Archive by Author | Домановић

Demon (2/2)

(previous page)


A grand sunset. The west is covered in pink hues, and the forests look as if they were engulfed in flames of most vivid colours.

Đorđe read until dusk, and then he went out to the garden to rest and enjoy in the most beautiful time of day.

He recalled Turgenev’s descriptions of nature’s wonders, so he started observing each little cloud, each nuance of the magical colours of the sunset, the forest, the sky showing here and there through the trees, and the rays of the sun piercing through as if there were a red-hot mass of blood flowing behind the forest. He looked at the branches lightly trembling, and the leaves fluttering in the wind.

It seemed to him as if the whole nature possesses a soul, boundless and magnificent, and that his soul had blended with it, and surrendered to silent, sweet longing, and mysterious, grandiose serenity.

Suddenly he heard hooves stomping and he looked up the road. Two horsemen rushed towards him in a cloud of dust, and dismounted before his house.

Another scribe from the county seat, accompanied by a gendarme.

– Good afternoon! – muttered the scribe through his teeth, all dignified and pompous, looking almost over Đorđe’s shoulder, and not even waiting for him to greet them back, he asked in a sharper, more official tone:

– Are you Đorđe Andrić, the philosopher?

– I am – said Đorđe, looking astounded at the scribe and the gendarme strolling back and forth by his side, frowning seriously.

– Are you the one distributing books that are against the current state of affairs and the government?! – asked the scribe, full of authority.

– Me?! – asked Đorđe, shocked by such an unexpected question, and he just could not believe what was going on.

Gendarme made a slight cough, but with such an air of importance as if he were saying: “Beware, I am also standing before you in this uniform, in all my power and might!”

– Kindly come inside the house! – ordered the scribe. Gendarme approached him with his chest forward.

– But I don’t know what it is you want, I don’t even know who you are!…

– Now you’ll get to know who I am! – shouted the scribe as he nodded at the gendarme.

Gendarme grabbed his arm, pushing him forwards, and uttering in an even sterner tone:

– Get in when you’re spoken to, quit playing the fool! – pointing at the door.

Đorđe went in.

Only his mother and his three-year old nephew were in the house, while others had gone to work in the fields, where they will stay the whole night.

When the scribe entered, the poor lady bowed, and approached meekly to greet them, but he didn’t even look at her, he just followed Đorđe into the room.

Gendarme followed them inside with the same important air.

The search started. They collected all the books and papers. Night fell. They lit a candle and ransacked the house and the basement, they even raised the icons from the walls to check if there was something behind them.

The moon was shining and the stars were alight. Windmills are clattering and work songs were echoing in the air. It would’ve been such a pleasure just to stand and watch all the beauty surrounding them.

The old woman sat alone in front of the house and cried, praying to God, while young Ivica was sitting on the doorstep playing, unwinding a ball of yarn from his grandma’s basket.

At the same time, far away from home, Đorđe was walking in front of the gendarme.

Deep in thought and shaken by the strange event, he could not enjoy hearing his favourite work song:

Shine, oh moon, shine, cold light!

Only a young dreamer could have felt the weight of Đorđe’s thoughts and emotions.

In front of them a farmer was driving a cart full of wheat. Cowbells on the oxen were clanking in the rhythm of their gait, and the farmer was singing out loud:

Oh, dark night, cold till the morrow,
Oh, my heart so filled with sorrow!

Never before has Đorđe felt and understood so vividly and so strongly this song that was forged by suffering from the hearts of the common folk.

The next day, having spent the night under surveillance in the tavern, by the mercy of the chief inspector, Đorđe was now standing before him bareheaded, pale, and tired of the sleepless night and strange thoughts.

Chief inspector started interrogating, and an apprentice clerk was taking notes.

– What is your name?

– Đorđe Andrić.

– What is your occupation?

– I am a student.

Chief inspector must have counted this to be an aggravating circumstance.

– How old are you?

– Twenty one.

– Have you ever been convicted?

– I was put in detention during my first year in grammar school.

– What for?

– For calling a friend ‘beanpole’!

Chief inspector thought about something for a second, searched through the books and muttered to himself:

– Right, defamation! Who sentenced you?

– Class teacher did!

Chief inspector winced, and it looked as if he were ashamed of himself.

– Have you ever been convicted by a civil court?

– How could I’ve been when I’m still a student?!

Chief inspector fell silent, mulling something over, and at long last he mumbled:

– This is an urgent matter – he coughed and continued the interrogation after having finished a whole cigarette and drinking a glass of water, just like a man preparing to embark on a serious undertaking.

– What did you read yesterday?

– The “Demon”!

– Write that down! – shrieked the chief inspector. – Did you read it to anyone else?

– No, but I could recommend it to anyone as very nice reading.

– You are standing before authority, think well before you repeat that it is nice, very nice reading!

– Very nice!

– You dare say so?! Write that down, he read it, and contrary to civil laws still claims that a forbidden thing is nice.

– In the name of God, Sir, what is so horrible in saying that Lermontov’s “Demon” is a nice thing? Do the laws forbid that?

– Who are you trying to deceive? Who’s asking you about Lermontov? Don’t tempt your fate by trying to play tricks with the chief inspector!

– That’s what you’re asking me about!

– About what?!

– Well, the Lermontov’s “Demon”, whether it is a nice thing!

– So?!

– So I’m saying that the poet is a genius and rightfully celebrated.

– Don’t give me this nonsense, tell me what is it you like in that book, that is what I want, understand! – shouted the chief inspector thumping his feet which made the whole building trembled.

Đorđe was astounded, but he had to quote, so he chose verses randomly:

By the first day of our creation
I swear, and by its final night
I swear by evil’s condemnation
And by the triumph of the right!

– Enough! Don’t you make a fool of me with this nonsense! – shouted the chief inspector slamming his hand on the table angrily.

– Well you asked for it!

– I know what I’m asking for, speak up before I show you what I can do!

The clerk was picking his teeth, eyeing the chief inspector and the student, dumbfounded by the proceedings.

– But I assure you that is the “Demon”! – said Đorđe, all sweating from anger.

Chief inspector sat still for a moment, and then he asked:

– So, it’s in a poem?!

– Yes, Lermontov is a poet!

– Don’t you mislead me!

– Well he wrote it!

– Who did?

– Lermontov.

Chief inspector rang his bell, and ordered to have Lermontov looked up in the Police Herald.

– It’s Zmaj’s translation!

– What translation?

– Of the book.

– Who is that Lermontov?

– Russian.

– A-ha, so he is Russian?! – said the chief inspector, gawking at him, lost for words.

The clerk returned and said that there is no such thing in the Police Herald.

It took a lot of explanation for the chief inspector to come to his senses, to understand that poets are not photographed for warrants in the Police Herald, and that this is a book publicly available to anyone.

He even ordered a copy of Zmaj’s “Poems” to be brought from the bookstore, to make sure it is in there.

Eventually his tone softened, and became almost cordial:

– Alright, alright, sir, we will see about this; I will keep, you know, just in case, that Russian book, until I’ve inspected it! Our job is hard, you see. We step on people’s toes, and all that because of our work. And people do not understand, they think it’s all my whim!

– Goodbye.

– Farewell, give my regards to your family, we did put you on a bit of a rough spot, haven’t we?

This may have happened somewhere once, some time ago in some strange land, and it may not have even occurred on Earth, if perchance there are people inhabiting the Moon. It is most likely to believe this to be a dream of mine. Dreaming feels so sweet, and I do not want to become disappointed like Đorđe. Already he thinks somewhat differently now, and he stopped dreaming only about poems.


Belgrade, 16th September 1898
Published in “Novi Odjek” (New Echo) on 20th September 1898


For the “Radoje Domanović” Project, translated by Vladimir Živanović, proofread by Linda Hopkins.
English translation of Lermontov’s verses taken from: Narrative Poems by Alexander Pushkin and by Mikhail Lermontov, Random House, New York 1983, translated by Charles Johnston.


Remark: Although the author states that events from this short story had most probably only occurred in his dream, they also would not be entirely unlikely. The end of the XIX century saw Serbia under an oppressive, reactionary regime of the Obrenović dynasty. After a defeat in war with Bulgaria and serious domestic difficulties, in 1889, King Milan abdicated in favour of his only son, Aleksandar, and left Serbia for Paris where he joined his then mistress. However, during certain periods of his son’s reign, he still exerted a significant influence over domestic politics.

In October 1897, Milan returned to Serbia and was appointed by his son to be commander-in-chief of the Serbian Army. Sometime after this appointment (late 1897 or early 1898), a young Belgrade lawyer Ljubomir Živković wrote a 20-page pamphlet against the ex-king, called “The Demon of Serbia”, which was printed abroad in 50,000 copies, and circulated illegally in Serbia, describing the ex-king as a gambler and a philanderer, full of hatred towards the Serbs, and willing to ruin the army and the whole country for his own personal gain. Although the pamphlet was banned and destroyed by the government, a couple of copies of are still extant.

It is also interesting to note that this story is the first satirical work written and published by Radoje Domanović, who had just moved to Belgrade around that time, having been dismissed from his teaching post in Leskovac in July 1898 due to his membership in the opposition People’s Radical Party, and further diminishing any possibility of working in the public sector after proposing a resolution against the government on the Tenth Assembly of the Teachers’ Society in August 1898.

Demon (1/2)

Sweet are the days of childhood; sweet are the dreams of youth. Blessed is he who had never woken up to feel all the bitterness of life and its waking moments.

Our days pass fleetly, time flies, events speed by us so quickly, and in this weird whirlwind of events, one cannot even dream; you have to wake up, even if you haven’t slept through the sweetest dreams of the happiest days of your youth.

Our hero had grasped the reality of life when he was twenty-one years old, during his studies at the Grande École.

The school was on holiday, so Đorđe went back home to spend the summer and enjoy the lovely forests of his birthplace, in the loving embrace of his parents.

The first morning upon his arrival, he took the narrow path through the forest, which leads to a spring on top of the hill. From the top, there is a beautiful view of the whole surroundings.

He sat on the bench he made himself under the linden tree by the spring, listened to the murmuring of water, and quaffed the fragrance and the fresh breath of the summer morning. He watched the forests, pathways and meadows he used to run along so many times in his childhood. He watched the white houses of his neighbours, standing out among the orchards and forested hills; countless childhood memories awakening in his mind.

He feels as though everything in this land knows him, everything loves him, even the sun warms him more kindly, and wind caresses him more gently, as if the whole nature greets him through the silent whisper of the stream, and rustling of the leaves: “Welcome home!”

Thousands of the most beautiful verses circled through his mind, and he recited them out loud passionately as if he was looking for help expressing his emotions.

He returned home fresh and merry, his face shining from inner happiness and pleasure.

After breakfast, he lay on the couch, and took a book – Lermontov. That is his most loved poet, maybe because he just started reading his books, or generally his best of all.

His father was sitting in the kitchen with two-three other farmers, discussing the prices of wheat and other crops.

Đorđe was reading, without listening to them, although the door to the kitchen was by chance left open.

The conversation stopped, so Đorđe also stopped reading and looked that way.

Someone greeted the room, and he could hear a saber rattling.

The farmers stood up and removed their hats.

“Must be the county scribe,” Đorđe thought to himself disinterestedly and continued reading.

Old Jakov, Đorđe’s father, immediately boasted to the scribe that his son had returned from studies, and he led him into the room filled of pride and joy.

It didn’t feel right for Đorđe to be interrupted, but he stopped reading, and greeted the scribe.

– You were reading, and we disturbed you! – said the scribe sitting down, taking off his service cap, and smoothing his hair.

– Never mind, never mind! I love to read, but I love company even more! – said Đorđe.

– Well, yes, that’s what we educated people enjoy! I read a lot myself, I must have read, truth be told, a basket of books that big! – said the scribe proudly, pointing at the laundry basket under the table.

Old man Jakov stood by the door, holding his breath, absorbed in the pleasure of seeing that his son knows how to talk to high-ranking people.

The farmers stood by the door in the kitchen, listening attentively, as if they were expecting to hear something new and good for themselves, about the taxes or something else.

Đorđe started browsing through the book idly.

— What is the young master reading, if I may ask? — The scribe interrupted the silence.

— Lermontov — Đorđe replied.

—Ri…i…i…ght! Very nice to hear that, it is a wonderful novel, I did read it somewhere before. Which volume are you reading?

— He is a poet! — said Đorđe.

— Yes, yes, a poem, what was I thinking! Oh, such a famous piece! — said the scribe vividly slapping his knee, and then he smiled, tapped himself on the head and waved his arm in a gesture of ridiculing himself as if he had forgotten something so familiar to him as his own name.

— Which volume is out now, you were saying?… I think I kept buying until the fifth volume!

— These are collected works, it does not come out in volumes!

— Oh, yeah, yeah, right, that’s right, I must’ve been thinking about a play by Branko Radičević[1], that’ll be it… What part were you reading just now?

— I’m just reading the “Demon”. Extraordinary piece, and verses so melodic that they couldn’t be more beautiful! – exclaimed Đorđe.

Scribe fell silent suddenly, and started rubbing his forehead, frowning, as if he were recollecting something.

“Seems like that’s one of those forbidden books!” – He thought, and suddenly postured himself as a person of authority. He wanted to jump up, grab the book, and shout at Đorđe: “Forwards, in the name of the law!” He had to restrain himself, because he was not yet entirely certain that is the case, so he decided to interrogate him skillfully, making sure that Đorđe will not notice as he leads him on, and then he will immediately go and report about his important finding.

So he smiled again and said in his most courteous tone:

– Young master would be so kind to read a nice segment to me. I enjoy listening to such things!

– With pleasure, – said Đorđe, glad to get to read, just to stop the conversation he was getting fed up with. He remembered that the scribe cannot speak Russian, so he didn’t even ask him, but took Zmaj’s[2] translation of the “Demon” and started from the beginning.

A Demon, soul of all the banished,
Sadly above the sinful world
Floated, and thoughts of days now vanished
Before him crowdingly unfurled.

This felt somehow obscure to the scribe, and he thought that therein lay the danger.

“Wait, let me dupe him like this a bit”, he said to himself, and interrupted Đorđe saying:

– Quite a beautiful piece!

– Extraordinary! – said Đorđe.

– But just as long as it is not somehow against the current state of affairs in the country!

Đorđe didn’t even listen to him, and had no idea what he wanted to say. He kept reading, and the scribe listened, and as he listened, one word or another evocated terrible images in his mind.

“That’s it, that’s it!” he thought to himself, but still there was something suspicious about Tamara!

“Which Tamara might that be…? A-ha!” he thought, explaining it to himself in his own way, “I know which one it is!”

Oh, soul of evil, soul unsleeping,
In midnight gloom, what tryst is keeping?
None of your votaries are here…

“Well, that’s that!” the scribe thought to himself and stood up. His belief was now stronger than suspicion.

– Nice, nice piece, really beautiful! – He said, smiling, and in a sweet tone apologized that he had to leave, which is a pity because he had had such a pleasant time.

“Now you’ll see your joy, you little fish!” he thought maliciously after he had left the house.

(next page)


[1] Branko Radičević (1824–1853) was one of the most influential Romantic poets in modern Serbian literature, especially since he was the first poet to use the simple language of the common people in his works. During his lifetime he published two collections of poems (in 1847 and 1851), and his remaining poems were collected in a third book that was published posthumously (1862); he did not write any plays.

[2] Jovan Jovanović (1833–1904), best known in Serbia mononymously by his nickname “Zmaj”, was one of the most prolific Serbian poets and translators of the XIX century. He translated from Hungarian, German and Russian, and he made it possible for Serbian audiences to enjoy works of Goethe, Heine, Tennyson, Petőfi, Lermontov and many others.

Rozjímání jednoho obyčejného srbského vola

Tento svět je plný zázraků. Naše země je, jak mnozí říkají, zázraky přímo zaplavena a to do takové míry, že už o zázraky ani nejde. Na vysokých pozicích se nachází lidé, kteří vůbec nepřemýšlí. Na druhé straně snad jako kompenzace či z jakéhokoliv jiného důvodu existuje jeden obyčejný rolnický vůl nelišící se od ostatních srbských volů, který začal rozjímat. Kdo ví, co se stalo, že se toto výjimečné zvíře pustilo do tak smělého činu. A to obzvláště zde v Srbsku, kde bylo již mnohokrát dokázáno, že tato nešťastná činnost může přinést jen obtíže. Řekněme tedy, že tato ubohá bestie v celé své naivitě netušila, že tato činnost není v jeho zemi žádoucí. Nebudeme mu tedy přisuzovat žádnou občanskou odvahu. Záhadou ovšem zůstává, proč by měl vůl rozjímat, když není voličem, radním, ani purkmistrem. Nebyl zvolen ani jako zástupce valného shromáždění turu domácího, či senátorem (je-li jeho věk přiměřený). A pokud on, ta ubohá duše kdy snila o tom stát se ministrem v zemi turů, měla by naopak aplikovat metodu, jak přemýšlet co nejméně je to možné, podobně jako vynikající ministři.  Ovšem ani v tom naše země nemá štěstí. Konec konců proč bychom se měli pozastavovat nad tím, že jeden vůl převzal těžký úkol, kterého se lidé zřekli? Je dosti možné, že jeho rozjímání je jakýmsi výsledkem základního instinktu.

Tak tedy, o jakého vola to vlastně jde? Jde o běžného vola, o kterém zoologie říká, že má stejně jako kterýkoliv jiný vůl hlavu, tělo, končetiny. Táhne povoz, žere trávu, olizuje sůl, přežvýkává a bučí. Jeho jméno je Sivonja, šedý vůl.

Začal uvažovat takto. Jeho pán jednoho dne zapřáhl jak jeho, tak i jeho kamaráda Galonju. Na povoz naložil několik ukradených plotových sloupků a vyrazil do města prodat je. Jakmile vstoupil do města, téměř okamžitě sloupky prodal. Posléze Sivonju a jeho kamaráda vypřáhl z povozu, hodil před ně svazek trávy a vesele odešel do malé hospůdky, aby se tam občerstvil několika nápoji.  Ve městě právě probíhal festival. Kolem tak procházely spousty mužů, žen a dětí. Galonja, který byl mezi ostatními voli znám tím, že byl lehce přihlouplý, dění kolem sebe nepozoroval. Místo toho se ve vší vážnosti zajímal pouze o svůj oběd. S čistým požitkem si nacpal břicho a poté si lehl a spokojeně přežvýkával a podřimoval. Procházející lidé ho vůbec nezajímali.  Jen spokojeně podřimoval a přežvýkával (je škoda, že to není člověk,  neboť má všechny předpoklady pro slibnou kariéru).  Sivonja ovšem nedokázal pozřít ani sousto.  Na první pohled bylo z jeho zasněných očí a smutného výrazu ve tváři patrno, že je to myslitel, dobrá a vnímavá duše. Kolem něho procházejí lidé, Srbové, hrdí na svou slavnou historii, na své jméno, národ. Jejich hrdost se projevuje jak v jejich chování, tak v jejich chůzi.  Sivonja to celé pozorně pozoroval. Z ničeho nic byla jeho duše zaplavena zármutkem a bolestí nad obrovskou nespravedlností. Tak náhlé a silné emoci ale nemohl nepodlehnout. Smutně a bolestně zabučel. Z očí se mu začaly řinout slzy. Zaplaven obrovskou bolestí začal Sivonja rozjímat:

– Na co je můj pán a jeho krajané, Srbové, tak pyšný? Proč všichni nosí hlavy tak vysoko a dívají se na mé lidi s pýchou a opovržením? Jsou pyšní na svou domovinu, pyšní na milosrdný osud, který jim umožnil, že se narodili zde, v Srbsku. Má matka mě také porodila zde, v Srbsku. A Srbsko není jen mou rodnou zemí, ale je rodnou zemí i mého otce a mých předků. Stejně jako jejich. Všichni do této staré slovanské země přišli společně. Ovšem nikdo z nás, nikdo z volů, na to není hrdý. Naše hrdost tkví ve schopnosti táhnout těžká břemena do kopce. Do dnešního dne se nestalo, aby nějaký srbský vůl řekl německému volovi: “Co po mě chcete? Já jsem srbský vůl. Mou domovinou je hrdá Srbská země. Všichni mí předci tam vyrostli. A zde, tato země, je hrobem mých předků.” Bůh chraň, na tohle my jsme nikdy hrdí nebyli. Nikdy nám to na mysl ani nepřišlo. A oni jsou na to tak hrdí. Zvláštní lidé!

Vůl unášen těmito myšlenkami smutně zaklepal hlavou. Zvon na jeho krku se rozezněl a zapraskalo jho. Galonja otevřel oči. Podíval se na svého přítele a zabučel:

– Tady to máš. Zase ty tvoje nesmysly. Najez se, blázne. Ať se trošku obalíš tukem. Podívej se, jak ti všude trčí žebra. Pokud by přemýšlení bylo k něčemu dobré, lidé by to také nechali na nás, na volech. Potom bychom ale nebyli tak šťastní.

Sivonja se s lítostí podíval na svého kamaráda. Odvrátil od něho svou hlavu a opět se ponořil do svých myšlenek:

– Jsou pyšní na svou úžasnou historii. Mají své Kosovo pole, Bitvu na Kosově poli. Velká věc. Cožpak tenkrát mí předci netáhli vozy s potravinami a výzbrojí? Kdyby nebylo nás, lidé by to sami nezvládli. Potom tu máme povstání proti Turkům. Velká, ušlechtilá věc. Ale kdo tam tenkrát byl? Byli to snad tito hlupáci, co nosí nosy nahoru a kteří se přede mnou hrdě nosí jako kdyby to povstání bylo jejich zásluhou? Podívejte se například na mého pána. Je tak hrdý a i on se chlubí tímto povstáním. A to zvlášť faktem, že jeho praděd položil svůj život za války za svobodu jako statečný hrdina. Copak tohle je zásluha mého pána? Jeho praděd měl právo být hrdý, ale on ne. Jeho praděd zemřel za to, aby můj pán, jeho potomek, mohl být svobodný. A tak je svobodný. Ale jak svou svobodu užívá? Krade ostatním lidem plotové sloupky, sedí na voze a to já musím táhnout jak jeho, tak ty sloupky. On si v klidu podřimuje za otěžemi. Teď ty svoje plotové sloupky prodal, popíjí kořalku, nic nedělá a je hrdý na svou slavnou historii. A kolik mých předků bylo zabito během povstání, jen aby nakrmili bojovníky? A cožpak mí předci v té době netáhli všechnu výzbroj, děla, potraviny a střelivo? A přesto si nepřisvojujeme jejich zásluhy, protože my jsme se nezměnili. Dodnes svou povinnost plníme stejně jako kdysi naši předkové, svědomitě a trpělivě.

– Oni jsou hrdí, že jejich předkové trpěli pět set let v otroctví. Náš druh trpí celou svou existenci. Do dnešního dne stále trpíme a jsme otroci. Přitom nekřičíme z plných plic. Oni říkají, že Turci je mučili, vraždili, napichovali je na kůly… mí předci byli vražděni jak Srby, tak Turky. Byli opékání a prošli si mnohým utrpením.

– Oni jsou hrdí na své náboženství. Přitom nevěří ničemu. Copak je to chyba moje či mých druhů, že nás Křesťané mezi sebe nepřijmou? Jejich náboženství jim říká: “Nepokradeš.” A podívejte se na mého pána, který krade a pije za peníze, které získal z krádeže. Jejich náboženství jim říká, aby milovali bližního svého. Přitom jeden druhému neustále ubližují. Pro ně nejlepší člověk, příklad samé ctnosti, je ten, který nikomu nezpůsobí žádnou újmu. A samozřejmě, nikdo z nich se nenamáhá, aby kromě toho, že nikomu neublíží, udělal i něco dobrého. Tak hluboko klesli. Jejich příklad ctnosti může být jakákoliv zbytečná věc, která nikomu nezpůsobí žádnou újmu.

Vůl si zhluboka povzdechl. Jeho dech zvířil prach na cestě.

– A tak – pokračoval vůl ve svých smutných úvahách – cožpak já a mí druzi nejsme lepší než kdokoliv z nich? Já nikdy nikoho nezavraždil, nikdy jsem nikoho nepomlouval, nikdy jsem nic neukradl. Nikdy jsem nevinného nevyhodil z veřejné služby, nikdy jsem se nedopustil zpronevěry, nikdy jsem nevyhlásil falešný bankrot. Nikdy jsem k řetězům nepřivázal a nezajal nevinné lidi. Nikdy jsem nepomlouval své přátele. Nikdy jsem nešel proti zákonům volů.  Nikdy jsem neučinil falešná svědectví. Nikdy jsem nebyl ministrem státu a nikdy jsem zemi neublížil. A nejenom že jsem nikdy neublížil, já dokonce činím dobré skutky těm, kteří ubližují mně. Když mě má matka porodila, okamžitě mě ti zlí lidé odstavili od jejího mateřského mléka. Alespoň že Bůh pro nás voli vytvořil trávu. Ne pro lidi. Přitom i o tu nás oni připravili. I přes všechno to bití stále táhneme jejich vozy, oráme jejich pole a dáváme jim chléb. Přesto si nikdo neváží našich skutků, které děláme pro naši rodnou zem…

– Nebo podívejme se například na půst. Náboženství lidem káže, že se mají o postních dnech postit. Oni ale nejsou ochotni podstoupit ani malý půst. Přitom já a mí přátelé se postíme celé naše životy a to od chvíle, co nás odtrhli od prsou našich matek.

Vůl utrápeně sklonil hlavu. Poté ji opět zvedl. Vztekle zafuněl. Zdálo se, že si vzpomněl na něco důležitého. Něco, co ho velice trápí. Z ničeho nic vesele zabučel:

– Oh, teď už vím. To musí být ono – a pokračoval ve své úvaze – tak to je. Jsou hrdí na svou svobodu a občanská práva. Musím se nad tím vážně zamyslet.

A tak přemýšlel dál. Přemýšlel, ale vymyslet to nedokázal.

– O jaká práva jde? Pokud jim policie nařídí, aby volili, jdou volit. My ale můžeme úplně stejně zabučet: “Pro-o-o-o!” A pokud jim to nikdo nepřikáže, nebudou volit, nebo se vměšovat do politiky tak jako my. Ve věznicích je taky bijí, a to i když jsou nevinní. Když nic, my alespoň bijeme a máváme ocasy. Oni ani tuhle trochu občanské odvahy nemají.

V ten moment jeho pán vyšel ven z hospůdky. Opilý, vrávorající, pohled rozmazaný, mumlajíce nesrozumitelná slova nejistě vyrazil směrem k vozu.

– Jen se podívejte, jak tento hrdý potomek využívá svou svobodu, kterou získal krví svých předků. Správně. Můj pán je opilec a zloděj. Jak ale ostatní využívají svou svobodu? Zahálí a jen se chvástají minulostí a zásluhami svých předků, ke kterým oni se přičinili stejnou měrou jako já. A my, volové, my stále pilně dřeme a jsme užitečnými pracovníky stejně jako kdysi naši předci. My jsme jen volové, ale i dnes můžeme být hrdí na naši náročnou práci a zásluhy.

Vůl si zhluboka povzdechl a nastavil krk, aby mohl být opět zapřažen.


Pro “Radoje Domanović” Projekt přeložila Petra Bajerová.

Kiongozi (3/3)

(ukurasa uliopita)

Kama hivyo siku ya kwanza ilipita, na ikifuatiwa na siku zaidi na mafanikio kama yale. Hakuna kitu cha umuhimu mkubwa sana kilitokea, matukio ya kawaida tu: walidondoka kutanguliza vichwa kwenye shimo, kisha ndani ya bonde; walikwanguliwa kwenye visiki na kwenye vichaka vya forosadi nyeusi; walikanyaga chupa; kadhaa walivunjika mikono na miguu; wengine waliugua pigo kichwani. Lakini mateso haya yote yalivumiliwa. Wazee wachache waliachwa wamekufa kando ya barabara. “Wangekufa tu hata wangekuwa wamekaa nyumbani, bila kuja barabarani!” wasemaji walisema, wakiwatia moyo wengine kuendelea. Watoto wadogo wachache, mwaka mmoja hadi miaka miwili, pia waliangamia. Wazazi walishikiilia maumivu ya mioyo yao kwa sababu ilikuwa mapenzi ya Mungu. “Na kwa watoto wadogo zaidi, ndivyo ambavyo huzuni ilikua ndogo. Wakati wanapokuwa wachanga zaidi huzuni ni ndogo. Mungu awasaidie wazazi wasipoteze watoto wao wakati wamefikia umri wa kuoa. Ikiwa watoto wamepania sana, ni bora wafe mapema. Halafu huzuni sio kubwa sana!” wasemaji waliwatia moyo tena. Baadhi yao walifunga vitambaa kichwani na kuweka vibonyezo vya baridi kwenye michubuko yao. Wengine walibeba mikono yao kwenye vitambaa na kuining’iniza. Wote walikua wamechakaa na kukatwa. Nguo zao zilining’inia kwa michano, lakini walisonga mbele kwa furaha. Hii yote ingekuwa rahisi kuvumilia ikiwa hawakuwa wamejawa na njaa mara nyingi. Lakini ilibidi waendelee.

Siku moja, kitu muhimu kilitokea.

Kiongozi alikuwa anatembea mbele, akizungukwa na wanaume jasiri zaidi katika kundi hilo. (Wawili kati yao walikosekana, na hakuna mtu aliyejua walikuwa wapi. Ilikuwa wazi kwa wote kwamba walikuwa wamesaliti dhumuni lao na wakakimbia. Katika hafla moja msemaji alisema kitu juu ya uasi wao wa aibu. Ni wachache tu waliamini wawili hao walikuwa wamekufa njiani, lakini hawakutoa maoni yao ili wasiwashawishi wengine.) Kikundi kilichobaki kilikuwa nyuma yao. Ghafla lilionekana bonde kubwa sana na kina, kina kirefu sana hakika. Mteremko ulikuwa mkali sana kiasi kwamba hawakuthubutu kuchukua hatua moja mbele. Hata wenye ujasiri sana walisimama ghafla na kumtazama kiongozi. Akiwa amenuna, na kutekwa na mawazo kichwa chake kikiwa chini, akasogea mbele kwa ujasiri, akagonga fimbo yake mbele, kwanza kulia, kisha kushoto, kama kawaida yake. Wengi walisema haya yalimfanya aonekane mwenye heshima zaidi. Hakuangalia mtu yeyote wala kusema chochote. Kwenye uso wake hakukuwa na mabadiliko yoyote wala ishara ya hofu wakati yeye anakaribia karibu na eneo hili tupu. Hata wanaume wenye ujasiri zaidi wakawa kama kifo, lakini hakuna mtu aliyethubutu kumuonya kiongozi shujaa, mwenye busara. Hatua mbili zaidi na alikuwa ukingoni. Kwa hofu kali na kwa macho kodo, wote walitetemeka. Wanaume wenye ujasiri walikuwa katika hatua ya kumrudisha kiongozi nyuma, hata ikiwa ilimaanisha kukiuka kwa nidhamu, wakati alipokanyaga mara moja, mara mbili, na kutumbukia kwenye bonde. Kukatokea mshangao, kuomboleza, kupiga mayowe; hofu ikatawala. Wengine walianza kukimbia.

– Subiri, ndugu! Je! Haraka ya nini? Je! Hivi ndivyo unavyotunza ahadi yako? Lazima tumfuate mtu huyu mwenye busara kwa sababu anajua anachokifanya. Angekuwa mwendawazimu kujiangamiza. Mbele, tumfuate! Hii ndio hatari kubwa na labda ya mwisho, shida ya mwisho. Nani anajua? Labda kwa upande mwingine wa bonde hili tutapata ardhi ya kutosha, yenye rutuba ambayo Mungu alituwekea sisi. Mbele! Bila kujitolea, hatutafika popote! – hayo yalikuwa maneno ya ushauri ya msemaji na yeye pia alichukua hatua mbili mbele, na kutoweka kwenye bonde. Jasiri zaidi walifuata na kisha kila mtu akaingia.

Kulikuwa na kuomboleza, kuugulia, kugongana, kulia kwenye mteremko wa mwinuko huu mkubwa. Mtu angekuwa akiapa kwamba hakuna mtu atakayetoka akiwa hai, bila kuumia vibaya na awe na mwili mmoja, lakini maisha ya mwanadamu ni magumu. Kiongozi alikuwa na bahati isiyo ya kawaida. Alining’inia kwenye kichaka wakati anaanguka hivyo hakuumia. Aliweza kujiondoa pamoja na kushuka. Wakati kelele, kuomboleza na kulia kumejaa chini, alikaa bila kusogea, kimya kabisa. Wachache ambao walipigwa kwa hasira walianza kumtukana lakini hakujali. Wale ambao kwa bahati nzuri waliweza kushikilia kichaka au mti wakati wa kuanguka walianza kujaribu kushuka. Wengine walikuwa wamevunjika vichwa hivyo kwamba damu ilikuwa ikiwatoka usoni mwao. Hakukuwa na mtu mwenye amani isipokuwa kiongozi. Wote walimkasirikia na kuugulia uchungu lakini hata hakuinua kichwa chake. Alikuwa kimya na kubaki kwenye mkao wa mtu mwenye busara!

Wakati ulipita. Idadi ya wasafiri ilikuwa inakuwa ndogo na ndogo. Kila siku ilichukua chake. Wengine waliacha kikundi na kurudi nyuma.

Kati ya idadi kubwa iliyoanza, ni karibu ishirini tu waliobaki. Nyuso zao, zilizochoka zilionyesha ishara za kukata tamaa, shaka, uchovu na njaa, lakini hakuna mtu alisema neno. Walikuwa kimya kama kiongozi wao na waliendelea kujivuta pamoja. Hata msemaji mwenye roho alitikisa kichwa kwa matamanio. Barabara ilikuwa ngumu kweli.

Idadi yao ilipungua kila siku hadi ikafikia kumi tu. Kwa sura zenye huzuni, waliugua na kulalamika badala ya kuongea.

Walionekana kama vilema kuliko wanaume. Wengine walikuwa kwenye magongo ya kutembelea. Wengine walishikilia mikono yao kwa vitambaa vilivyofungwa shingoni mwao. Juu ya mikono yao kulikuwa na bandeji nyingi na vigandamizio. Hata kama wangetaka kujitoa upya, hawangeweza kwa sababu miili yao haikua na nafasi ya majeraha yoyote mapya.

Hata wenye nguvu na jasiri zaidi kati yao walikuwa wameshapoteza imani na tumaini lakini bado walipambana zaidi; hivyo, walitapatapa namna fulani kwa bidii kubwa, wakilalamika, wamejaa maumivu. Nini kingine wangeweza kufanya ikiwa hawawezi kurudi nyuma? Sadaka nyingi na sasa kuachana na safari?

Kisukusuku kilishuka. Wakichechemea kwenye magongo ya kutembelea, ghafla waliona kwamba kiongozi huyo hakuwa mbele yao tena. Hatua nyingine na wote wameingia kwenye bonde lingine.

– Ah, mguu wangu! Oo, mkono wangu! – sauti zililia na kuugulia. Sauti moja dhaifu ilimlaani kiongozi anayestahili kisha alikaa kimya.

Jua lilipochomoza, hapo alikaa kiongozi, sawa na siku ile alipochaguliwa. Hakukuwa na mabadiliko yoyote  kabisa katika muonekano wake.

Msemaji akapanda nje ya bonde, akifuatiwa na wengine wawili. Wakiwa wamechakaa na wenye damu, waligeuka kuona ni wangapi wamebaki, kumbe walibaki wao tu. Hofu ya dhati na kutokuwa na tumaini vilijaza mioyo yao. Kanda hiyo haikujulikana, milima, miamba – hakuna njia mahali popote. Siku mbili kabla hawajafika barabarani lakini waliiacha nyuma. Kiongozi aliwaongoza huko.

Walifikiria juu ya marafiki na jamaa wengi ambao walikuwa wamekufa kwenye safari hii nzuri. Huzuni iliyo na nguvu kuliko maumivu kwenye miguu yao yenye ulemavu iliwashinda. Walikuwa wameshuhudia uharibifu wao wenyewe kwa macho yao wenyewe.

Msemaji akapanda kwa kiongozi huyo na kuanza kuongea kwa sauti iliyochoka, inayotetemeka iliyojaa maumivu, kukata tamaa na uchungu.

– Je! Tunakwenda wapi sasa?

Kiongozi alikuwa kimya.

– Unatupeleka wapi na umetuleta wapi? Tulijiweka sisi na familia zetu mikononi mwako na tukakufuata, tukiziacha nyumba zetu na kaburi za mababu zetu kwa matumaini kwamba tunaweza kujiokoa na dhiki katika nchi hiyo tasa. Lakini umetuharibu kwa njia mbaya zaidi. Kulikuwa na familia mia mbili nyuma yako na sasa tazama ni wangapi!

– Unamaanisha kila mtu hayuko hapa? – alinong’oneza kiongozi bila kuinua kichwa chake.

– Unawezaje kuuliza swali kama hilo? Angalia juu uone! Hesabu ni wangapi wetu tumebaki kwenye safari hii mbaya! Angalia hali ya miili yetu ilivyo! Itakuwa afadhali kufa kuliko kuwa kilema namna hii.

– Siwezi kukutazama!

– Kwa nini isiwe hivyo?

– Mimi ni kipofu.

Kimya kikatawala.

– Je! Umepoteza mtazamo wako wakati wa safari?

– Nilizaliwa kipofu!

Watatu hao waliinamisha vichwa vyao kwa kukata tamaa.

Upepo wa vuli ulipuliza vibaya kupitia milimani na kupuputisha majani yaliyokauka. Ukungu ulizunguka juu ya vilima, na kupitia baridi, ya hewa yenye unyevu ilipeperusha manyoya ya kunguru. Ndege wa mkosi alilia. Jua lilikuwa limefunikwa nyuma ya mawingu, ambayo yalikuwa yakijizungusha mbali zaidi na zaidi.

Watatu waliangaliana kila mmoja kwa mshtuko mkubwa.

– Je! Tunaweza kwenda wapi sasa?

– Hatujui!


Kwa mradi wa Radoje Domanović” uliotafsiriwa na John N. Lusingu.

Kiongozi (2/3)

(ukurasa uliopita)

Siku iliyofuata kila mtu aliyekuwa na ujasiri wa kwenda safari ndefu akakusanyika. Zaidi ya familia mia mbili walifika mahali palipochaguliwa. Ni wachache tu waliobaki nyumbani kutunza nyumba ya zamani.

Kwa kweli ilisikitisha kuona umati huu wa watu wenye huzuni ambao mkosi ulilazimisha kuacha ardhi ambayo walizaliwa na ambapo makaburi ya babu zao yamelala. Nyuso zao zilinyong’onyea, zimechakaa na kuchomwa na jua. Mateso ya miaka mingi na mirefu ya uchapakazi yalionekana kwao na ikatoa picha ya huzuni na kukata tamaa kali. Lakini mda huu palionekana mwanga wa matumaini – uliyochanganyika na hamu ya kuwa nyumbani hakika. Chozi lilitiririka kwenye nyuso zilizokunjana za wazee wengi ambao waliguna na kutikisa vichwa vyao huku wakihisi hewa mbaya ya shetani ikitabiri mabaya. Afadhali abaki kwa muda ili na yeye afe kati ya miamba hii badala ya kutafuta nchi bora. Wanawake wengi waliomboleza kwa sauti kuu na kuaga wapendwa wao waliokufa ambao makaburi wakiyaacha.

Wanaume walikuwa wakijaribu kuweka ushujaa mbele na walikuwa wakipiga kelele, – Je! Mnataka kuendelea na njaa katika nchi hii iliyolaaniwa na kuishi kwenye vibanda hivi? – Kwa kweli wangependelea zaidi kuuchukua mkoa wote uliolaaniwa pamoja nao kama inawezekana.

Kulikuwa na kelele za kawaida na kupiga kelele kama ilivyo katika kila mkusanyiko wa watu. Wanaume na wanawake hawakuwa na utulivu. Watoto walikuwa wakilalama kwenye vikoi kwenye migongo ya mama zao. Hata mifugo haikuwa na utulivu. Hapakuwa na ng’ombe wengi sana, ndama hapa na pale na kisha farasi mwembaba, mchafu mwenye kichwa kikubwa na miguu minene ambapo walikuwa wakipakia vitambaa vya zamani, mifuko na hata magunia mawili juu ya kiti cha farasi, huku mnyama huyu fukara akitapatapa kwa uzito huu. Walakini alifanikiwa kusimama na kulalama mara kwa mara. Wengine walikuwa wakipakia punda; watoto walikuwa wakivuta mbwa kwa jozi. Kuzungumza, kupiga kelele, kutukana, kuomboleza, kulia, kupiga mayowe, kulalama – yote yalijaa. Hata punda walilalama mara chache. Lakini kiongozi hakutoa hata neno, kana kwamba mambo yote hayakuwa yanamhusu. Mtu mwenye busara kweli!

Alikaa tu kwa utulivu na ukimya, na kichwa chake chini. Mara kwa mara akitema mate; ni hayo tu. Lakini kwa sababu ya tabia yake ya kushangaza, umaarufu wake uliongezeka sana hivi kwamba wote wangepitia moto na maji, kama walivyomsemea. Mazungumzo yafuatayo yanaweza kusikika:

– Tunapaswa kufurahi kupata mtu kama huyo. Laiti tungetangulia pasipo yeye, Mungu atuokoe! Tungeangamia. Ana hekima halisi, nakwambia! Yeye ni mkimya. Bado hajanena chochote! – alisema mmoja wao huku akimwangalia kiongozi kwa heshima na fahari.

– Anapaswa kusema nini? Mtu anayesema mengi hafikirii sana. Mtu mwenye busara, hakika! Anatafakari tu na kutokusema chochote, – akaongeza mwingine, na yeye pia alimwangalia kiongozi huyo kwa mshangao.

– Si rahisi kuwaongoza watu wengi! Lazima akusanye mawazo yake kwa sababu ana kazi kubwa mikononi mwake, – alisema wa kwanza tena.

Wakati ulifika wa kuanza safari. Walingoja kidogo, hata hivyo, ili kuona ikiwa kuna mtu mwingine angebadilisha mawazo yake na kuja nao, lakini kwa kuwa hakuna mtu aliyekuja, hawakuweza kuketi tena.

– Je! Hatupaswi kuondoka? – walimuuliza kiongozi.

Akainuka bila kusema neno.

Wanaume wenye ujasiri zaidi mara moja walikusanyika karibu naye ili kuwa karibu wakati wa hatari au dharura.

Kiongozi, akitikisa kichwa chake, alichukua hatua chache, akizungusha fimbo yake mbele yake mwenyewe kwa mtindo wenye hadhi. Mkutano huo ulifuata nyuma yake na kupiga kelele mara kadhaa, “Aishi kiongozi wetu muda mrefu!” Alichukua hatua kadhaa zaidi na akaingia kwenye uzio mbele ya ukumbi wa kijiji. Hapo, kwa asili, alisimama; kwa hivyo umati ukasimama pia. Kiongozi kisha akarudi kidogo na akafunga fimbo yake kwenye uzio mara kadhaa.

– Je! Unataka tufanye nini? – waliuliza.

Hakusema chochote.

– Tunapaswa kufanya nini? Tuangamize uzio huu! Hivi ndivyo tunapaswa kufanya! Je! Hauoni kuwa ametuonyesha na fimbo yake nini cha kufanya? – walipiga kelele wale waliosimama karibu na kiongozi.

– Hilo ndilo lango! Hilo ndilo lango! – walipiga kelele watoto na kuashiria lango ambalo lilikua mkabala nao.

– Ssh, kimya, watoto!

– Mungu atusaidie, nini kinaendelea? – wanawake wachache walijiuliza.

– Sio neno! Anajua la kufanya. Angamiza uzio huu!

Papo hapo uzio ulikuwa chini kama vile haukuwepo awali.

Wakaupita uzio.

Ni wazi walikuwa wamekwenda hatua mia wakati kiongozi huyo alikutana na kichaka kikubwa cha miiba na akasimama. Kwa ugumu mkubwa aliweza kujipenyeza kisha akaanza kugonga fimbo yake pande zote. Hakuna mtu aliyejigusa.

– Na ni nini sasa? – Walipiga kelele wale walio nyuma.

– Kata chaka la miiba chini! – Walisema wale waliosimama karibu na kiongozi.

– Barabara ile pale, nyuma ya vichaka vya miiba! Ile pale! – walipiga kelele watoto na hata watu wengi wa nyuma.

– Barabara ile pale! Barabara ile pale! – Aliwadhihaki wale walio karibu na kiongozi, wakiwafatiliza kwa hasira. – Je! Sisi vipofu tunawezaje kujua wapi anatuongoza? Kila mtu hawezi kutoa amri. Kiongozi anajua njia bora zaidi na ya moja kwa moja. Kata kata vichaka hivyo vya miiba!

Wakaingia ili kusafisha njia.

– Aah!, – alilia mtu ambaye alichomwa mkononi na mwiba na mtu mwingine ambaye uso wake ulichomwa na tawi la forosadi nyeusi.

– Ndugu, huwezi kuwa na kitu kwa bure. Lazima ujikakamue kidogo ili kufanikiwa, – akajibu jasiri kuliko wote kwenye kikundi.

Wakafaulu kupita kichaka baada ya juhudi nyingi na kuendelea mbele.

Baada ya kutangatanga mbele kidogo, walikuta mzigo wa magogo. Haya, pia, yakatupwa kando. Kisha wakaendelea.

Waliweza kutembea sehemu ndogo sana kwa siku ya kwanza kwani iliwabidi kukabiliana na vizuizi, kama vile. Na haya yote kwa chakula kidogo kwa sababu wengine walileta mkate mkavu tu na jibini kidogo wakati wengine walikuwa na mkate tu wa kutosheleza njaa yao. Wengine hawakuwa na chochote kabisa. Kwa bahati nzuri ilikuwa wakati wa majira wa joto hivyo walipata miti ya matunda hapa na pale.

Hata hivyo, ingawa siku ya kwanza ni sehemu ndogo tu ilibaki nyuma yao, walihisi uchovu sana. Hakuna hatari kubwa zilizotokea na hakukuwa na ajali zozote. Kwa kawaida katika shughuli kubwa kama hii matukio yafuatayo lazima yachukuliwe kuwa hayana umuhimu sana: mwiba ulichoma jicho la kushoto la mwanamke, ambalo alifunikwa na kitambaa kibichi; mtoto mmoja alipiga kelele na akajikwaa kwenye kisiki; mzee alijigonga kwenye chaka la forosadi nyeusi na kuumia kwenye kifundo cha mguu wake; baada ya kuweka vitunguu juu yake, mtu huyo alivumilia maumivu kwa ujasiri na, akiegemea kwenye fimbo yake, akachechemea na kwenda mbele kwa nguvu nyuma ya kiongozi. (Kwa kweli, baadhi ya watu walisema kwamba yule mzee alikuwa anadanganya kuhusu kifundo chake cha mguu, na alikuwa anajifanya tu kwa sababu alikuwa na hamu ya kurudi nyuma.) Punde, kulikuwa na wachache tu ambao hawakuwa na miiba mikononi mwao au mikwaruzo usoni. Wanaume walivumilia yote kwa uhodari wakati wanawake walilaani saa ile walipoondoka na watoto walilia, kwa kawaida, kwa sababu hawakuelewa taabu hii yote na maumivu itazawadiwa vizuri.

Zaidi wa furaha na faraja ya kila mtu, hakuna chochote kilichotokea kwa kiongozi. Kwa kweli, ikiwa tunasema ukweli, alikuwa analindwa sana, lakini bado, mtu huyo alikuwa na bahati nzuri. Kwenye kambi ya usiku wa kwanza kila mtu aliomba na kumshukuru Mungu kwamba safari ya siku ilifanikiwa na kwamba hakuna chochote kibaya, hamna hata mkosi mdogo vipi, ulimkuta kiongozi. Ndipo mmoja wa wanaume jasiri zaidi akaanza kuongea. Uso wake ulikuwa umekwangululiwa na kijiti cha chaka la forosadi nyeusi, lakini hakujali.

– Ndugu, – alianza, – safari ya siku moja iko nyuma yetu kwa mafanikio, asante Mungu. Barabara sio rahisi, lakini ni lazima tuishike kwa sababu sote tunajua kuwa barabara hii ngumu itatupeleka kwenye furaha. Mungu Mwenyezi na amlinde kiongozi wetu kutokana na madhara yoyote ili aendelee kutuongoza kwa mafanikio.

– Kesho nitapoteza jicho langu la pili ikiwa mambo yataenda kama leo! – mmoja wa wanawake akasema kwa hasira.

– Aah, mguu wangu! – mzee alilia, akitiwa moyo na maelezo ya yule mwanamke.

Watoto waliendelea kulia na kulia, na akina mama walikuwa na wakati mgumu wa kuwanyamazisha ili msemaji asikilizwe.

– Ndio, utapoteza jicho lako lingine, – akasema kwa hasira, – na upoteze yote mawili! Sio bahati mbaya kwa mwanamke mmoja kupoteza macho yake kwa sababu ya mchakato mkubwa kama huu. Kwa aibu! Je! Hufikirii hata juu ya ustawi wa watoto wako? Wacha nusu yetu tuangamie kwenye hii juhudi! Inafanya tofauti gani? Jicho moja ni nini? Je! Macho yako yana matumizi gani wakati kuna mtu anayetutafuta na kutuongoza kwenye furaha? Je! Tunapaswa kuachana na jitihada zetu kwa sababu ya jicho lako na mguu wa mzee?

– Anasema uwongo! Mzee anasema uongo! Anajifanya tu ili arudi, – sauti zilisikika kutoka pande zote.

– Ndugu, mtu yeyote ambaye hataki kwenda mbali zaidi, – akasema msemaji tena, – aachwe arudi badala ya kulalamika na kuchochea wengine wetu. Kwa kadiri ninavyohusika, nitamfuata kiongozi huyu mwenye busara kwa chochote kilichoachwa ndani yangu!

– Sote tutafuata! Sote tutamfuata kadri tunavyoishi!

Kiongozi alikuwa kimya.

Kila mtu alianza kumtazama na kunong’ona:

– Ametekwa na mawazo yake!

– Mtu mwenye busara!

– Angalia paji lake la uso!

– Na kila wakati kanuna!

– Bila utani!

– Yeye ni jasiri! Hiyo inaonekana katika kila kitu kumhusu.

– Unaweza kusema hivyo tena! Uzio, magogo, vizuizi – yeye hulima kuvipita yote. Yeye hugonga fimbo yake, bila kusema chochote, na lazima utakisia ana maoni gani.

(ukurasa unaofuata)

Kiongozi (1/3)

– Ndugu na marafiki, nimezisikiliza hotuba zako zote, kwa hivyo nakuuliza sasa unisikilize. Makusudi yetu yote na mazungumzo hayafai chochote kama tukibaki katika mkoa huu tasa. Katika udongo huu wa mchanga na kwenye miamba hii hakuna kitu kimeweza kukua, hata wakati kulikuwa na miaka ya mvua, achilia ukame huu ambao hakuna hata mmoja wetu ambaye amewahi kuona hapo awali.

Tutaungana kama hivi hadi lini na kuzungumza tu? Ng’ombe wanakufa bila chakula, na hivi karibuni sisi na watoto wetu tutaona njaa pia. Lazima tupate suluhisho jingine ambalo ni bora na la busara zaidi. Nadhani itakuwa bora kuachana na nchi hii kavu na kwenda ulimwenguni ili kupata udongo mzuri wenye rutuba kwa sababu hatuwezi kuishi hivi zaidi.

Basi mwenyeji wa mkoa fulani tasa alizungumza mara moja kwa sauti ya uchovu katika mkutano fulani. Wapi na wakati upi ilikua haukuhusu wewe wala mimi, nadhani. Ni muhimu kuniamini kuwa ilitokea mahali fulani katika ardhi fulani zamani, na hiyo inatosha. Kwa ukweli, wakati mmoja nilidhani nilikuwa nimebuni hadithi hii, lakini polepole nilijiweka huru kutoka kwa udanganyifu huu mbaya. Sasa ninaamini kabisa kuwa nitaoanisha kile kilichotokea na lazima kilitokea mahali fulani na wakati fulani na kwamba sikuweza kwa mbinu zozote kuwa nilikibuni.

Wasikilizaji, wakiwa na nyuso zilizopauka na tupu, zenye kutetemeka, zisizoelewa, na mikono yao chini ya mikanda yao, walionekana kufunuliwa kwa maneno haya ya busara. Kila mmoja tayari alikuwa akitafakari kwamba alikuwa katika aina fulani ya maajabu, ardhi ya paradiso ambapo thawabu ya kazi ya kuvunja migongo itakuwa na mavuno mazuri.

– Yuko sahihi! Yuko sahihi! – zilinong’ona sauti zilizochoka pande zote.

– Je! Mahali hapa ni ka…ri…bu? – manung’uniko yaliyofifia yalisikika kutoka kona.

– Ndugu! – mwingine alianza kwa sauti yenye nguvu. – Lazima tufuate ushauri huu mara moja kwa sababu hatuwezi kuendelea hivi zaidi. Tumejitahidi na kujishughulisha, lakini yote imekuwa bure. Tumepanda mbegu ambazo zingetumika kwa chakula, lakini mafuriko yalikuja na kusomba mbegu na udongo mbali kwenye mabonde na mwamba ulio wazi tu ndio umesalia. Je! Tunapaswa kukaa hapa milele na kufanya kazi tangu asubuhi hadi usiku ili kubaki na njaa na kiu, uchi na bila viatu? Lazima tutoke na kutafuta ardhi bora yenye rutuba ambapo kazi ya bidii itatoa mazao mengi.

– Twende! Twende mara moja kwa sababu mahali hapa haifai kuishi tena!

Mnong’ono uliibuka, na kila mmoja akaanza kuondoka, bila kufikiria ni wapi alikuwa akienda.

– Subiri, ndugu! Mnaenda wapi? – mzungumzaji wa kwanza alianza tena. – Hakika lazima tuondoke, lakini sio kama hivi. Tunapaswa kujua ni wapi tunaenda. Vinginevyo tunaweza kuishia katika hali mbaya zaidi badala ya kujiokoa. Ninapendekeza kwamba tuchague kiongozi ambaye lazima wote tumtii na ambaye atatuonyesha njia bora na iliyo wazi zaidi.

– Wacha tuchague! Tumchague mtu mara moja, – ilisikika pande zote.

Hapo ndipo mabishano yalizuka, machafuko ya kweli. Kila mtu alikuwa akiongea na hakuna mtu alikuwa akisikiliza wala kuweza kusikia. Walianza kugawanyika katika vikundi, kila mtu akijisemesha mwenyewe, na vikundi pia vikavunjika. Katika wawili wawili, walianza kuongea na mwenzie mkono kwa mkono, wakiongea, wakijaribu kudhibitisha kitu, wakivutana mikono ya shati, na kuashiria kunyamazishana kwa mikono yao. Halafu wote walikusanyika tena, bado wakiongea.

– Ndugu! – ghafla ilisikika sauti yenye nguvu ambayo ilizamisha sauti zingine zingine, nyepesi. – Hatuwezi kufikia makubaliano ya aina yoyote kama hii. Kila mtu anaongea na hakuna mtu anayesikiliza. Wacha tuchague kiongozi! Ni nani kati yetu ambaye tunaweza kumchagua? Ni nani kati yetu amesafiri vya kutosha kujua barabara? Sote tunafahamiana, na kwa hivyo mimi nisingejiweka mwenyewe na watoto wangu chini ya uongozi wa mtu mmoja hapa. Badala yake, niambie ni nani anayemjua mtembezi pale ambaye alikaa kwenye kivuli kando ya barabara tangu asubuhi ya leo?

Ukimya ukatawala. Wote walimgeukia yule mgeni na wakamwangalia toka kichwani hadi vidoleni.

Msafiri, mwenye umri wa kati, na uso uliopoa ambao haukuonekana wazi kwa sababu ya ndevu zake na nywele ndefu, alikaa na kukaa kimya kama hapo awali, amebebwa na mawazo, na kugonga fimbo yake kubwa ardhini mara kwa mara.

– Jana niliona mtu huyo huyo na kijana mdogo. Walikuwa wameshikana mikono na kwenda barabarani. Na jana usiku kijana huyo aliondoka kijijini lakini mgeni alibaki hapa.

– Ndugu, wacha tusahau hila hizi za kipumbavu ili tusipoteze muda wowote. Yeyote atakayekuwa, anatoka mbali kwani hakuna mmoja wetu anayemjua na kwa kweli atakua anajua njia fupi na bora ya kutuongoza. Ni uamuzi wangu yeye ni mtu mwenye busara sana kwa sababu amekaa kimya na anatafakari. Mtu mwingine angekuwa tayari ameshaingilia maswala yetu mara kumi au zaidi kwa sasa au angeanza mazungumzo na mmoja wetu, lakini amekaa hapo muda wote akiwa peke yake na hajasema chochote.

– Kwa kweli, huyo mtu amekaa kimya kwa sababu anafikiria juu ya jambo fulani. Haiwezi kuwa vinginevyo isipokuwa kwamba yeye ni mtu mwerevu sana, – wengine walikubaliana na kuanza kumchunguza mgeni huyo tena. Kila mmoja alikuwa amegundua sifa nzuri kwake, dhibitisho la akili yake ya ajabu.

Hakuna wakati mwingi uliotumika kuongea, kwa hivyo mwishowe wote walikubaliana kuwa itakuwa bora kumuuliza msafiri huyu – ambaye, ilionekana kwao, Mungu alikuwa amemtuma kuwaongoza ulimwenguni kutafuta eneo bora na udongo wenye rutuba. Anapaswa kuwa kiongozi wao, na wangemsikiliza na kumtii bila swali.

Walichagua wanaume kumi miongoni mwao ambao wangeenda kwa mgeni yule ili kumuelezea uamuzi wao. Uteuzi huu ulikuwa wa kumuonyesha hali mbaya ya mambo na kumuomba kuwa kiongozi wao.

Basi wale kumi wakaenda, wakainama kwa unyenyekevu. Mmoja wao alianza kuzungumza juu ya udongo tasa wa eneo hilo, kuhusu miaka kavu na shida ambayo wote walijikuta. Alimaliza kwa njia ifuatayo:

– Masharti haya yanatulazimisha kuacha nyumba zetu na ardhi yetu na kuhama kwenda ulimwenguni kupata nchi bora. Wakati huu tu wakati tulipofikia makubaliano, inaonekana kwamba Mungu ameonyesha rehema kwetu, kwamba amekutuma kwetu – wewe, mgeni mwenye busara na anayestahili – na kwamba utatuongoza na kutuokoa kutoka kwa shida zetu. Kwa jina la wenyeji wote hapa, tunakuomba kuwa kiongozi wetu. Popote unapoweza kwenda, tutafuata. Unajua barabara na hakika ulizaliwa katika nchi yenye furaha na bora. Tutakusikiliza na kutii kila amri yako. Je! Wewe, mgeni mwenye busara, utakubali kuokoa roho nyingi kutoka kwenye uharibifu? Je! Wewe utakuwa kiongozi wetu?

Wakati wote wa maongezi haya, mgeni mwenye busara hakuwahi kuinua kichwa chake. Muda wote alibaki katika nafasi ile ile waliyomkuta nayo. Kichwa chake kimeshushwa, alikuwa amenuna, na hakusema chochote. Akagonga fimbo yake ardhini mara kwa mara na – mawazo. Mazungumzo yalipomalizika, alinong’ona kwa upole na pole pole bila kubadili mkao wake:

– Nitafanya!

– Je! Tunaweza kwenda nawe basi na kutafuta mahali bora?

– Unaweza! – aliendelea bila kuinua kichwa chake.

Shauku na mionekano ya shukrani ilionekana kwa sasa, lakini mgeni hakusema neno lolote kwao.

Wale kumi waliufahamisha mkutano wa ufaulu wao, na kuongeza kwamba ni sasa tu ndio wakati wameona ni hekima gani kubwa aliyokuwa nayo mtu huyu.

– Hakusogea alipo wala kuinua kichwa chake angalau kuona ni nani aliyekuwa akiongea naye. Alikaa kimya tu na kutafakari. Kwa mazungumzo yetu yote na shukrani alitamka maneno manne tu.

– Hekima halisi! Hekima adimu! – walipiga kelele kwa furaha kutoka pande zote wakidai kuwa Mungu mwenyewe amemtuma kama malaika kutoka mbinguni kuwaokoa. Wote walikuwa na hakika ya kufanikiwa chini ya kiongozi kama huyo ambaye hakuna chochote ulimwenguni kinaweza kutatanisha. Na kwa hivyo iliamuliwa kuanza siku iliyofuata alfajiri.

(ukurasa unaofuata)


Nilikuwa na ndoto mbaya. Sishangai sana kuhusu ndoto yenyewe, lakini ninashangaa ni jinsi gani ningeweza kupata ujasiri wa kuota mambo mabaya, wakati mimi ni raia mtulivu na mwenye heshima mwenyewe, mtoto mtiifu wa mama yetu mpendwa, anayeteseka Serbia, kama watoto wake wengine wote. Kwa kweli, unajua, kama ningekuwa wa kipekee katika kitu chochote, itakuwa tofauti, lakini hapana, rafiki yangu mpendwa, mimi hufanya sawa sawa kabisa na watu wengine, na kwa kuwa mwangalifu katika kila kitu, hakuna mtu anayeweza kulinganishwa nami hapo. Wakati mmoja niliona kitufe cha rangi ya sare ya polisi kikiwa kimekaa barabarani, na nikatazama mng’ao wake wa miujiza, karibu naelekea kupita, nikiwa nimejawa na kumbukumbu nzuri, wakati ghafla, mkono wangu ukaanza kutetemeka na ukachomoka na kupiga saluti; kichwa changu kiliinamia ardhi yenyewe, na mdomo wangu ukaenea ndani ya tabasamu hilo zuri ambalo sisi sote tulilivaa tunapowasalimu wakuu wetu.

– Damu tukufu inapita kwenye mishipa yangu – ndivyo ilivyo! – Hichi ndicho nilifikiria wakati huo na nilitazama kwa dharau watu wakatili waliopita na kukikanyaga kifungo kile bila kujali.

– Mkatili! – Nilisema kwa uchungu, nikatema mate, kisha nikaondoka kimya kimya, nikiwa nimefarijiwa na wazo kwamba wakatili kama hao ni wachache; na nilifurahi sana kuwa Mungu alikuwa amenipa moyo uliosafishwa na utukufu, damu karimu ya babu zetu.

Kweli, unaweza kuona sasa mimi ni mtu mzuri sana, sio tofauti kabisa na raia wengine wenye heshima, na bila shaka utashangaa jinsi mambo mabaya na ya kipumbavu yanaweza kutokea katika ndoto zangu.

Hakuna kitu kisicho cha kawaida kilinitokea siku hiyo. Nilikula chakula cha jioni kizuri na baadaye nikakaa kuchokonoa meno yangu kwa starehe; nikinywa divai yangu, kisha, baada ya kutumia haki yangu ya kishujaa na kizalendo kama raia, nilienda kitandani na nikachukua kitabu ili niweze kulala haraka zaidi.

Kitabu hicho kilianguka haraka kutoka kwenye mikono yangu, ambapo, kwa kweli, kiliridhisha hamu yangu na, majukumu yangu yote kukamilika, nikalala bila hatia kama mwana-kondoo.

Ghafla nilijikuta kwenye barabara nyembamba, yenye matope iliyoelekea kwenye milima. Usiku wenye baridi na mweusi. Upepo ulipuliza kati ya matawi tasa na kukata kama wembe kila unapogusa ngozi. Anga nyeusi, bubu, na ya kutisha, na theluji, kama mavumbi, ikipuliza macho ya mtu na kupiga juu ya uso. Hamna roho iliyo hai popote. Nina haraka na mara kwa mara nateleza kwenye barabara yenye matope kuelekea mara kushoto, mara kulia. Ninatetemeka na kuanguka na mwishowe nikapoteza njia, naendelea kutembea – Mungu anajua wapi – na sio usiku mfupi, wala wa kawaida, lakini kwa muda mrefu kama karne, na ninatembea wakati wote bila kujua ni wapi.

Hivyo nilitembea kwa miaka mingi sana na nilifika mahali, mbali, mbali na nchi yangu ya asili kwenda sehemu isiyojulikana ya ulimwengu, kwenda nchi ya kushangaza ambayo labda hakuna mtu anaijua na ambayo, nina hakika, inaweza kuonekana tu kwenye ndoto.

Kuzurura ardhini pale nilifika katika mji mkubwa ambao watu wengi walikuwa wakiishi. Katika soko kubwa la watu kulikuwa na umati mkubwa, kelele nyingi ikiendelea, ya kutosha kupasua ngoma ya sikio la mtu. Niliingia kwenye mgahawa uliyoangaliana soko na nikamuuliza mwenye nyumba kwanini watu wengi wamekusanyika pamoja…

– Sisi ni watu watulivu na wenye heshima, – alianza simulizi yake, – sisi ni waaminifu na watiifu kwa Chifu.

– Chifu sio mamlaka ya juu kabisa? – Niliuliza, nikimkatiza.

– Chifu anatawala hapa na yeye ndiye mamlaka ya juu; kisha polisi wanafuatia.


– Kwanini unacheka?… Je! Hukujua?… Unatoka wapi?

Nilimwambia jinsi nilivyopotea, na kwamba nimetoka nchi ya mbali – Serbia.

– Nimesikia kuhusu nchi hiyo maarufu! – alimnong’oneza mwenye nyumba mwenyewe, akiniangalia kwa heshima, kisha akasema kwa sauti:

– Hiyo ndio njia yetu, – aliendelea, – Chifu anatawala hapa na polisi wake.

– Je! Polisi ni wa aina gani?

– Kweli, kuna aina tofauti za polisi – hutofautiana, kulingana na vyeo vyao. Kuna wanaojitambua na wasiojitambua… Sisi ni, unajua, watu tulivu na wenye heshima, lakini kila aina ya wazururaji hutoka kwa majirani, watufisadi na kutufundisha mambo mabaya. Ili kutofautisha kila raia wetu na watu wengine Chifu alitoa agizo jana kwamba raia wetu wote waende katika Korti ya mtaa, ambapo kila mmoja wetu atapewa na chapa kwenye paji la uso wake. Hii ndio sababu watu wengi wameungana: ili kushauriana nini cha kufanya.

Nilishtuka na kudhani kwamba napaswa kukimbia kutoka nchi hii ya kushangaza haraka iwezekanavyo, kwa sababu mimi, ingawa natokea Serbia, sikuweza kutumiwa kuonyesha moyo ya chivalry, na nilikuwa na wasiwasi kidogo juu yake!

Mmiliki wa nyumba alicheka kwa ukarimu, akanigonga begani, akasema kwa ukarimu:

– Ah, mgeni, hii inatosha kukutia woga? Haishangazi, lazima uende mbali ili kupata ujasiri kama wetu!

– Na unamaanisha kufanya nini? – Niliuliza kwa hofu.

– Ni swali gani! Utaona jinsi gani sisi ni jasiri. Lazima uende mbali zaidi ili upate ujasiri kama wetu, nakwambia. Umesafiri mbali sana na kuuona ulimwengu, lakini nina uhakika haujawahi kuona mashujaa wakubwa kuliko sisi. Wacha tuende huko pamoja. Lazima niharakishe.

Tulikuwa tu karibu kwenda wakati tuliposikia, mbele ya mlango, sauti wa mjeledi.

Nikachungulia nje: kulikuwa na kitu cha kuangalia – mtu mwenye taji yenye kung’aa, yenye pembe tatu kichwani mwake, amevaa suti angavu sana, alikuwa amepanda mgongo wa mtu mwingine akiwa amevaa nguo tajiri za kawaida, za raia. Alisimama mbele ya mgahawa na yule mpandaji akashuka.

Mmiliki wa nyumba akatoka, akainama chini, na yule mtu aliyevaa suti ya gaudy akaenda ndani ya mgahawa kwenye meza iliyopambwa sana. Yule katika nguo za raia alikaa mbele ya mgahawa na akasubiri. Mmiliki wa nyumba alimsujudia pia.

– Je! Yote haya ni nini? – Nilimuuliza mwenye nyumba, huku nimeshangazwa sana.

– Kweli, yule aliyeingia ndani ya mgahawa ni polisi wa hali cheo cha juu, na mtu huyu ni mmoja wa raia wetu mashuhuri, tajiri sana, na mzalendo mkubwa, – alinong’ona mwenye nyumba.

– Lakini kwa nini anamruhusu yule mwingine ampande mgongoni?

Mwenye nyumba akatikisa kichwa chake na tukasogea pembeni. Alinipa tabasamu la kudharau na kusema:

– Tunachukulia ni heshima kubwa na ya nadra! – Aliniambia vitu vingi sana ila, lakini nilifurahi sana kwa kuwa sikuweza kuvielewa. Lakini nilisikia wazi kabisa alichosema mwishoni: – Ni huduma kwa nchi ya mtu ambayo mataifa yote bado hayajajifunza kuthamini!

Tulifika kwenye mkutano na uchaguzi wa mwenyekiti ulikuwa tayari unaendelea.

Kundi la kwanza liliweka mtu anayeitwa Kolb, ikiwa nakumbuka jina sawasawa, kama mgombea wake wa kiti; kundi la pili lilimtaka Talb, na la tatu lilikuwa na mgombea wao wenyewe.

Kulikuwa na wasiwasi wa kutisha; kila kundi lilitaka kushinikiza mtu wake mwenyewe.

– Nadhani hatuna mtu bora kuliko Kolb kuwa mwenyekiti wa mkutano muhimu kama huu, – ilisema sauti kutoka kwa kundi la kwanza, – kwa sababu sote tunajua vyema sifa zake kama raia na ujasiri wake mkubwa. Sidhani kama kuna mtu yeyote kati yetu hapa anayeweza kujivunia kwa kuwa amekuwa akiendeshwa mara kwa mara na watu muhimu sana…

– Wewe ni nani kuongea juu yake, – alimtuliza mtu kutoka kikundi cha pili. – Haujawahi kupakiwa na karani wa polisi wa mdogo!

– Tunajua fadhila zako ni zipi, – alilia mtu kutoka kundi la tatu. – Kamwe hauwezi kupata pigo moja la mjeledi bila kuomboleza!

– Wacha tuelewane hili, ndugu! – alianza Kolb. – Ni kweli kwamba watu mashuhuri walikuwa wakipanda mgongoni mwangu mapema tangu miaka kumi iliyopita; walinipiga viboko na sikuwahi kutoa kilio, lakini inaweza kuwa kuna wanaostahili zaidi kati yetu. Labda kuna wadogo walio bora zaidi.

– Hapana, hapana, – walilia wafuasi wake.

– Hatutaki kusikia kuhusu heshima zilizopitwa na wakati! Ni miaka kumi tangu Kolb alipokuwa amepandwa mgongoni, – wakakemea kutoka kundi la pili.

– Damu changa inachukua hatamu, acheni mbwa mzee watafune mifupa ya zamani, – akaita mwengine kutoka kundi la tatu.

Ghafla hakukuwa na kelele tena; watu walisogea nyuma, kushoto na kulia, kusafisha njia na nikaona kijana mdogo wa karibu miaka thelathini. Alipokaribia, vichwa vyote viliinama.

– Huyu ni nani? – Nilimnong’oneza mwenye nyumba yangu.

– Yeye ndiye kiongozi maarufu. Kijana, lakini mwenye matumaini sana. Katika siku zake za awali aliweza kutamba kuwa alimbeba Chifu mgongoni mwake mara tatu. Yeye ni maarufu kuliko mtu yeyote.

– Labda watamchagua? – Niliuliza.

– Hiyo ni zaidi ya hakika, kwa sababu kwa wagombea wengine wote – wote ni wazee, wakati umewapita, wakati Chifu alipanda kwa muda kidogo nyuma ya mgongo wake jana.

– Jina lake ni nani?

– Kleard.

Walimpa mahali pa heshima.

– Nadhani, – sauti ya Kolb ilivunja ukimya, – kwamba hatuwezi kupata mtu bora kwa nafasi hii kuliko Kleard. Yeye ni mchanga, lakini hakuna hata mmoja wetu wazee ni sawa naye.

– Sikiliza, sikiliza!… Maisha marefu Kleard!… – sauti zote zilinguruma.

Kolb na Talb walimpeleka mahali pa mwenyekiti. Kila mtu alimwinamia kwa kina, na kulikuwa na ukimya kabisa.

– Asanteni, ndugu, kwa shukrani zenu za juu na heshima hii mmenipa kwa makubaliano. Matumaini yenu, ambayo yapo kwangu sasa, ni ya kufurahisha. Sio rahisi kuendesha matakwa ya taifa kupitia siku hizi ngumu, lakini nitafanya kila kitu kwa nguvu zangu kuhalalisha uaminifu wenu, kuwakilisha maoni yenu kwa uaminifu, na kustahili kuthaminiwa kwa hali ya juu kutoka kwenu. Asante, ndugu zangu, kwa kunichagua.

– Oyee! Oyee! Oyee! – Wapiga kura walitetemesha kutoka pande zote.

– Na sasa, ndugu, nina imani mtaniruhusu kusema maneno machache juu ya tukio hili muhimu. Si rahisi kuteseka kwa maumivu kama haya, mateso kama haya ambayo yamehifadhiwa kwa ajili yetu; si rahisi paji la uso na mtu kuwekwa chapa kwa chuma cha moto. Kwa kweli, hapana – ni uchungu ambao sio watu wote wanaweza kuvumilia. Wacha waoga watetemeke, waache watetemeke kwa woga, lakini hatupaswi kusahau hata kwa muda mfupi kwamba sisi ni wana wa mababu jasiri, damu tukufu inatembea kwenye mishipa yetu, damu ya kishujaa ya babu zetu, mashujaa wakuu ambao walikufa bila kufunga kope kwa uhuru na kwa faida yetu sisi wote, na kizazi chao. Mateso yetu ni kidogo, ikiwa utafikiria kuhusu mateso yao – je! Tuishi kama washiriki wa uzao mbaya na waoga kwa kuwa tunaishi vizuri zaidi kuliko hapo zamani? Kila mwenye uzalendo wa kweli, kila mtu ambaye hataki kuweka aibu taifa letu mbele ya ulimwengu wote, atabeba uchungu kama mwanaume na shujaa.

– Sikiliza! Sikiliza! Maisha marefu Kleard!

Kulikuwa na wasemaji kadhaa wenye bidii baada ya Kleard; waliwatia moyo watu waliogopa na kurudia zaidi au kidogo ya yale Kleard aliyoyasema.

Ndipo mzee aliyechoka, mwenye uso uliojikunja, nywele zake na ndevu nyeupe kama theluji, aliomba kusema. Magoti yake yalikuwa yametetemeka kwa uzee, mikono yake ilikuwa ikitetemeka, mgongo wake ukiwa umeinama. Sauti yake yenye mawimbi, macho yake yalikuwa angavu kwa machozi.

– Watoto, – alianza, machozi yakimtiririka kwenye mashavu yake na kudondokea kwenye ndevu zake nyeupe, – Nina huzuni na nitakufa hivi karibuni, lakini kwangu mimi niliona afadhali usikubali aibu kama hiyo ije kwenu. Nina umri wa miaka mia moja, na nimeishi maisha yangu yote bila hiyo!… Je! Kwa nini chapa ya utumwa ipandikizwe juu ya kichwa changu nyeupe na dhaifu sasa?…

– Chini kwa kizee! – mwenyekiti akapiga kelele.

– Chini naye! – wengine walipiga kelele.

– Mzee mwoga!

– Badala ya kutia moyo vijana, anatia hofu kila mtu!

– Anapaswa kuonea aibu nywele zake za kijivu! Ameishi muda mrefu wa kutosha, na bado anaweza kuogopa – sisi ambao ni vijana ni hodari zaidi…

– Chini na mwoga!

– Mtupe nje!

– Chini naye!

Umati wa watu jasiri na wenye hasira, vijana wazalendo walimkimbilia yule mzee na kuanza kumsukuma, kuvuta, na kumpiga kwa ukali wao.

Mwishowe walimwacha aende kwa sababu ya uzee wake – vinginevyo wangekuwa wamempiga mawe akiwa hai.

Wote waliapa kuwa jasiri kesho na kujionyesha wanastahili heshima na utukufu wa taifa lao.

Watu waliondoka kwenye mkutano kwa utaratibu mzuri. Waliokuwa wanajitenga walisema:

– Kesho tutaona nani ni nani!

– Tutawachambua wanaojivuna kesho!

– Wakati umefika wa wanaostahili kujitofautisha na wasiostahili, ili kila mtu asiweze kujivunia moyo wa ujasiri!

Nilirudi kwenye mgahawa.

– Je! Umeona kile tulichoumbwa nacho? – mwenye nyumba yangu aliniuliza kwa sifa.

– Hakika nimeona, – Nilijibu, nikiona nguvu yangu imeniacha na kwamba kichwa changu kilikuwa kimejaa hisia za kushangaza.

Siku hiyo hiyo nilisoma kwenye gazeti lao habari iliyoongoza kama hii:

– Wananchi, ni wakati wa kuacha kujivuna bure na kuringa kati yetu; ni wakati wa kuacha kuthamini maneno matupu ambayo tunayotumia kwa maelezo mengi ili kuonyesha tabia zetu za kufikirika na jangwa. Wakati umefika, wananchi, kujaribu maneno yetu na kuonyesha ni nani anayestahili na nani hafai! Lakini tunaamini kwamba hakutakuwa na waoga wa aibu kati yetu ambao watalazimika kuletwa kwa nguvu mahali pa kuweka chapa. Kila mmoja wetu ambaye anasikia katika mishipa yake kuwa damu tukufu ya babu zetu atapambana kuwa miongoni mwa wa kwanza kubeba uchungu na kuteseka, fahari na ukimya, kwa maana huu ni uchungu mtakatifu, ni dhabihu kwa faida ya nchi yetu na kwa ustawi wetu sote. Mbele, Wananchi, kwa kuwa kesho ndio siku ya mtihani mtukufu!…

Mmiliki wa nyumba yangu alielekea kulala moja kwa moja baada ya mkutano ili aweze kufika mapema mahali palipoteuliwa kesho yake. Wengi walikuwa, hata hivyo, walienda moja kwa moja kwenye Ukumbi wa Mji ili kuwa karibu iwezekanavyo kwa mwanzo wa foleni.

Siku iliyofuata pia nilienda kwenye Ukumbi wa Mji. Kila mtu alikuwepo – wachanga kwa wazee, wake kwa waume. Baadhi ya akina mama walileta watoto wao mikononi mwao ili wapewe chapa ya utumwa, hiyo ni kusema kwa heshima, na hivyo kupata haki kubwa ya nafasi za juu katika utumishi wa umma.

Kulikuwa na kusukumana na kuapa (kwa hili walikua kama sisi Waserbia, na nilifurahi kwa hilo), na kila mtu alijitahidi kuwa wa kwanza mlangoni. Wengine walikuwa wakiwakamata wengine kooni.

Chapa zilitolewa na mtumishi maalum wa umma katika suti yake rasmi na nyeupe, ambaye alikuwa akiwakemea watu kwa upole:

– Msinong’one, Mungu wangu, zamu ya kila mtu itafika – nyie sio wanyama, nadhani tunaweza kusimamia bila kusukumana.

Kupata chapa kukaanza. Mmoja akapiga kelele, mwingine alikuwa anaugua tu, lakini hakuna mtu aliyeweza kuvumilia bila kutoa sauti muda wote niliokua pale.

Sikuweza kuvumilia kutazama mateso haya kwa muda mrefu, kwa hivyo nilirudi kwenye mgahawa, lakini baadhi yao walikuwa wamekwishafika pale, kunywa na kunywa.

– Hiyo imekwisha! – alisema mmoja wao.

– Kweli, hatukupiga kelele sana, lakini Talb alikuwa akilia kama punda!… – Alisema mwingine.

– Unaona jinsi Talb wako alivyo, na ulitaka awe kama mwenyekiti wa mkutano jana.

– Ah, kamwe hauwezi kujua!

Waliongea, wakiugua maumivu na uchungu, lakini wakijaribu kuificha, kwani kila mmoja alikuwa na aibu ya kufikiriwa kuwa mwoga.

Kleard alijidhalilisha mwenyewe, kwa sababu aliugulia, na mtu mmoja anayeitwa Lear alikuwa shujaa kwa sababu aliomba kupata chapa mbili kwenye paji la uso wake na kamwe hakutoa sauti ya maumivu. Jiji lote lilikuwa likiongea tu kwa heshima kubwa juu yake.

Watu wengine walikimbia, lakini walidharauliwa na kila mtu.

Baada ya siku chache yule aliye na chapa mbili kwenye paji lake la uso alitembea na kichwa kikiwa juu kwa hadhi, heshima na kujistahi, amejawa utukufu na kiburi, na kila aendapo, kila mtu alimwinamia na kumvulia kofia yake kumsalimia shujaa wa siku hiyo .

Wanaume, wanawake, na watoto walimfuata barabarani ili kuona mtu shupavu zaidi wa taifa hilo. Popote alipoenda, minong’ono iliongozwa na mshangao ulimfuata: ‘Lear, Lear!… Ni yeye!… Huyo ndiye shujaa ambaye hakulia, ambaye hakutoa sauti wakati chapa mbili zilivutiwa kwenye paji la uso wake!’ Alikuwa kwenye vichwa vya habari vya magazeti, akisifiwa na kutukuzwa.

Na alikuwa anastahili kupendwa na watu.

Katika mahali pote ninasikiliza sifa kama hizi, na ninaanza kuhisi damu tukufu ya zamani ya Serbia ikitembea kwenye mishipa yangu, babu zetu walikuwa mashujaa, walikufa walemavu kwenye vijiti kwa uhuru; sisi pia tunao ushujaa wetu wa zamani na Kosovo yetu. Ninafurahi na kujivunia kwa ubatili wa kitaifa, nina shauku ya kuonyesha jinsi uzao wangu ulivyo jasiri na kukimbilia Ukumbini na kupiga kelele:

– Kwa nini mnamsifu Lear wenu?… Hamjawahi kuona shujaa wa kweli! Njooni mjionee wenyewe damu tukufu ya Serbia ilivyo! Weka chata kichwani mwangu, sio mbili tu!

Mtumishi wa umma katika suti nyeupe alileta chapa yake karibu na paji langu la uso, na nikaanza… Niliamka kutoka kwenye ndoto yangu.

Nililisugua paji langu la uso kwa hofu na nikajiwazia, nikishangaa vitu vya kushangaza ambavyo vinaonekana katika ndoto zangu.

– Karibu ningefunika utukufu wa Lear wao, – Nikawaza na, kuridhika, nikageuka, na nilisikitika kidogo kwa sababu ndoto yangu haikukamilika.


Kwa mradi wa Radoje Domanovic” uliotafsiriwa na John N. Lusingu.

Hoja ya ng’ombe wa kawaida wa Serbia

Maajabu mengi yanafanyika katika ulimwengu huu, na nchi yetu ni, kama wengi wanavyosema, maajabu yanabubujika kwa kiwango ambacho maajabu sio maajabu tena. Kuna watu hapa kwenye nafasi za juu sana ambao hawafikirii kamwe, na kama fidia, au labda kwa sababu zingine, ng’ombe wa mkulima wa kawaida, ambaye hana tofauti hata kidogo na ng’ombe wengine wa Serbia, alianza kufikiria. Mungu anajua yaliyotokea ambayo yalimfanya mnyama huyu mwerevu kuthubutu kuchukua bidii kama hiyo, haswa kwani imethibitishwa kuwa katika kazi hii ya bahati mbaya huko Serbia inaweza kukuletea madhara. Acha basi tuseme kwamba ibilisi huyu masikini, katika kila upumbavu wake, hakujua kwamba juhudi hii haina faida katika nchi yake, kwa hivyo hatutamtaja kwa ujasiri wowote wa kiraia. Lakini bado inabakia kuwa ni fumbo kwanini ng’ombe anapaswa kufikiria wakati yeye sio mpiga kura, wala diwani, wala mzee ya kijiji, na hajachaguliwa kuwa naibu katika mkutano wowote wa wanyama jamii ya ng’ombe, au hata (ikiwa ameshafikia umri fulani) kuwa seneta. Na kama roho hii masikini ilishawahi kuota kuwa waziri wa serikali katika nchi yoyote ya jamii ya ng’ombe, angejua kwamba kinyume chake, anapaswa kufanya mazoezi ya kufikiria kidogo iwezekanavyo, kama wale mawaziri bora katika nchi zingine zenye furaha, ingawa nchi haina bahati sana katika suala hili pia. Mwishowe, kwa nini kujali ni kwanini ng’ombe huku Serbia amechukua kazi iliyoachwa na watu? Pia, inaweza ikawa kwamba alianza kufikiria tu kwa sababu ya tabia yake ya asili.

Kwa hivyo, ni ng’ombe wa aina gani? Ng’ombe wa kawaida ambaye, kama elimu ya wanyama inavyotufundisha, kichwa, mwili, na miguu, kama ng’ombe wengine wote; anavuta mkokoteni, anakula nyasi, analamba chumvi, anarudia chakula na analia kama ng’ombe. Jina lake ni Cheupe, ng’ombe wa kijivu.

Hivi ndivyo alianza kufikiria. Siku moja bwana wake alimfunga nira yeye na rafiki yake, Cheusi, walipakiza nguzo zilizoibiwa kwenye mkokoteni na kwenda nazo kuuza mjini. Karibia muda ule ule tu walipoingia mjini, aliuza zile nguzo na kisha akawafungua nira Cheupe na mwenzake, akaweka mnyororo ambao unawafungia nira, akatupa bunda la magugu mbele yao, na kwa haraka akaingia kwenye ukumbi mdogo ili kuburudika na vinywaji vichache. Kulikuwa na tafrija inayoendelea katika mji, hivyo kulikuwa na wanaume, wanawake, na watoto wakipita kutoka pande zote. Cheusi, aliyejulikana na ng’ombe wengine kama mjinga, hakuangalia kitu chochote, badala yake, alibaki kwenye chakula chake cha mchana kwa uzito wote, akala akashiba, akalia kidogo kwa kuburudika vizuri, kisha akalala, akisinzia vizuri huku anarudia chakula. Watu wote waliopita hakuwakujali vyovyote. Anasinzia na kurudia chakula kwa amani (ni huruma yeye sio mwanadamu, na utabiri huu wote wa kazi ya hali ya juu). Lakini Cheupe hakuweza kula hata kidogo. Macho yake yenye ndoto na sura ya kusikitisha ilionyesha hapo mwanzoni kwamba huyu alikuwa mtafakari, na roho tamu, isiyo na taswira. Watu, Waserbia, wanampita, wanajivunia historia yao tukufu, jina lao, taifa lao, na kiburi hiki kinaonyesha kwenye tabia yao kali na mwendo. Cheupe aliona yote haya, na roho yake ilikuwa imetekwa ghafla na huzuni na maumivu kwa sababu ya ukosefu wa haki uliokithiri, na hakuweza kuvumilia hisia kali, za ghafla na zenye nguvu; akalia kwa huzuni, kwa uchungu, machozi yakimtiririka. Na kwa uchungu wake mkubwa, Cheupe alianza kufikiria:

– Je! Bwana wangu na washirika wake, Waserbia, wanajivunia nini? Je! Kwanini wanavuta shingo zao juu sana na kuwaangalia watu wangu kwa kiburi na dharau? Wanajivunia nchi yao, wanajivunia kwamba huruma ya hatima imewajalia kuzaliwa hapa Serbia. Mama yangu alinizaa hapa Serbia pia, na Serbia sio ardhi yangu tu bali ni ya baba yangu pia, na babu zangu, kama vile wa kwao, wote kwa pamoja, walikuja katika nchi hii kutoka nchi yao ya zamani ya Slavic. Na bado hakuna mmoja wetu ng’ombe aliyejisikia fahari juu yake, sisi tu tulijivunia uwezo wetu wa kuvuta mzigo mzito kwenye kilima; hadi leo, ng’ombe hajawahi kumwambia ng’ombe mmoja wa Ujerumani: “Unataka nini kutoka kwangu, mimi ni ng’ombe wa Serbia, nchi yangu ni nchi yenye fahari ya Serbia, mababu zangu wote walikua na walizaliwa hapa, na hapa, katika nchi hii, ni kaburi za mababu zangu.” Mungu wangu, hatujawahi kujivunia hili, haijawahi kukumbukwa, na wanajivunia hata hivyo. Watu wa ajabu!

Akiwa amechukuliwa na mawazo haya, ng’ombe huyo alitikisa kichwa kwa huzuni, kengele shingoni mwake ikililia na nira likitoa sauti ya kukatika. Cheusi alifumbua macho yake, akamtazama rafiki yake, na akalia akapiga kelele:

– Haya umeanza tena na huo ujinga wako! Kula, mjinga, ongeza mafuta, angalia mbavu zako zote zilivyochomoza; kama ni vema kufikiria, watu wasingetuachia sisi ng’ombe. Hakuna njia ambayo tungekua na bahati nzuri!

Cheupe alimwangalia yule mwenzake kwa huruma, akageuza kichwa chake kutoka kwake, na kuzama tena katika mawazo yake.

– Wanajivunia zamani zao tukufu. Wana uwanja wao wa Kosovo, Vita ya Kosovo. Kubwa sana, babu zangu hawakuvuta mikokoteni yenye chakula na silaha huko nyuma? Kama isingekua sisi, watu wangelazimika kufanya hivyo wenyewe. Halafu kuna ghasia dhidi ya Waturuki. Jaribio kubwa, bora, lakini ni nani alikuwa hapo wakati huo? Ilikuwa ni hawa wajinga wenye pua za juu, wakitembea kwa kiburi mbele yangu kana kwamba ni ushindi wao, ni nani aliyeinua mapinduzi? Hapa, chukua bwana wangu kama mfano. Yeye pia anajivuna na kutamba juu ya mapinduzi, haswa na ukweli kwamba babu yake mkubwa aliangamia kwenye vita ya ukombozi kama shujaa wa kweli. Na hii ni sifa ya bwana wangu? Babu yake mkubwa alikuwa na haki ya kujivuna, lakini sio yeye; babu yake mkubwa alikufa ili bwana wangu, ukoo wake, wawe huru. Kwa hivyo yuko huru, na anatumiaje uhuru wake? Anaiba nguzo za watu wengine, anakaa kwenye mkokoteni, na inabidi nimvute yeye na hizo nguzo wakati amelala kwenye chaga. Sasa ameuza nguzo zake, anakunywa mvinyo, hafanyi chochote na anajivunia historia yake tukufu. Na ni wangapi wa mababu zangu waliouawa kwenye uasi huo kuwalisha wapiganaji? Na je! Babu zangu wakati huo hawakuvuta silaha, mizinga, chakula, risasi? Na bado hatujivunii sifa zao kwa sababu hatujabadilika; bado tunafanya kazi zetu hadi leo, kama tu mababu zetu walivyofanya, kwa uvumilivu na uangalifu.

Wanajivunia mateso ya mababu zao na ya miaka mia tano ya utumwa. Ndugu zangu wameteseka katika maisha yetu wote, na leo bado tunateseka na tumetumikishwa, na bado hatujapiga kelele juu ya sauti zetu zote. Wanasema kwamba Waturuki waliwatesa, kuwachinja na kuwachoma; vema, mababu zangu waliuwawa na Waserbia na Waturuki pia, na kukaangwa, na kuvikwa kila aina ya mateso.

Wanajivunia dini yao, na bado hawaamini chochote. Je! Ni nini mimi na watu wangu kwamba hatuwezi kukubalika kati ya Wakristo? Dini yao huwaambia “usiibe” na kuna bwana wangu anaiba na kunywa kwa pesa alizopata kwa kuiba. Dini yao huwaamuru wawapende majirani zao, na bado wanaumizana wenyewe kwa wenyewe. Kwao, wanaume bora, mfano wa fadhila, ndiye asiyefanya ubaya wowote, na kwa kweli, hakuna mtu anayezingatia kumuuliza mtu yeyote kufanya jambo zuri pia, aisipokua usitende mabaya. Hicho ndicho kiwango cha chini cha mifano yao ya wema ujazo wa zaidi ya kitu kisichokua na umuhimu ambacho hakifanyi mabaya.

Ng’ombe akapumua kwa nguvu, na kupumua kwake kukainua mavumbi barabarani.

– Kwa hivyo – ng’ombe aliendelea na mawazo yake ya kusikitisha – katika hali hii, si mimi na jamaa yangu ni bora katika yote hayo kuliko wao? Sijawahi kumuua mtu yeyote, sijawahi kumchafua mtu yeyote, sijawahi kuiba chochote, sijafukuza mtu asiye na hatia kutoka kwenye huduma ya umma, sijafanya upungufu katika hazina ya serikali, sijatangaza kufilisika bandia, Sijawahi kufunga au kuwakamata watu wasio na hatia, sijawahi kuwatukana marafiki wangu, sijawahi kwenda kinyume na kanuni zangu za ng’ombe, sijatoa ushahidi wa uongo, sikuwahi kuwa waziri wa serikali na kamwe sikuifanyia nchi yangu madhara yoyote, na sio kuwa sikufanya ubaya wowote, mimi pia huwafanyia wema wale wanaonitenda vibaya. Mama yangu alinizaa, na mara, watu wabaya hata walichukua maziwa ya mama yangu kwangu. Mungu angalau ameunda nyasi kwa ajili yetu ng’ombe, na sio kwa wanadamu, na bado wanatunyima pia. Bado, mbali na kipigo chote kile, tunavuta mikokoteni ya wanadamu, tunalima shamba zao na tunawalisha mkate. Na bado hakuna mtu anayekiri uhalali wetu ambao tunafanya kwa nchi…

– Au chukua kufunga kama mfano; vizuri, kwa binadamu, dini inasema kwamba tufunge wakati wote wa sikukuu, na bado hawako tayari kuvumilia mfungo mdogo huu, wakati mimi na watu wangu tunafunga maisha yetu yote, tangu sisi tumekomeshwa kutoka kwenye matiti ya mama zetu.

Ng’ombe aliinamisha kichwa chake kana kwamba alikuwa na wasiwasi, kisha akakiinua tena, akatoa sauti puani kwa hasira, na ilionekana kuwa kitu cha maana kilikuwa kinarudi kwake, kumnyanyasa; ghafla, akapiga kelele kwa furaha:

– Ah, najua sasa, lazima iwe hivyo – na aliendelea kufikiria, – ndivyo ilivyo; wanajivunia uhuru wao na haki za raia. Nahitaji kuliweka akilini mwangu kwa umakini.

Na alikuwa akifikiria, na kufikiria, lakini hakuweza kuvumbua.

– Je! Ni haki gani hizi za kwao? Ikiwa polisi wataamuru wapige kura, watapiga kura, na kama hivyo, tunaweza kwa urahisi kupiga kelele: „Kwa-a-ke-eee!“ Na ikiwa hawajaamriswa, hawathubutu kupiga kura, au hata kujihusisha na siasa. kama sisi. Vile vile wanapigwa gerezani, hata ikiwa hawana hatia kabisa. Angalau tunalia na kuzungusha mikia yetu, na hawana hata huo ujasiri mdogo wa raia.

Na wakati huo, bwana wake alitoka kwenye chumba cha pombe. Amelewa, anatapatapa, macho yenye ukungu, akiongea maneno kadhaa yasiyoeleweka, akatapatapa akitembea kuelekea kwenye mkokoteni.

– Angalia tu, ni vipi huyu jamaa mwenye kiburi anatumia uhuru uliopatikana na damu ya mababu zake? Sawa, bwana wangu ni mlevi na mwizi, lakini wengine hutumiaje uhuru huu? Ili tu kuzubaa na kujivunia zamani na kwa sifa ya babu zao, ambazo wamechangia sana kama mimi. Na sisi ng’ombe, tulibaki kuwa wachapakazi na wenye umuhimu kama babu zetu walivyokuwa. Sisi ni ng’ombe, lakini bado tunaweza kujivunia kazi zetu ngumu na mafanikio leo.

Ng’ombe akaguna kwa undani na kuweka shingo yake kwenye nira.


Kwa mradi wa Radoje Domanović” uliotafsiriwa na John N. Lusingu.

Người lãnh đạo (3/3)

(trang trước)

Ngày đầu tiên trôi qua như thế, và những ngày tiếp theo đều tương tự như vậy. Không có chuyện gì quá quan trọng, chỉ xảy ra những chuyện nhỏ nhặt: họ lao đầu vào một con mương, rồi vào một khe núi; họ lại vướng vào hàng rào và bụi cây dâu đen; họ giẫm lên mảnh chai; một số gãy tay và chân; một số bị thương ở đầu. Nhưng họ chịu đựng tất cả những dằn vặt này. Một vài ông già bị bỏ lại nằm chết trên đường. “Nếu ở lại nhà họ cũng sẽ chết, chứ đừng nói là trên đường!” phát ngôn viên lên tiếng, khuyến khích những người khác tiếp tục. Một vài đứa trẻ nhỏ hơn, khoảng một đến hai tuổi, cũng đã bỏ mạng. Các bậc cha mẹ kiên cường trấn áp nỗi đau của mình vì đó là ý chí của Chúa. “Những đứa trẻ càng nhỏ thì càng ít đau buồn. Khi chúng còn nhỏ thì nỗi buồn sẽ ít hơn. Chúa ban phước để cha mẹ không bao giờ mất con cái của mình khi đến tuổi kết hôn. Nếu những đứa trẻ được định sẵn như vậy, thì chết sớm sẽ tốt hơn. Như thế nỗi buồn sẽ không quá lớn!“ phát ngôn viên lại an ủi thêm lần nữa. Một số người quấn vải quanh đầu và chườm lạnh lên vết bầm của mình. Những người khác băng bó và treo cánh tay gãy bằng vải. Tất cả đều là vải rách và bị cắt rời. Quần áo rách bươm, nhưng họ vẫn vui vẻ tiến về phía trước. Tất cả sẽ dễ dàng hơn nếu họ không liên tục bị đói. Nhưng họ phải tiếp tục đi.

Một ngày nọ, một sự kiện chấn động đã xảy ra.

Người lãnh đạo đang đi đằng trước, bao quanh bởi những người đàn ông dũng cảm nhất trong nhóm. (Hai trong số họ đã mất tích, và không ai biết họ đang ở đâu. Tất cả cho rằng họ đã phản bội cộng đồng và bỏ trốn. Có một lần, người phát ngôn đã nói gì đó về tội phản quốc đáng hổ thẹn này. Chỉ một số ít tin rằng hai người đã chết trên đường đi, nhưng họ không nói lên ý kiến ​​của mình để không kích động những người khác.) Cả nhóm còn lại đi theo sau thành hàng. Đột nhiên, xuất hiện một hẻm núi đá cực kỳ rộng lớn và sâu thẳm – một vực thẳm thực sự. Con dốc quá dốc khiến họ không dám tiến lên một bước. Ngay cả những người dũng cảm nhất cũng dừng lại và nhìn vào người lãnh đạo. Nhíu mày, mải mê suy nghĩ trong khi vẫn cúi đầu, y mạnh dạn bước tới, gõ nhẹ cây gậy trước mặt, đầu tiên bên phải, sau đó sang trái, theo cách đặc trưng của y. Nhiều người cho rằng tất cả hành động đó khiến y càng thư thái hơn. Y không nhìn ai mà cũng không nói gì. Trên khuôn mặt y không hề thay đổi biểu cảm hay có dấu vết sợ hãi, dù cho y càng ngày càng gần đến mép vực. Ngay cả những người đàn ông táo bạo nhất cũng tái mét như sắp chết, nhưng không ai dám cảnh báo người lãnh đạo dũng cảm và khôn ngoan. Hai bước nữa và y bức ngay rìa vực. Trong nỗi sợ hãi bệnh hoạn và với đôi mắt mở to, tất cả đều run rẩy. Những người đàn ông dũng cảm nhất suýt thì níu người lãnh đạo lại, mặc dù điều đó có nghĩa là vi phạm kỷ luật, khi y bước một bước, hai bước và lao xuống khe núi. Có nỗi hoang mang, khóc lóc và gào thét dấy lên; nỗi sợ chiếm thế thượng phong.  Một số bắt đầu chạy trốn.

– Khoan đã nào, các anh em! Sao phải vội vã thế? Đây là cách mọi người giữ lời sao? Chúng ta phải theo người đàn ông khôn ngoan này bởi vì ngài biết ngài đang làm gì. Hoạ có điên mà ngài tự hủy hoại mình. Đi tiếp, theo sau ngài! Đây là mối nguy hiểm lớn nhất và có lẽ là cuối cùng rồi, trở ngại cuối cùng. Ai mà biết đúng không? Rằng có lẽở phía bên kia khe núi này, chúng ta sẽ tìm thấy một vùng đất màu mỡ, tráng lệ mà Chúa dành cho chúng ta. Ngay phía trước! Không còn phải hy sinh nữa, ta sẽ nhận được ngay bây giờ!  – người phát ngôn khuyên bảo rồi anh ta cũng tiến lên hai bước, biến mất trong khe núi. Người dũng cảm nhất theo sau và rồi mọi người khác lao vào.

Có tiếng khóc lóc, rên rỉ, van nài, ai oán trên sườn dốc của hẻm núi rộng lớn. Ai cũng sẽ sẵn sàng thề rằng không một ai có thể sống sót, không bị thương hoặc còn nguyên vẹn, nhưng cuộc sống của con người thật ngoan cường. Người lãnh đạo may mắn khác thường. Y đáp xuống bụi cây lúc bị ngã nên không bị thương. Y tự xoay sở và trèo ra ngoài. Trong khi những khóc lóc, rên rỉ và than vãn vang lên bên dưới, y chỉ ngồi bất động, ngậm ngùi im lặng. Một vài người bầm dập và tức giận bắt đầu nguyền rủa y nhưng y không chú ý gì. Những người may mắn ngã vào bụi cây hoặc mắc lên cây lúc ngã xuống, đang cố gắng hết sức trèo ra ngoài. Một số người bị nứt đầu và máu tuôn ra ướt mặt. Không một ai còn nguyên vẹn trừ người lãnh đạo. Tất cả họ đột nhiên cau mày nhìn y và rên rỉ đau đớn nhưng y thậm chí không ngẩng đầu lên. Y im lặng và làm điệu bộ tư thế của một nhà hiền triết thực sự!

Thời gian trôi qua. Lượng lữ khách ngày càng ít đi. Mỗi ngày ít đi một chút. Người thì rời nhóm người thì quay về.

Bắt đầu là một nhóm đông người, giờ chỉ còn lại khoảng hai mươi. Khuôn mặt hốc hác, kiệt sức của họ có dấu hiệu tuyệt vọng, nghi ngờ, mệt mỏi và đói khát, nhưng không ai nói một lời. Họ im lặng giống người lãnh đạo và tiếp tục lang thang. Ngay cả người phát ngôn tinh thần cũng lắc đầu tuyệt vọng. Đường lại còn rất khó đi.

Số lượng của họ ngày càng giảm cho đến khi chỉ còn mười người. Với khuôn mặt tuyệt vọng, họ chỉ biết rên rỉ và phàn nàn thay vì nói chuyện.

Họ trông giống đám què quặt hơn là con người. Một số phải chống nạng. Một số gãy cả hai tay và phải treo lên bằng dây đai buộc chặt quanh cổ. Trên tay họ có vô số băng gạc và nẹp. Ngay cả khi muốn hy sinh thêm nữa, họ cũng không thể vì gần như trên cơ thể họ không còn chỗ cho vết thương mới.

Ngay cả những người mạnh nhất và dũng cảm nhất đã mất niềm tin và hy vọng, nhưng họ vẫn cố gắng đi xa hơn; là thế đấy, bằng cách nào đó, họ bám trụ cùng với nỗ lực tuyệt vời, dù có phàn nàn và đau đớn. Còn có thể làm gì  khác nữa khi đã không thể quay lại? Hy sinh quá nhiều rồi mà giờ phải từ bỏ hành trình sao?

Hoàng hôn buông xuống. Khập khiễng trên đôi nạng, họ đột nhiên nhận ra người lãnh đạo không còn ở trước mặt mình. Thêm một bước nữa và tất cả bọn họ lao xuống một khe núi khác.

– Ối chân tôi! Ối tay tôi! – vang lên những tiếng khóc than và rên rỉ. Vang lên tiếng nguyền rủa yếu ớt tới nhà lãnh đạo xứng đáng nhưng rồi lại trở nên im lặng.

Khi mặt trời lên, người lãnh đạo ngồi đó, giống như ngày đó khi y được chọn. Không có thay đổi gì cả, ít nhất là ngoại hình của y.

Người phát ngôn trèo ra khỏi khe núi, theo sau là hai người khác. Bị thương đến biến dạng và đẫm máu, họ quay lại để xem còn lại bao nhiêu người, nhưng họ là những người duy nhất. Nỗi sợ chết chóc và vô vọng tràn ngập trái tim họ. Không rõ khu vực này là đâu, đồi núi, đá – không có con đường nào rõ ràng. Hai ngày trước họ bắt gặp một con đường nhưng không đi theo đó mà bỏ lại phía sau. Người lãnh đạo đã dẫn dắt họ đi đường này.

Họ nghĩ về những bạn bè và người thân đã chết trong chuyến đi tuyệt vời này. Một nỗi buồn mạnh hơn nỗi đau ở tay chân què quặt dấy lên. Họ đã chứng kiến ​​sự hủy diệt chính họ bằng chính đôi mắt của mình.

Người phát ngôn đi tới chỗ người lãnh đạo và bắt đầu nói với giọng mệt mỏi, run rẩy đầy đau đớn, tuyệt vọng và cay đắng.

– Chúng ta giờ đang đi đâu?

Người lãnh đạo im lặng.

– Ngài đang đưa chúng tôi đi đâu và ngài đã đưa chúng tôi đến đâu đây? Chúng tôi giao phó bản thân và gia đình vào tay ngài và chúng tôi theo ngài, bỏ lại nhà cửa và những ngôi mộ của tổ tiên chúng tôi với hy vọng rằng chúng tôi có thể tự cứu mình khỏi đống đổ nát trên vùng đất cằn cỗi đó. Nhưng ngài đã hủy hoại chúng tôi theo cách tồi tệ hơn. Có hai trăm gia đình theo sau ngài và bây giờ hãy xem còn lại bao nhiêu!

– Ý anh là mọi người không ở đây nữa? – người lãnh đạo lầm bầm mà không ngẩng đầu lên.

– Sao ngài lại hỏi như thế? Ngẩng đầu lên mà xem! Đếm xem có bao nhiêu người trong chúng ta còn lại trên chuyến hành trình không may này! Nhìn xem bộ dạng chúng tôi như thế nào! Thà chết còn hơn bị què như thế này.

– Tôi không nhìn!

– Tại sao không?

– Tôi bị mù.

Sự im lặng chết chóc.

– Ngài bị mù trong chuyến đi sao?

– Tôi bị mù bẩm sinh!

Cả ba gục đầu trong tuyệt vọng.

Cơn gió mùa thu thổi qua những ngọn núi và thổi bay những chiếc lá khô. Một làn sương mù lơ lửng trên những ngọn đồi và xuyên qua không khí lạnh lẽo, không khí mù sương rung rinh. Một tiếng kêu thất thanh vang lên. Mặt trời bị che khuất sau những đám mây cuộn đang vội vã trôi xa hơn và xa hơn.

Cả ba nhìn nhau kinh hoàng.

– Giờ chúng ta có thể đi đâu đây? – một người lầm bầm trầm trọng.

– Chúng ta không biết!


Cho Dự án “Radoje Domanovic” được dịch bởi Lê Toàn, vào tháng 4 năm 2020.

Người lãnh đạo (2/3)

(trang trước)

Hôm sau, tất cả những ai có can đảm tham gia cuộc hành trình dài đều tập hợp lại. Hơn hai trăm gia đình đã đến nơi được chỉ định. Chỉ có một số ít ở nhà để chăm sóc người già.

Thật sự rất đáng buồn khi nhìn vào đám đông những người khốn khổ mà bất hạnh cay đắng kia đã buộc phải từ bỏ vùng đất nơi họ sinh ra, cũng là nơi chôn cất ngôi mộ của tổ tiên họ. Khuôn mặt họ hốc hác, mệt mỏi và cháy nắng. Sự đau khổ của nhiều năm lao động dài đã gây ảnh hưởng lớn lên họ và truyền tải một bức tranh đau khổ và tuyệt vọng cay đắng. Nhưng ngay lập tức, đã thấy tia hy vọng đầu tiên – xen lẫn nỗi nhớ nhà. Một giọt nước mắt chảy xuống khuôn mặt nhăn nheo của một người già thở dài tuyệt vọng và lắc đầu trước không khí báo hiệu ác quỷ. Ông thà trụ lại thêm một thời gian để rồi chết giữa những tảng đá này thay vì tìm kiếm một quê hương tốt hơn. Nhiều người phụ nữ lớn tiếng than thở và tạm biệt những người thân yêu đã chết của mình, những ngôi mộ mà họ sẽ bỏ lại.

Những người đàn ông cố gắng khơi dậy lòng dũng cảm và hét lên, – Nào, mọi người có muốn tiếp tục chết đói ở vùng đất chết tiệt này và sống trong những lán lợp này hay không?  – Thật ra hơn ai hết họ muốn đem theo cả lãnh thổ bị nguyền rủa này bên mình nếu có thể.

Có tiếng ồn ào và la hét trong từng nhóm nhỏ. Cả đàn ông và phụ nữ đều bồn chồn. Những đứa trẻ được địu trên lưng mẹ đang la hét. Ngay cả gia súc cũng có chút khó chịu. Không có quá nhiều gia súc, một con bê ở đây và sau đó là một con chó gầy gò, xù xì với cái đầu to và đôi chân mập, chúng đang tải những tấm thảm cũ, tay nải và thậm chí hai bao tải trên yên cương, con vật tội nghiệp lắc lư vì trọng lượng lớn. Tuy nhiên nó vẫn trụ được và đôi lúc lại hú lên. Những người khác đang tải đồ đạc lên con lừa; những đứa trẻ thì kéo chó bằng dây xích. Nói chuyện, la hét, chửi bới, khóc lóc, rên rỉ, sủa rền, hú vang – ầm ĩ xung quanh. Ngay cả con lừa cũng thỉnh thoảng kêu be be. Nhưng người lãnh đạo không nói một lời, như thể toàn bộ sự việc không phải là việc của y. Một người đàn ông khôn ngoan thực sự!

Y chỉ ngồi yên và im lặng, đầu cúi xuống. Đôi lúc y khạc nhổ; và chỉ có thế. Nhưng hành vi kỳ lạ của y càng khiến danh tiếng y tăng lên đến mức, tất cả sẵn sàng lao vào nước sôi lửa bỏng, như lời họ nói, vì y. Nghe thấy trong đám đông nói thế này:

– Chúng ta nên hạnh phúc khi tìm thấy một người đàn ông như vậy. Chúa sẽ không cho ta tiến bước mà không có ngài! Chúng ta sẽ chết. Ngài có trí thông minh thực sự, tôi đã bảo rồi! Ngài luôn im lặng. Ngài không nói một lời nào!  – người đó vừa nói vừa nhìn người lãnh đạo với sự kính trọng và tự hào.

– Ngài nên nói gì cơ chứ? Ai nói nhiều thì thường không nghĩ nhiều. Ngài là người đàn ông thông minh, chắc chắn đấy! Ngài chỉ suy ngẫm và không nói gì, – thêm một người khác góp lời, và anh ta cũng nhìn người lãnh đạo với sự kinh sợ.

– Dẫn dắt rất nhiều người như này là không dễ đâu! Ngài phải tập trung suy nghĩ vì ngài gánh vác trọng trách lớn trong tay, – người đầu tiên đáp lại.

Đã đến lúc bắt đầu. Tuy nhiên, họ lại đợi một lúc để xem liệu có ai khác sẽ thay đổi ý định và đi cùng họ không, nhưng vì không có thêm ai, họ không thể nán lại nữa.

– Ta có nên khởi hành? – họ hỏi người lãnh đạo.

Y đứng dậy mà không nói một lời.

Những người đàn ông can đảm nhất lập tức tập hợp xung quanh y để sẵn sàng cho trường hợp nguy hiểm hoặc khẩn cấp.

Người lãnh đạo cau mày, cúi đầu xuống, bước vài bước, vung gậy trước mặt mình một cách trang nghiêm. Nhóm người di chuyển theo phía sau y và chốc chốc hét lớn, “Lãnh đạo vạn tuế!” Y bước thêm vài bước và va vào hàng rào trước hội trường làng. Đến đó, tự nhiên, y dừng lại; nên cả nhóm cũng dừng lại. Người lãnh đạo sau đó lùi lại một chút và đập cây gậy của mình lên hàng rào nhiều lần.

– Ngài muốn chúng tôi làm gì? – họ hỏi.

Y chẳng nói gì.

– Chúng ta nên làm gì? Đạp đổ hàng rào xuống! Chúng ta sẽ làm thế! Mọi người không thấy ngài ấy đã chỉ cho ta phải làm gì bằng cây gậy hay sao? – những người đứng quanh người lãnh đạo hét lớn.

– Có cổng mà! Có cổng mà! – những đứa trẻ la lên và chỉ vào cánh cổng ở đối diện họ.

– Suỵt, yên nào, mấy đứa!

– Cầu Chúa phù hộ, chuyện gì đây? – vài người phụ nữ làm dấu cầu nguyện.

– Không nhiều lời! Ngài ấy biết phải làm gì. Đạp đổ hàng rào!

Ngay lập tức hàng rào đổ xuống như thể chưa từng ở đó.

Họ băng qua hàng rào.

Chưa đi được một trăm bước thì người lãnh đạo chạy vào một bụi gai lớn và dừng lại. Rất khó khăn, y cố gắng tự kéo mình ra và sau đó bắt đầu gõ gậy xuống theo mọi hướng. Không một ai nhúc nhích.

– Giờ lại làm sao đây? – những người ở phía sau hét lên.

– Cắt bỏ bụi gai! – những người đứng quanh người lãnh đạo gào lớn.

– Có đường đi mà, đằng sau bụi gai! Có đường đi! – những đứa trẻ và cả những người ở phía sau hét lên.

– Có đường đi mà! Có đường đi mà! – những người xung quanh chế nhạo, nhại lại một cách giận dữ. – Thế rồi người trần mắt thịt chúng ta đâu biết ngài đang dẫn lối đến đâu? Mọi người không được ra mệnh lệnh. Người lãnh đạo biết con đường tốt nhất và nhanh nhất. Cắt bỏ bụi gai!

Họ lao vào dọn đường.

– Oái, – ai đó bị gai đâm vào tay còn người khác bị cành dâu đen xước qua mặt thốt lên tiếng khóc.

– Các anh em, chúng ta không thể há miệng chờ sung. Cần chịu khổ một chút để đạt đến thành công, – người can đảm nhất nhóm lên tiếng.

Họ đã dẹp bỏ bụi rậm hoàn toàn sau nhiều nỗ lực và tiếp tục đi về phía trước.

Sau khi lang thang xa hơn một chút, họ gặp rất nhiều thân cây. Số phận tương tự, chúng bị ném sang một bên. Rồi họ tiếp tục.

Ngày đầu tiên họ không đi được bao xa vì phải vượt qua một số chướng ngại vật kiểu thế. Và lại chỉ được ăn một chút thức ăn mà thôi vì một số người chỉ mang bánh mì khô cùng ít phô mai, một số người khác thì chỉ có ít bánh mì để thỏa mãn cơn đói. Có những người còn không có gì cả. May thay bây giờ là mùa hè nên trên đường họ tìm thấy một cây ăn quả.

Do đó, mặc dù ngày đầu tiên chỉ đi được một đoạn ngắn, họ cảm thấy rất mệt mỏi. Không có mối nguy hiểm lớn nào xuất hiện và cũng không có tai nạn gì. Đương nhiên, một lượng lớn các sự kiện sau đây phải được coi là chuyện vặt: một phụ nữ bị gai đâm vào mắt trái, giờ đang đắp tạm một miếng vải ẩm; một đứa trẻ va vào khúc gỗ và đi khập khiễng; một ông già vấp phải bụi cây dâu đen và bị bong gân mắt cá chân; sau khi đắp hành tây băm lên, người đàn ông dũng cảm chịu đựng cơn đau và chống gậy, khập khiễng tiến về phía trước kiên cường theo sau người lãnh đạo.  (Chuyện là, một số người bảo rằng ông già nói dối về mắt cá chân, rằng ông ta chỉ giả vờ vì rất muốn quay trở lại.) Chỉ một số ít người là không bị gai đâm vào tay hoặc mặt. Những người đàn ông chịu đựng tất cảmột cách anh hùng và những người phụ nữ nguyền rủa từng giờ từng phút kể từ khi rời đi, còn những đứa trẻ khóc không ngừng, âu cũng là chuyện hiển nhiên, vì họ không hiểu tất cả những điều tồi tệ này và nỗi đau này liệu có được đền đáp xứng đáng.

Dù cho cảm xúc của mọi người thế nào, thì người lãnh đạo vẫn chẳng cảm thấy gì cả. Thành thật mà nói, nói thẳng ra thì, y đã được bảo vệ rất nhiều, nhưng dù sao người đàn ông đó đơn giản là may mắn mà thôi. Trong đêm đầu tiên tại khu cắm trại, mọi người cầu nguyện và cảm ơn Chúa rằng cuộc hành trình ban ngày thành công và không có chuyện gì, dù chỉ là bất hạnh nhỏ nhất, xảy ra với người lãnh đạo. Sau đó, một trong số những người đàn ông dũng cảm nhất lên tiếng. Khuôn mặt anh bị trầy xước bởi một bụi cây dâu đen, nhưng anh không hề bận tâm.

– Các anh em, – anh ta nói. – Chuyến hành trình một ngày đã thành công, tạ ơn Chúa. Con đường không hề dễ dàng, nhưng ta phải vượt qua bởi tất cả chúng ta đều biết rằng con đường khó khăn này sẽ dẫn chúng ta đến hạnh phúc. Cầu mong Chúa toàn năng bảo vệ người lãnh đạo của ta khỏi mọi tổn hại để ngài tiếp tục dẫn dắt ta thành công.

– Ngày mai tôi sẽ mất nốt con mắt còn lại nếu mọi thứ diễn ra như hôm nay!  – một phụ nữ thốt lên giận dữ.

– Oái, chân tôi! – ông lão khóc, theo đà của người phụ nữ vừa phát biểu.

Những đứa trẻ cứ rên rỉ và khóc, các bà mẹ rất vất vả dỗ chúng yên để tiếp tục nghe người phát ngôn.

– Phải, bà sẽ mất con mắt kia, – anh ta rống lên giận dữ, – và có thể mù cả hai con mắt! Một người phụ nữ mất đi đôi mắt vì mục đích lớn lao ấy thì không phải là bất hạnh. Đáng thẹn thay! Bà có bao giờ nghĩ về hạnh phúc của con mình không? Một nửa trong chúng ta hy sinh cho đại cuộc! Sẽ tạo nên điều khác biệt gì? Một con mắt nào cơ? Đôi mắt của bà có ích gì khi đã có người đang tìm kiếm chúng ta và dẫn chúng ta đến hạnh phúc? Chúng ta có nên từ bỏ chuyện này chỉ vì mắt của bà và chân của ông lão không?

– Lão nói dối đấy! Ông lão nói dối! Ông ta giả vờ để quay lại thôi, – tiếng nói vang dội từ mọi phía.

– Các anh em, những ai không muốn đi xa hơn nữa, – người phát ngôn lại cất lời, – thì hãy quay trở lại chứ đừng phàn nàn và khuấy động những người còn lại. Còn tôi, tôi sẽ đi theo người lãnh đạo khôn ngoan này chừng nào vẫn còn chút hơi tàn cuối cùng!

– Tất cả sẽ đi! Tất cả chúng ta sẽ đi theo ngài chừng nào ta còn sống!

Người lãnh đạo yên lặng.

Mọi người bắt đầu nhìn y và thì thầm:

– Ngài đang mải mê suy nghĩ!

– Thật thông thái!

– Hãy nhìn vầng trán ngài!

– Lúc nào cũng chau lại!

– Thật nghiêm nghị!

– Ngài rất dũng cảm! Chỉ cần nhìn ngài là biết.

– Nói rất đúng! Hàng rào, thân cây, cây thạch nam – ngài băng qua tất cả. Ngài chỉ buồn bã gõ gậy, không nói gì cả, và ta phải đoán ngài đang nghĩ gì.

(trang tiếp)