaziranye neza, nubwo njye ntakiyemeza cyangwa ngo ngire umwana wanjye umuyobozi hano. Ngaho mumbwire uzi umugenzi waho wicaye mugicucu ku impande z’umuhanda muri iki gitondo.

Bitonze, bose bahindukirira umushyitsi baramwitegereza kuva k’umutwe kugera k’umano.

Umugenzi w’iyaka iringaniye kandi wirabura ndetse udakunze kuboneka k’ubwanwa n’umusatsi we, yicaye kandi acecetse nk’ibisanzwe, y’umva ibitekerezo by’abandi, kandi akubita ikibando cye hasi ibihe n’ibihe.

– Ejo hashize nabonye umuhungu muto unanutse. Bari bafatanye ibiganza bamanuka m’umuhanda. Gusa ejoro ryashize uwo muhungu yaragiye gusa umushyitsi yarasigaye.

– Bavandimwe, mureke twibagirwe izi mburamumaro kugirango tudatakaza igihe cyacu. Uwariwe wese uvuye kure cyane n’ubwo nta n’umwe muri twe umuzi kandi bigaragara ko yagerageza kutuyobora. Niko mbyumva ni umunyabwenge cyane kuberako yicaye hariya acecetse ndetse anatekereza.

Uwariwe wese muri twe yakagombye kuba yarivanze mu ibyacu inshuro cumi cyagwa zinarenze ubu cyangwa yakagombye kuba yaratangiye ibiganiro n’umwe muri twe, ariko yari ahicaye igihe cyose wenyine kandi ntacyo avuga.

Mu ibyukuri, umugabo yicaye atuje kuberako ari gutekereza ikintu runaka. Nta kindi uretse ko asobanutse cyane, yayobora abandi agatandira gutekereza k’utazwi nanone. Buri wese yari yavumbuye ubuhanba buhambaye bwari muriwe, ikimenyetso cy’ubwenge buhanitse yari afite.

Ntagihe kinini cyane cyashize avuga, n’uko bumvikana ko byaba byiza babajije umugenzi uwariwe uko byagaragaraga. Imana yamwohereje kubayobora mu isi kugirango haboneke igihugu cyiza n’ubutaka bwiza. Yagombaga kuba umuyobozi wabo kandi bagombada kumwunvira no kumwubaha nta kibazo.

Bahisemo abagabo icumi bo muri bo bagombaga kujya kureba utazwi ngo bamusobanurire imyanzuro yabo kuri we. Iri tsinda ryagombaga kwerekana intege nke zabo bakamusaba kubabera umuyobozi.

Ni uko icumi baragenda bicisha bugufi, umwe muri bo atangira kuvuga uburyo ubutaka bwako gace butera, imyaka bahuramo n’amapfa n’uburushyi bwabo k’uburyo bose bibonabamo, arangiza muri ubu buryo bukurikira;

Izo mpamvu zaduteye kuva mungo zacu duta n’ubutaka bwacu tuzerera mwisi dushaka ahari ubuturo bwiza. Tubaye nkabagera kumwanzuro, birasa nkaho Imana yatugiriye impuhwe, ikakohereza kuri twe natwe kuri wowe, umugenzi wumunyabwenge ufite n’ubutunzi bwinshi – kugirango utuyobore kandi udukure mumakuba yacu. Mwizina ryabatuye hano bose, turagusabye ngo utubere umuyobozi. Aho uzajya, tuzagukurikira. Uzi inzira kandi wavukiye ahantu heza kubutaka bwibyishimo. Tuzakumvira kandi tuzubaha amategeko yawe yose. Urabikora, mugenzi wumunyabwenge, emera kugirango ucyize roho nyinshi gupfa, Uratubera umuyobozi?

Igihe bavugaga aya magambo binginga cyane, umugenzi wumunyabwenge ntanubwo yigeze yubura umutwe. Igihe cyose yagumye mumwanya umwe atanyeganyega nkuko bamusanze. Yari yunamye, yakambije impanga, ntiyagira icyo avuga. Yafatanga kunkoni ye rimwe na rimwe agatekereza. Barangije kuvuga ayo magambo yose, avuga buhoro n’uburakari atanyeganyeze ati:

– Ndabayobora.

– Twajyana nawe gushaka ahantu heza?

– Yego! – atubuye umutwe.

Akanyamuneza ni ibyishimo bigaragara mumaso he, ariko ntiyagira icyo abivugaho.

Abo icumi bose bishimira insinzi yabo, bongeraho ko ubwo aribwo bagiye kubona ubwenge uwo mugenzi afite.

– Ntabwo yigeze ava mumwanya yari arimo cyangwa ngo yubure n’ umutwe byibura ngo arebe uwaruri kumuvugisha. Icyo yakoraraga ni ukwicara atavuga no gutekereza. Namagambo yose twavuze nibisingizo, yavuze amagambo abiri gusa.

– Umunyabwenge wukuri! Ubuhanga bwimbonekarimwe! – batera agasaku hejuru bishimye mu impande zose bavuga bati “Imana ubwayo yatwohereje umumarayika ava mwijuru kugirango adukize”. Bose bemeraga badashikanya ko bazagera kuntego nibayoborwa nuwo muyobozi uwo ntacyintu cyo mwisi nacyimwe cyari gusaba. Bafata umunsi ukurikiraho ngo bapange uko ibintu bizagenda.

(Paje ikurikira)

A Vote for the Blind Bards

Up until a few years ago, grandpa-Mijat, as the whole village and all the neighbouring villages had called him, was still alive. And it had amazed me even when I was little – even grey-haired old men called him grandpa-Mijat, saying that for as long as they could remember grandpa-Mijat was an old man. I remember him from when I was little and attended the village primary school. His house was near the school and I feel as if I were looking at him right now, strolling gently down the road by the school. Tall, stout, with long grey moustache, longish grey hair, nearly at shoulder length, beard neatly shaved, and long grey eyebrows that almost covered his eyes. He walked at a slow pace, in long strides, and always upright. He smoked a long chibouk[1] made from cherry wood, and a firesteel was always hanging at his hip; across his chest he always carried an old leather pouch, and in it a tobacco pouch made of dried sheep’s bladder, a flint stone, and a few more necessities. His household was a strong, big zadruga[2] with over fifty members. It was probably only due to respect towards grandpa-Mijat that they stayed together, because almost immediately after his death their zadruga split into several households.

Although illiterate, grandpa-Mijat still held school and science in high esteem as if it were sacred, and he rejoiced seeing any child that could read books and write letters, which was a rarity in his youth. He always advised the younger folk to send their children to school to receive education. Sometimes he would sit by the hearth, light his chibouk, letting thick wisps of smoke through his grey moustache that was slightly yellowed around the lips, and the children would read epic poetry to him, or he would tell them about the battles and the heroes of the uprising. When the first uprising erupted he was five years of age, and by the time of the second uprising[3] he was already on the battlefield. Often when telling the stories about those harrowing days, slain heroes, and devastating adversities, a tear would roll down his wrinkled cheeks and he would take the gusle[4], pull the bow over the string – the mournful sound shimmered in the air – and the sombre old voice sounded:

Dear God, a mighty marvel, such portents in the skies
Across the realm were seen, to herald Turks’ demise…
[5]

Once, some two or three years before his death, in a conversation with the teacher, grandpa-Mijat said,

– It makes one wonder, teacher, today we have liberty and literate men and schools and everything, and yet men are only becoming worse!… – and saying that, grandpa-Mijat sank deep in thought, sadly shook his head, and sighed.

Teacher said nothing.

After a short silence, grandpa-Mijat spoke again.

– My child, I will die soon, and would really love to see the children learning in school, and watch what is going on in there.

– School exams are in three days, grandpa-Mijat, you can come to the exams! – teacher invited him wholeheartedly.

And grandpa-Mijat promised he would come.

The exams were like any other: children with their faces freshly washed, dressed better than usual, sitting stiffly on their seats with a terrified look on their faces because the school inspector, that “monster” that teacher had used to scare them throughout the year, had come. The inspector, serious, frowning, sat at the table with an important air. Specially for him they put a clean cloth over the table and a bouquet of flowers in the glass. His face was dignified as if he were preparing to hold a lecture at the University, and when he browsed through the report cards, he did it with such an important and pensive expression that one would think he was in the process of solving some serious scientific problem. Children stared at him, their eyes bulging out, frightened, and from each of their expressions one could read, “Oh, my, how scary he is!”

The teacher also looked scared and changed, as if he were expecting a verdict on which his life depends. There is also another important question tormenting him: “Is the inspector a philologist or naturalist?” The answer will determine how he will proceed with the examination, and, of course, determine its success. The school board, consisting of five townsmen, sat there in all seriousness and pretended to observe and appraise the teacher’s efforts. Pupils’ parents sat at the end of the room and listened to their children’s achievements.

The exam was proceeding as it should.

Grandpa-Mijat came in. Both children and adults stood up. Inspector fretted and waved at the children to sit down and not interrupt the exam. Grandpa-Mijat was given the best seat. He sat and observed with reverence the multicoloured pictures of snakes, cows, birds and other God’s creatures on the walls, and then the abacus, blackboard, maps. On one table he noticed a lump of salt, a small bar of sulphur, a piece of iron, a steel rod, some stones, and dozens of other common items.

All these things around the school impressed grandpa-Mijat as much as the first time he saw the railroad.

And once grandpa-Mijat sat down, inspector called a pupil.

– Ask him the same topic – inspector told the teacher with dignity, assuming a position and expression of deep, solemn attention.

– Tell us, Milan, what you know about sheep. Careful, slowly, don’t be afraid, you know it well.

The child’s eyes bulged, He extended his neck a little, swallowed nervously, looked in fear at the inspector and shouted in a resonant voice,

– Sheep!… (there he swallowed again, stood on his toes a little, and shouted further) Sheep, it has a head…

– Very good! – said the teacher.

Inspector nodded approvingly.

Not knowing what the inspector’s gesture meant, the child became a bit confused, and continued:

– It has a head, neck, body and limbs; on its neck it has long hair that is called mane…

– Careful, don’t talk nonsense! – said the teacher with a slightly stricter tone.

– Have you never seen a sheep, you fool! – the child’s father shouted angrily from his seat and the other guests laughed.

– The guests will kindly not interfere! – remarked the inspector.

– But, Sir, this is my boy, he’s been herding sheep for days on end, and now he’s saying it has a mane. What did you to my child in school?!

The child started crying.

– Be careful, what’s upsetting you, you can do this well – said the teacher and patted the child’s head, although he would have rather slapped him with an open hand.

The child became even more bewildered and proceeded to mix up all the subjects:

– Sheep, it is our domestic animal, it has a head and on it the post office, telegraph and the district court.

– Think carefully. Sheep! Understand: sheep! – said the teacher, all trembling. – What post office are you gibbering about?!

– It has a head, and the national assembly convenes therein!

– Careful! Or I will send to your seat!

– It is a predator; it has two sources, one on the Golija mountain, and other… and they merge into one near Stalać and flow northward…

– Have you lost your mind today?! – the teacher shouted.

– It is our useful plant which ripens in the autumn and gives us a sweet thick-skinned fruit, its young are born blind, and it sheds its fur every year.

– Sit down! – shouted the teacher angrily and wiped large beads of sweat from his brow.

The exam continued with the other pupils.

Grandpa-Mijat was all ears and listened with amazement at the questions the children were being asked, while he knew it all as well as any child, even without any schooling.

He heard that pigs love to eat acorns, that they have a head and four legs, that the young pig is called a piglet, female is a sow, and male is a boar. He also heard that the ox has a head, four legs and a tail, it ruminates, eats grass and pulls a cart, and the cow gives us tasty milk. The ox meat is eaten, and ox hide used for shoemaking. He heard then also that salt is salty, white, and it can dampen; that steel is unyielding and used for making knives, scythes etc.

And there were some children who were unable to say all that. One child even said that horses nest in high trees and eat bugs, and another child raised their hand and said that a horse eats hay, grass and oats, and it does not ruminate; the child also guessed that horse draws a cart and can be used for riding as well.

– There you see who pays attention in class, doesn’t dawdle about, learns all lessons and knows his subjects! – added the teacher, satisfied.

Next grandpa-Mijat listened to the children talk about pears, cherries, apples, plums, and different trees. Where each one of them grows, what kind of fruit it bears, and what it is used for: grandpa-Mijat listened, and he started wondering why he knew all that better than the children without having gone to school.

Then they moved on to fourth grade Serbian language.

Inspector called one of the better students.

– Let him read, or if he knows any song by heart, recite it!

– A song? Alright.

– Which song do you know?

– I know “Departure for Kosovo”.

– Let’s hear it then!

Now when the gates were opened, what time the morning shone,
Then forth unto the gateway Queen Milica came down,
And stood beneath the portal in the shadow of the arch,
What time unto the muster the host began to march.
The spears shone over the chargers…
[6]

– Enough! – the inspector interrupted.

Grandpa-Mijat had just warmed up to it a bit and he liked the song, but frowned when the inspector interrupted it.

– Tell me now, what type of word is spears? – asked the inspector.

Spears, it is a common noun.

– Very good!

–Which grammatical case is it in?

Spears, it is the first case plural, the first case singular is spear, and it is declined by the second pattern.[7]

– Nice, and now tell me what is that word when? “Now when the gates were opened”, that’s how you started the song. So, the when?

When, it is an adverb.

– And what are adverbs?

– Adverbs are words added to verbs to show place, time and method, where, when and how the action of the verb is performed.

– Very nice! And are there any verbs in that sentence?

– Yes, verb shone, from the verb to shine.

– Very good, sit down, you passed.

– Let Milivoje Tomić continue the song! – inspector called out.

The spears shone over the chargers, before them Boško rode
On a bay steed, and his rich weed with shining goldwork glowed.

– Hold it: “and his rich weed”. What type of word is that his?

His, it is a pronoun.

– Carry on!

And the standard that he carried swept round him fold on fold;
Over the steed it bellied; thereon was an apple of gold;
From the apple rose gilded crosses, and tassels from them did hang,
And brushed against his shoulders as in the wind they swang.

– Enough! – said the teacher. – Tell me now what type of word is brushed?

Brushed, it is a verb, from the verb to brush.

– What tense is it? – asked the inspector.

Brushed – past tense.

Grandpa-Mijat started grumbling sullenly because they interrupted the song. This was the only thing he liked from all the subjects that children were taught, and even then they would not allow people to enjoy the whole song.

The next pupil they called continued:

Queen Milica sprang forward to the bay stallion’s head,
And she clasped arms round her brother, and unto him she said:
“My brother Boško, thou art become the tsar his gift to me.
Thou shalt not go to Kosovo; he gives his blessing to thee;
Thou shalt give the golden banner to the hero of thy will,
And be my brother in Kruševac, that I may have thee still.”
Boško answered her straightway: “Get back to thy hall this tide!
I would not turn nor give up the flag with the great cross glorified,
Though the tsar should give me…

– Stop! – the teacher interrupted. – What type of word is me? “Though the tsar should give me…”

Grandpa-Mijat jumped up from his seat, his grey hair shaking violently, eyes shining angrily under his bushy eyebrows, and he shouted,

– You scoundrel, why don’t you let children recite this beautiful song, but keep distracting them with that nonsense?

Teacher smiled at grandpa-Mijat’s remark, whispered something in the inspector’s ear, and the other said:

– We have to, old man, that is the curriculum.

– If you have to, then throw your curricula away, and close down all the schools so that children would not sit there in vain. That curriculum of yours baffled the children with nonsense so that after all this schooling they don’t know what a horse eats, even though they knew it all before coming to school. If your curriculum is like that, then they would be better without it and without schools. Let the blind bards roam the world, sing our old songs and praise our heroes, as it was in my youth, and we were no worse men back then!

Thus spoke grandpa-Mijat with a deep sorrow, his voice trembling. He wanted to say something more, but instead he shook off his hands, sighed deeply, turned towards the door, and sadly shaking his head walked out of the school while the guests, teacher, and children remained inside in silence, taken aback.

– By God, grandpa-Mijat is talking sense, a wise, old-fashioned man! I, too, vote for the blind bards! – a low voice came through from one of the peasants, for whom voting has already become a habit, and thus broke the gloomy, deep silence.

 

In Belgrade, 1902.

For the “Radoje Domanović” Project translated by Vladimir Živanović, proofread by Hannah J. Shipp.

English translation of the Serbian epic poem “Departure for Kosovo” (“Tsar Lazar and tsáritsa Mílitsa”) taken from: Heroic Ballads of Serbia, Sherman, French & Company, Boston 1913, translated by George Rapall Noyes and Leonard Bacon.

 

[1] Chibouk (Turk. çıbık, Serb. чибук) is a long-stemmed Turkish tobacco pipe.

[2] Zadruga (Serb. задруга) refers to a type of rural community historically common among South Slavs. Generally it was formed of one extended family or a clan of related families; the zadruga held its property, herds and money in common, with usually the oldest member (patriarch) ruling and making decisions for the family.

[3] First and Second Serbian Uprising are a part of the XIX century Serbian Revolution, during which Serbia evolved from a province of the Ottoman Empire into an autonomous state. First Uprising lasted from 1804 to 1813, and the Second from 1815 to 1817, after which the semi-independent Principality of Serbia was established.

[4] Gusle (Serb. гусле) is a traditional single-stringed musical instrument used in the Balkans; it is always accompanied by singing, mostly of epic poetry.

[5] First verses of “The Start of the Revolt against the Dahijas”, epic song created and performed by the famous Serbian blind bard (guslar i.e. gusle player) Filip Višnjić (1767–1834). The song recounts the events that lead to the beginning of the First Serbian Uprising, and it was first recorded by Vuk Karadžić in 1815.

[6] Serbian epic poem which tells the story about the departure of the Serbian army to the battle of Kosovo in 1389. The poem was first recorded by Vuk Karadžić from the famous bard (guslar) and storyteller Tešan Podrugović (1783–1815). It was titled “Tsar Lazar and tsaritsa Milica” by Vuk, but it is also known simply as “Departure for Kosovo”.

[7] Serbian nouns have three declensional types, which are further divided into different patterns.

Khilifabi (3/3)

(page bi ci topp)

Fan bi njeuk djaal, yenen fan yi ci topp am ndaam bu mel nonu. Dara lu graw khewu fi, khana mbiir yu tuti: dagno dannu ci ben canal, ba paré ci ben fossés; dagno lalante ak broussailles, ronces ak chardons, dagno dokh ci kaw bitelyi; gnu bari dagno dam seni tank ak seni lokho; gnenengni dagno gagnu ci sen bopp. Wante metityi yep dagn ko mugn. Gno bay gnen ci wetu tali bi di dé. “Lugn andononut ak gnun takh da gni dé, masamala ci yonu tukki bi!” la gni dan jeul kaddu bi wakh, di encourager gnenen pour gni bagna bay. Khaleyu tuti, ben wala gnari att, dagno fatu. Wajuryi dagno jeul lep li len meti, mugnco ndakh Yalla moco doggal. “Khaleyi plus gnini tuti, plus la nakar lolen gnakke di tuti. Lugn fato nek khale, metit bi ley wagneku. Yalla na Yalla yereum wajur yi bà lugnu gnak sen dom lugnu magge, âge bign len wara takk. Yalla lu dogale doomi njambur de, gni gnak len bigni nek khaleyu tuti mo gan ci gnom. Ndakh comme ça sen metit lu reuy!” lagni ndaan jeul kaddu jema nakh wajur yi gnak seni doom. Gnen gni dagno muur yëre sen kaw bopp te tek compresses yu sed fign dagg, gagno. Gnenen gni di muur seni lokho ak col. Dagno dam, amì yeni ndag ndag, seni yëreu khoteku, wante teréut gni continuer yonbi ak khol bu sed. Li lep manon na gana yomb luneke khif da nu len jaap si fréquemment. Wante manonugnu bay.

Ben bis, lu am importance khew.

Khilifabi moni ndon dokh di jiitu, goor yi eup fit ci mboolo bi di nek ci wetam. (Gnaar ci goor yoyu dagno rer, té ken khamut fangni nekkon. Gneup da gno khalaton que dagno tourner guinaw li len takh jook, daw nak. Ki dan jeul kaddu ben yon masna takh wakh que gnognu dagno wara russ ci nign dawé. Gnen rek gno gemon que gnaar gnognu dagno fatuu ci yonbi, wante jemugnu wakh seni khalat ndakh riroo. )Li des ci groupe bi mo nekkon sen guinaw. Gno dokh ba takhaw ci kanam faille bu rey te khot, bari kher- un vrai abîme. Déscente bi worut lol mo takh sagnu-gnu dokh un pas en avant. Gni eup fit takh dagno takhaw, kholat khilifabi. Mom nak moni nekon ci khalatam yi rek, di seug bop bi, tekk ben tank ci kanamam ak fitt, di door bantam ci suf ci kanamam, avant ci ndeyjooram bapare tchammognam, comme nim tam di def rek. Gnu bari gnini wakh lekey yokal jomm. Kholut ken walamu wakh ak ken. Kanamam waneut, expriméout ragal, wala beug delu guinaw plus miy guëneu djeggué abîme bi. Gni eup fit takh dagno tit comme gnu guiss malaka, wante ken amononut fit wakh dara khilifabi, mom mi amon khamkham te yéwu. Mu dokhat yenen gnaari pas en avant, nek ci kanam peggu bi. Ak kanam yu tit ak beut yu ibbeku ndakh ragal li nara khew, gneup di lokh. Gnifi eup fitt gnoni wajoon jeema tee khilifabi bala miy danu, même si si gnakk teggin ley nuro, wante dafa ndokhat tuti rek bala miy danu ci abîmebi. Fofla gneup yukhu nak, di jooy: tit molen jaap. Gnengni tambli daw.

– Samay mbook takhawleen! Lan neneni yakamti? Khana ni neneni tewe seni promesse? Il faut que gniy topp goor gu yew gui nek sugnu khilifabi dnakh khamna li miy deef. Lu fatoo ni khana mu dof con. Ay cha ci kanam, nagn ko topp! Bi mey natuu bi gana dis, man na nek takh bi muju. Yalla bakhna. Meun në nek que lu weso precipice bi dinegn guiss all bu yaatu, bu fertile bugnu Yalla yene. Ay cha, dokh len! Ku gnakkut dara, lu ma sa am len!

Lol la ki dan jeul kaddu di don digal bala mi dokh gnari pas en avant, di rer ci bir abîme bi. Gni eup fit topci bapare gneup teup ci bir. Kep ku fi takhawon ci kanam falaise bu yaatubi manon na degg yukhu, jooy, gnignentuyi, onkuyi. Manon na waat que ken du ci mana guen sain et sauf, masamala sans gagnu gagnu, wante domu adama dëgër na, te ndoy na waar. Khilifabi mom dafa amon chance. Bimi don daanu dafa japaandu ci garaabyi comme ça lu gagnu. Dafa yeketi boppam ba yeegat ci kaw. Pendant que yuukhu yi, jooy yi moni don yokku ci suf précipice bi, mom dafa tok nopi, sans boujer metar. Gnengni tambli di kei sani kher ndakh niy ko jeppe wante mom faa léou len. Gni amon chance dagno jappandu ci ben garaab bigni don dannu. Gnengni dagno door sen bop ba deréet bi yep di don rogolan, kenen damm tankbi, wala gni damm sen bat, yaram bi yeup nekk ay ganu gagnu yu metti. Amut ken cu amut gagnu gagnu khana khilifabi. Gneup di key khol ak beut bu gnaw, di yukhu ak di onku ndakh metit wante yekeutiut ben yon boppam. Dafa nopi, tok comme goor bu am kham kham te yeewu!

Temps bi di jaal. Nombre nit yi won tukki di wagneku rek toujours plus. Chaque jour gni gana wagneku. Gnengni dagno bay groupebi, gnibbi sen deuk.

Groupe bi nim reyon, bari ay niit, legui gnaar fukku gno fi désson. Seni kanam yu sonyi di wane djakhle, yakaar bu tass, hif, maar, doutes, wante ken teggut baat. Dagno nopi comme khilifabi, di continuer diri sen bopp ci yonbi. Ki dan wakh chaque fois tax dafa witchakh boppam ndakh jakhle. Yonbi mom metiwon dëguen tan.

Seni nombre di wagneku chaque jour ba fukku rek gno des. Ak kanam yu amatut yakaar, di gnignentu ak diy khuloo à la place de wakhtaan ci seni bir.

Dagno nuroo plus ay monstres que dommi adama. Gnengni béquilles lagn yereon, ndakh nigni sokhe. Gnenengni sen lokho yi lagni muur ak ay yëreu yugn takk sen baat. Seni lokho pansements rek lawon. Lugn bëgon sarakhi seni bopp encore ndakh tukki bi, lugn ko meun ndakh gagnu gagnu khajatut ci seni yaram.

Gni euppon fit té eup joom tax seni yakaar tasson déjà, yombononut continuer yonbi; wante, mujinegn dirii seni bopp ak metit, nakaar, ak mugn. Lan lagn monën déf luneké gnibbiougnou? Lep lign gnak pour bay yon bi légui rek? Lugn ko nangu.

Timis joot. Di diri seni bopp ci seni béquilles, dagno yeuk soudainement que khilifabi nekut ci seni kanam, jiiteulen. Gni dokhat benen pas, gni danu ci benen ravin.

– Ayy sama tank! Ay sama lokho! – la gneup di don jooy ak di onku ak di yukhu ba mano deg lenen ludut lolu. Ben baat bu oyoof takh di sani kher khilifabi wante bapare dafa mujii noppi.

Alarba bi joot, fëlé la khilifabi togon, ci même position comme jour bign key tann pour mu jiiteulen. Darà changéout ci mom. Ki dan jeul kaddu genné boppam ci ravin bim nekkon, gnenen gnaar di key topp. Seni kanam dagg, di nacci, gniy khôl sen guinaw pour kham gnata nit gnofi déss, wante gnom gnaat rek gnofi désson. Tit, nakaar ak gnak yakaar japp seni kholyi. Fign nekkon minugnu ko, all bu bari kher, amut ben yon bu woor bugn manona topp. Barkidemb guis gnen ben yon buy jëmëlé fen wante fof lagn ko bay di top khilifabi rek. Khilifabi mo len indi ba fi.

Gni tambli di khalat gnata kharit ak mbook gno fatou ci tukki bu métti bi. Nakaar bu ganaa métti gagnu gagnu yign amon ci sen yaram. Dagno khôl sen ruine sen bopp, khôl ba li lepp kheww.

Kiy dan jeul kaddu dém ba ci khilifabi, tambli wakh ak mom ak baat buy lokh ndakh meer, gnak yakaar ak nakaar.

– Fangnini jeum légui nak?

Khilifabi di noppi rek.

– Fan na gnu yobale ak fan na gnu jëmelé? Dagno ték lepp ci say lokho, topp la, bay sugnu guinaw sugnu deukk ak sugnuy mamati mam ak seni bammel yakaarni di negn mana am lu guen lign amon sugnu deukk. Wanté yakk rek nagnu def, pire que avant. Amon na gnaari temer njaboot sa guinaw. Wanté légui kholal gnata ci gnun gno fi dés!

– Da na beugg wakh gneup nekkugnufi? – la khilifabi wakh ci suf sans yeukeutti boppam.

– Nan na mané latch lu mél ni? Yeukkeutil sa bopp na khôl! Contel gnata ci gnun da gno dés ci tukki bu métti bi! Khol gnu! Dé takh mo ganon gniy nekk di dundu li.

– Munumala khôl!

– Lutakh?

– Dama guumba.

Ken ibbiout gemignam bim wakhé lolu ba paré.

– Khana da na gnaak sa guiss ci tukki bi?

– Dama juudu gumba!

Gnaatti nityi fi désson ték sen lokho ci sen khaw bopp ndakh jahlé.

Nguelaw tioroone di gnew depuis montagnes yi, indi feuilles yu wowyi. Ab lay di muur sommets yi nekkon ci kaw, ndunku pitchiy di top nguelaw bu sedd. Ben froufrou bu doy waar di résonner. Natch bi moni doon nëbeutou ci guinaw niir yi, di dém fu sori.

Gnaat gni di kholenté sen bopp tit ndakh lì len khew.

– Légui fan gnini jeum? – muni ken ak baat bu jeekh

– Khamugnu ko!

 

Ci Belgrade, 1901.
Pour Project de “Radoje Domanović” Anta Kebe moko firi, 2021.