Prisi (2/3)
Të nesërmen u mblodhën të gjithë ata që patën guxim me u nisë në nji rrrugë të gjatë. Ma tepër së dyqind familje u tubuen në vendin e caktuem dhe pak prej tyne mbetën me ruejtë votrën e vjetër.
Asht gjë e trishtueshme me shique kët turmë të popullsis së mjerë, të cilën halli i madh e shtërngon me braktisë vendin ku kanë lindë dhe ku gjinden vorret e të parëve të tyne. Fytyrat e tyne kocfortë, të molisuna, të djeguna prej diellit; vuejtja gjatë shum vjetësh të mundimshëm kishte lanë gjurmën në ta dhe shprehjes së tyne i kishte dhanë ngjyrën e mjerimit dhe të dëshprimit t’idhët. Por, në kët ças, në syt e tyne u pasqyrue rrezja e parë e shpresës si dhe pikllimi për vendlindjen. Ndonji plaku i rigojnë lotët nëpër fytyrë të rrudhun, fshan dëshprueshëm, sjell kryet plot me njifarë parandjenje, ma me kënaqsi kishte me ndejtë me pritë ende ndonji ditë që edhe ai t’i lajë eshtnat në kët gurishte se sa me kërkue votër ma të mirë. Shum prej grave vajtojnë me za dhe përshëndeten me të vdekunit, vorret e të cilëve i lanë; burrat përpiqen që të mos ligshtohen edhe vetë dhe bërtasin: „Mirë, a dëshiron të rrijmë unshëm në kët vend të mallkuem dhe të jetojmë nëpër këto shtëpija të vjetra gadi tue u rrëxue. Edhe ata vetë do të kishin dëshirue sikur të mujshin diqysh me e marrë me veti tanë kët vend të mallkuem dhe ato shtëpiza të mjera.
Zhurma e potera si në çdo turmë. Të shqetsuem, burra e gra bile edhe fëmija të cilët i bajnë nanat në shpinë ndër djepa, lëshuen britmën. U shqetsuen disi edhe kafshët. Kafshë kishin edhe pak, por tektuk gjindej ndonji lopëz, ndonji guracak i dobët dhe i kërleshun me krye të madh e kambë të trasha, në të cilin kishin ngarkue cerga të ndryshme, strajca ose nga dy thasë sipër samarit, i ngrati luhatej, por qëndronte prapseprap me zor dhe hingllonte nganjiherë. Disa prap kishin ngarkue gomarët, fëmijt tërhiqshin qejt me zinxhirë. Këtu pra bahej bisedë, piskamë, shamje, kukatje, vaj, qejt lehshin, kuajt hingllojshin, bile nji gomar pllati dy tri herë, por prisi s’bani ciu me gojë, thuese tenë ajo turmë dhe rrëmujë nuk i hynte në xhep aspak. Mentar e jo mahi!
Ai rrin njisoj me krye të varun, hesht e mendon dhe e vetmja gja që ban, asht se pështyn nganjiherë. Por, mu për shkak të njij qëndrimi të këtillë, popullariteti iu rrit aq tepër sa secili ishte në gjendje, si thonë, me ra mbas tij në zjarr e n’ujë. Midis shum vetëve mundej me u ndie afërsisht nji bisedë e këtillë:
— More, jemi të lumtun që hasëm në nji njeri të këtillë, se po t’ishim nisë pa këte, zoti mos e dhashtë, do të kishim sharrue si Ndue Rrapi. Kjo asht mençmeni, he vlla! Vetëm hesht asnji fjalë ende s’e ka folë! — tha njani dhe shiqoi prisin me respekt të thellë e krenari.
— Çka me folë? Kush flet, ai pak gja mendon. Njeriu i mençëm merret vesh, vetëm hesht dhe mendon ndonji send!… — shtoi tjetri dhe me respekt të thellë ai e shiqoi prisin.
— Paj nuk asht edhe lehtë me u pri kaq shum njerzëve. Duhet të mendojë kur e ka marrë përsipër nji detyrë kaq të madhe — ia ktheu prap i pari.
—
Erdhi koha me u nisë. Pritën pak, mos i kujtohej kujt me shkue me ta, por, mbasi s’doli kurrkush, s’mund të vendoheshin ma tepër.
— A po nisemi? — e pyetën prisin.
Ai u çue pa fjalë.
Pranë prisit u grumbulluen menjiherë njerzit ma trima që t’i gjinden në fatkeqsi dhe ta ruejnë mos t’i ndodhi ndonji rrezik.
Prisi, mrrolshëm siç e kishte shprehë, kryevarë, bani disa hapa tue luejtë shkopin denjsisht para vedit dhe turma u nis mbas tij e bërtiti disa herë „Rrnoftë!” Prisi bani edhe disa hapa dhe teshi në gardhin e ndërtesës së komunes. Këtu ta merr mendja, u ndal ai, u ndal dhe turma. Prijsi u zmbrap pak dhe i ra dy tri herë gardhit me shkop.
— Si t’ia bajmë? — pyetëm.
Ai heshti.
— Çka: si t’ia bajmë? Rrëzoja gardhin! Këte do ta bajmë! A po e sheh që burri i dheut dha shej çka duhet me ba! — bërtitën ata që ishin pranë prisit.
— Qe dera, qe dera! — bërtitën fëmijt dhe treguen derën, që kishte mbetë n’anën e kundërt.
— Pëst, qetsi, fëmij.
— Ruena zot, çka po bahet! — disa gra banë kryq.
— Mos bëzani, ai e din çka duhet me ba. Ta rrëzojmë gardhin! Gardhi u shpartallue çil e mbyll syt si mos me pasë qenë kurr.
Kaluen.
Nuk banë as nji qind hapa dhe prisi ra në nji therrishte të madhe e u ndal. Mezi u zmbrap dhe zu me qëllue me shkop herë majtas herë djathtas. Të gjithë u ndalën.
— Çka asht kështu prap? — bërtitën ata përmbrapa.
— Të kalojmë nëpër therrishtë — bërtitën ata pranë prisit.
— Qe rruga mbrapa therrishtes. Qe rruga mbrapa therrishtes — bërtitën fëmijt dhe shum njerëz nga mbrapa.
— Qe rruga, qe rruga! — përqeshën me maraz ata pranë prisit — Ku dini ku na çon ai, or qorra? Nuk mund t’urdhnojmë të gjitë. Ai din kah asht rruga ma e mirë e ma e shkurtë. Ta kalojmë therrishten!
Sulmuen për ta kalue.
— Kuku! vikati dikush të cilit iu ngul therra në dorë ose fermanza i ra fytyrës.
— Nuk ka kurrgjë pa mund, or byrazer. E vlen barra qiran edhe me u mundue, poqese mendojmë me korrë sukses — i përgjegjen asaj kukame ma trimat dhe kaluen therrishten mbas shum mundimesh e shkuen ma tutje.
Ecën do kohë dhe hasën në disa huj.
I rrëxuen edhe ata e shkuen ma tutje.
At ditë kaluen pak rrugë, sepse u desht me mposhtë edhe disa pengesa ma të vogla që u gjasojshin të parëve dhe pos kësaj kishin ushqim të keq. Dikush kishte marrë me vedi bukë thatë dhe pak bylmet, dikush vetëm bukë që barem herë mbas here ta mashtrojë ujën, dhe disa nuk kishin as bukë. Faleminderës zotit ishte ende kohë vere e barem aty këtu gjindej ndonji pemë.
Ditën e parë, banë pak rrugë dhe u lodhën shum. Rreziqe të mëdha nuk u paraqitën dhe nuk ndodhën fatkeqsina. Natyrisht në nji ndërmarrje kaq të madhe, këto gjana duhet të hyjnë në tefterin e imtsinave; nji grueje i ra driza synit të majtë dhe ajo e lidhi me kërpë të lagun; njij fëmije i ra huni mbi kambën e vogël e ai, shqepoi dhe kukati, nji plak u ngatrrue nëpër fermanzë, u rrëzue dhe e pëlkeu kambën, ia lidhën me qepë të shtypun, ai e duroi dhimbën burrnisht dhe vazhdoi me hecë mbrapa prisit me guxim tue u pshtetë për shkop, (shum vetë thanë se në të vërtetë, mixhoku rrente se e ka pëlkye kambën, vetëm shtihej sepse donte me u kthye mbrapa); në fund pak kush mbeti pa therrë në dorë ose pa u gërvishtë në fytyrë. Burrat duruen trimnisht, grat mallkuen orën në të cilën u nisën dhe fëmijt, si fëmijt, natyrisht, qanë, sepse nuk mund ta parafytyrojshin se si do të shpërbleheshin shumfish këto vuejtje e dhimbje.
Për fatin tepër të madh dhe gëzimin e të gjithëve prisit nuk i ndodhi kurrgja. Këte, me folë të drejtën, ma së tepërmi dhe e ruejshin — por nganjiherë — njeriu ka edhe fat.
Në konakun e parë iu lutën zotit dhe e falenderuen që ditën e parë e kaluen me faqe të bardhë dhe prisit nuk i ndodhi asnji e keqe, qoftë edhe ma e vogla. Mandej muer fjalën njani prej atij grupit me ma trimat. Në fytyrë i qëndron viaska e bame prej fermanzës, por ai nuk e zen në gojë ate.
— Vllazën! — filloi ai. — Qe nji ditë tashma e kemi kalue për faqe të bardhë. Rruga nuk asht e lehtë, por duhet t’i mposhtim të gjitha pengesat kur e dijmë se kjo rrugë na çon kah lumnija jonë. Zoti i mshirshëm të na ruejë prisin prej çdo së keqeje që dhe ma tutje të na prijë kështu me sukses.
— Nesër kam me e humbë, poqesë asht kështu, edhe synin tjetër. — murmuroi idhnueshëm ajo grueja.
— O kuku, kamba — piskati mixhoku çlirue mbas vërejtjes që bani grueja.
Fëmijt tashma kujisshin dhe qajshin sa mezi i qetsojshin nanat që t’i ndëgjojnë fjalët e kuvendtarit.
— Po, ke me e humbë edhe synin tjetër, — u nxe kuvendtari — të dy t’i humbish. Kjo s’asht kurrgja që nji grue t’i humbasi syt për nji punë kaq të madhe. Asht turp. A mendon ti për të mirën e lumnin e fëmijve të tu? Edhe gjysa e jonë sikur të mbarojë për kët vepër — kurrgja nuk asht. Çudi e madhe: nji sy! Çka të duhen syt kur ka kush me pa për ne dhe me na çue në lumni? A thue për synin tand dhe për kambën e mixhokut kemi me e lanë kët ndërmarrje bujare.
— Rren mixhoku, shtihet vetëm për t’iu kthye! — u ndien zane nga të gjitha anët.
— Kush nuk don me shkue, vllazën, le të kthehet — prap foli kuvendtari — dhe mos të kukasë e mos fi nxisë njerzit tjerë: Sa më përket mue, unë do të shkoj me kët pris të meçëm sa ta kem frymën gjallë.
— Të gjithë do të shkojmë, të gjithë mbas tij, sa ta kemi frymën gjallë.
Prisi heshtte.
Njerzit prap zunë me shique dhe me përshpëritë:
— Vetëm hesht dhe mendon!
— Njeri mendtar.
— Shif si e ka ballin!
— Dhe njisoj i vrantë.
— Serioz!
— Asht guximtar, shifet kah do ta marrish.
— Guximtar lene mos e prek; gardhin, hujt, therrishtat, të gjitha i bani rrafsh me tokë. Posa kështu i mrrolshëm troket me shkop dhe nuk flet kurgja, ti, atëherë, vetëm këqyr çka duhej me ba.
Prisi (1/3)
— Vllazën dhe shokë, i ndëgjova të gjitha fjalimet, prandej ju lutem që edhe ju të më ndëgjoni. Të gjitha bisedat e kuvendimet nuk vlejnë dy pare derisa na të jetojmë në kët krahinë të paplleshme. Në kët shulla dhe gurnajë nuk ka mujtë me u ba bukë as kur kanë qenë vjetët me shi dhe lene ma në nji thatsi të këtillë, sikur ndoshta kurr nuk e mban në mend kush.
— Deri kur do të tubohemi; kështu dhe do të rrahim ujë në havan? Kafshët po na cofin pa ushqim edhe pak fëmijt do të ngordhin nga uja së bashku me ne. Na duhet të zgjedhim rrugë tjetër, ma të mirë, ma t’urtë. Unë mendoj se asht ma mirë ta braktisim kët krahinë të paplleshme dhe ta marrim botën në sy e të kërkojmë vend ma të mirë e ma të plleshëm, sepse kështu nuk mund të rrnohet.
Kështu foli dikur në njifarë mbledhje, me za të molisun, njani prej banorëve të njifarë vendi të paplleshëm. Ku dhe kur ndodhi kjo, mandej nuk ju intereson as juve as mue. Me randsi asht që ju të më besoni se kështu ka ndodhë diku dhe dikur në njifarë krahine dhe kjo asht mjaft. Të rrijmë shtrembët e të flasim drejt, dikur kam pandehë se tanë këte, e kam trillue prej dikahit por dalngadalë u çlirova prej këtij mashtrimi tepër të madh dhe tash besoj ngultas se krejt kjo që do të ju tregoj tash ka ndodhë dhe duhet të ndodhte medoemos diku dhe dikur dhe se atë n’asnji mënyrë nuk kam mujtë kurr me e trillue.
Ndëgjuesit me fytyrë të zbetë dhe të hequn, me shiqim të topitun të turbullt, gadi të fikët, me duer n’ije thuese u ngjallën prej atyne fjalëve t’urta. Secili tash e imagjinoi vedin në nji vend magjik, parajsë, ku puna e mundimshme dhe e kujdesshme paguhet me korrje të begatshme.
— Ashtu asht, ashtu asht — filluen me shushuritë zanet e molisuna nga të gjitha anët.
— A thue afër? u ndëgjue nji përshpëritje e zgjatueme prej njij qoshjeje.
— Vllazën, filloi prap njani me folë me za pak ma të fortë. — Na duhet menjiherë ta pranojmë kët propozim, sepse kështu nuk jetohet ma. Punuem dhe vuejtëm dhe të gjitha na shkuen kot. Kemi nda dhe nga goja jonë, dhe kemi mbjellë, por vijnë rrëke dhe marrin me vedi edhe farën, edhe dhen nëpër rrëpina dhe mbetet gur i thatë. A duem me qëndrue këtu gjithmonë dhe me pune prej mëngjezit deri në mbramje dhe prap me mbetë t’untuem e t’etshëm cullak e të zbathun?… Duhet të nisemi e të kërkojmë tokë ma të mirë, ma të plleshme, ku puna e randë dhe e mundimshme do të na shpërblehet me korrje të begatshme.
— Të nisemi, të nisemi menjiherë, pse këtu, nuk mund të rrnohet! shushuroi pëshpëritja dhe turma u nis për diku, tue mos mendue se ku po shkon.
— Ndaluni, vllazën, ku po shkoni? — prap ai kuvendtari i parë. Nuk do të kemi çare pa shkue, por kështu nuk bahet. Na duhet ta dijmë ku po shkojmë, pëmdryshe mund të sharrojmë ma keq në vend që të shpëtojmë. Unë propozoj ta zgjedhim prisin, të cilin, të gjithë, duhet ta ndëgjojmë dhe i cili ka me na çue tamam nëpër rrugën ma të mirë e ma të shkurtë.
— Ta zgjedhim, ta zgjedhim menjiherë!… — u ndie nga të gjitha anët.
Tasht plasi zanja me fjalë, kaos i vërtetë: secili flet dhe kurrkush kërkend as nuk e ndëgjon as mundet me e ndëgjue. Mandej filluen me u nda ndër grupe të vogla; secili grup pëshpërit diçka për vedi, mande edhe grupet u banë pikë e pesë dhe njerzit u kapën dorë për dore, të gjithë dy nga dy, kështu njani i flet tjetrit dhe i vërteton, e tërheq njani tjetrin për mange dhe ven dorën në gojë. Prap bashkohen të gjithë dhe prap të gjithë flasin.
— Vllazën! — u dallue pënjiherë nji za ma i fortë dhe i kaloi zanet tjera të ngjiruna, të topituna. — Na kështu nuk mund të bajnë kurrgja. Të gjithë flasim dhe kurrkush kërkend nuk e ndëgjon. Ta zgjedhim prisin. Paj cilin ndërmjet nesh kishim mujtë me e zgjedhë? Kush prej nesh ka udhtue që t’i dijë rrugët? Na njifemi mirë ndër vedi dhe unë i pari nuk kisha me guxue me i zanë besë me fëmijt e mij asnjanit këtu në kët mbledhje. Por, tregomni kush e njeh at udhtarin atje, i cili qysh në mëngjes rrin në fresk skaj rrugës?…
Qetsi, të gjithë u kthyen kah njeriu i panjoftun dhe zunë me e matë prej majes së kres deri në fund të kambëve.
Ai asht nji njeri me moshë mesatare, fytyrëmrrolët, e cila gati dhe nuk shifet nga flokët e gjate dhe mjekrra, rrin, hesht si përpara dhe disi mendueshëm rrah tokën me shkopin e vet të trashë.
— Dje e kam pa të njajtin njeri me nji fëmi. U kapën dorë për dorë dhe shkuen rrugës. Mramë ai fëmija shkoi diku nëpër katund, ky mbeti vetëm.
— Leni, vlla, ato imtsina dhe marrzina, që të mos humbin kohë. Le të jetë kush të jetë, ai asht udhtar nga vendi i Iarget, mbasi kurrkush prej nesh nuk e din, ai e din sigurisht mirë rrugën ma të drejtë e ma të shkurtë që të na prijë. Si e çmoj unë, duket se asht shum njeri i mençëm, sepse hesht vazhdimisht dhe mendon. Ndonji tjetër i rrëmbyeshëm, do t’ishte përzie dhetë herë deri tash midis nesh ose do të kishte fillue me bisedue me cilindo qoftë, kurse, ai tash sa kohë rrin qyqe vetëm dhe vetëm hesht.
— Ta merr mendja, hesht burri i dheut dhe mendon diçka. Kjo s’mund të jetë gja tjetër veç shej se ai asht shum i mençëm — erdhën në përfundim dhe tjerët dhe zunë prap me e shique me vemendje të huejin dhe secili në të dhe në shiqimin e tij, zbuloi veti të shkëlqyeshme, nji provë se asht jashtzakonisht i mençëm.
Nuk e tjerrën gjatë dhe i bashkuen mendimet më nji se kishte me qenë ma mirë me iu lutë atij udhtari, të cilin, si thanë, vetë zoti e kishte dërgue me u pri në botë, që të kërkojnë krahinë ma të plleshme, që të jetë pris i tyne dhe ata ta ndëgjojnë pa kushte dhe t’i binden.
Zgjodhën dhetë vetë nga mesi i tyne, për me shkue te i hueji, me ia tregue qëllimet e mbledhjes dhe të rrethanave të tyne të mjera dhe me iu lutë që të pranojë me u ba pris.
Shkuen ata dhetë vetë, u përkulën përvuejtnisht para të huejit të mençëm dhe njani prej tyne zu me folë për tokën e paplleshme të krahinës së tyne, për vjetët e thatë, për gjendjen e mjerushme në të cilën ndodhen dhe përfundoi kështu:
— Kjo na shtyn që ta braktisim vendin tonë dhe shtëpin tonë, dhe ta marri botën në sy për të kërkue votër ma të mirë. Dhe mu tash kur na ra në mend nji ide kaq e lumtun, thuese dhe zoti pat mëshirë për ne e të çojë te na o jabanxhi i mençëm dhe i vlershëm, të na prijsh dhe shpëtojsh prej mjerimit. Na n’emën të të gjithë banorëve të lutemi që të bahesh pris i ynë dhe ku ti, na mbas teje. Ti din rrugët, ti sigurisht edhe ke lindë në nji vend mi fatbardhë e ma të mirë. Na kemi me të ndëgjue dhe me iu bindë çdo urdhnit tand. A dëshiron jabanxhi i mençëm me pranue që të shpëtojsh kaq shpirtna nga rrënimi, a dëshiron të jesh pris i ynë?
Jabanxhija i mençëm gjatë gjithë kohës së kësaj bisede të prekshme nuk e çoi as kryet. Qëndroi në të njajtën pozitë sikurse edhe e gjetën: e vari kryet, i mrrolshëm, hesht, o tërheq shkopin për toke dhe mendon. Kur mbaroi biseda, ai tue mos e ndryshue pozitën, shkurt dhe ftoftë mezi a lëshoi fjalën.
— Dëshiroj!
— A mundemi pra me shkue me ty dhe me kërkue kra- hinë mfi të mirë?
— Mundemi! — vazhdoi jabanxhija i mençëm tue mos e çue kryet.
Tash shpërthyen kënaqsija dhe deklaratat e mirënjohsis, por mendtari nuk tha asnji fjalë për to.
I kumtuen mbledhjes se e kishin krye misionin me faqe të bardhë, tue shtue se vetëm tash panë se çfarë mençmënije gjindet n’at njeri.
— As nuk luejti nga vendi, as kryet nuk e çoi barem të shohë kush po i flet. Vetëm heshtte e mendonte; për të gjitha bisedat e falenderimet tona i foli dy fjalë gjithsejt.
— Mendtar e jo mahi! Mençmëni e rrallë — bërtiten njerzit gzueshëm nga të gjitha anët, tue pohue se si vetë zoti si engjëll prej qiellit e dërgoi për t’i shpëtue. Secili ishte aq ngultas i bindun në sukses pranë njij prisi të këtillë, sa kurrgja në botë nuk do të mundte me ia kthye menden.
Dhe kështu tash në mbledhje, u vendos me u nisë qysb nesër n’agim.
Deti i vdekun (5/5)
Kjo bela e vogël që e ngatrroi kët shoqni të mirë nuk mbeti e vetmja. Kaloi do kohë dhe duel nji djalë i ri, i cili botoi shkrimet e veta shkencore.
— Lueje tash derën: shkenca! Dokrra!
Prap kurrkush nuk deshti me i lexue shkrimet e shkenctarit të ri, dhe secili me bindje të thellë, madje të sinqertë provonte se Bekiqi (kështu quhej shkenctari, kur përkthehet në sërbisht) nuk din kurrgja.
— Bekiqi dhe shkrimet shkencore! — ishte mjaft me i folë vetëm këto fjalë që krejt shoqnija të plasi gazit.
— Kjo te na nuk pin ujë. Çfarë shkence, përmatepër kur shkruen edhe Bekiqi! — flitshin njerzit dhe të gjithë pajtoheshin se kjo, si edhe çdo gja tjetër, mundet me pi ujë vetëm në botën e jashtme.
Dhe shkenctari i ri, jo vetëm që nuk mujti me pasë sukses, por të mëdhej e të vegjël, e konsiderojshin disi instiktivisht për detyrë me e pritë kët dukuni me pakënaqsi.
Tanë shoqnija thuese panë në te nji sëmundje ngjitse dhe filluen me çue krye dhe me luftue dëshprueshëm kundër atij rreziku.
Njani e pyeti çka i ka ba ai shkenctari.
— Kurrgja — më tha.
— Po pse pisket kaq shum kundër tij?
— Ma do qejfi; nuk mundem me pa që këtu çdo laro ta çojë hundën përpjetë.
— Çfarë hunde përpjetë? Burri i dheut merret me shkencë dhe kurrkujt nuk i ban kurrgja.
— Jo bre vlla, e njof unë ate. Çfarë shkence të Iutem. Kjo te na nuk pin ujë.
— Pse?
— Ashtu. E dij unë sa peshon secili prej nesh.
— A e ke lexue?
— Zoti na ruejtë se mos jam shkallue. Shkenca e Bekiq-i — tha ironikisht dhe shpërtheu në gaz, e mandej bani kryq, rrudhi krahët dhe zu me shkundë duërt si me thanë: „Mos i qit, o zot, kurrkujt në krye turpsina të këtilla” dhe shtoi:
— Kaq njerëz ma të mençëm se ai dhe nuk u banë shkenctarë, kur se ai na duel… byber mbi pilav.
Dhe u përsëritën prap raste të ngjashme si me poetin.
Për shkenctarin e ri përhapën madje fjalën se si, për shkak të disa hulumtimeve shkencore, ia vodhi dardhat pemëshitsit.
Shoqnija u dëfrye me këte disa dit, tue qeshë ambël dhe mandej plasi nji trup i ri:
— A din çka ka të re? — pyeti njani.
— Kemi shkenctar — përgjegji tjetri.
— More kjo asht e vjetër, por për shkenctarin ka dalë kritiku.
— Tamam punë! Kush asht prap ai budallë?!
— Për zotin, kritik i mençëm, tamam si duhet për shkencën e Bekiqin!
— Kush asht?
— Bekiqesha!
— Grueja e tij?
— Merret vesh. — E kritikoi që ç’ke me te. Tash e mban kryet lidhun. Ndoshta ka me ardhë në mend. Kritikë ma e mirë nuk i lypet.
— Çka ndodhi? — pyeti ai me kureshtje dhe u përgatit tashma padurueshëm që kët të re ta përhapi tutje.
— Kurrgja, vetëm ia theu për krye disa gypa të Toriçelit.
Kuptohet krisi gazi për merak; e miqt u shpërndanë nxitueshëm që kët novitet të kandshëm ta përhapin tutje.
Kjo u ba ushqim shpirtnuer i shoqnis.
— Kam ndie se je dhanë mbas shkencës? — e pyet në tallje miku mikun.
— Mundet — thot grueja e të pyetunit — vetëm le të ruhet që edhe unë mos t’epem mbas kritikës.
Dhe prap qeshje.
Shpesh gjithë natën shoqnija dëfrehej tue tregue sende qesharake për shkenctarin.
Përpos kësaj, natyrisht, shkenctarit të ri i baheshin pengime kudo që sillej. Secili e ndiente për detyrë që ta pritte ma ashpër se sa e kishte pritë deri atëherë vetëm për shkak se ai rrihte ujë në havan dhe donte diçka që nuk e bante kurrkush tjetër e prej tjerëve tjetërkush, merret vesh si njeri me mend, nuk donte me ba marrzina, sepse te ata ishte caktue rregulli, për gjithmonë çka mundet me ndërmarr njeriu:
— Lene, të lutem, kjo te na nuk pin ujë!…
Shkenctari luftoi, luftoi dhe u lodh. E mposhti shoqnija edhe ate, e mposhti për punë të prestigjit të vet dhe shkenctari hupi diku. Kurrkund ma nuk u ndie era.
— Më dhimbet, krahthati! — Të gjithëve u vjen keq për te. — Nuk ka qenë bash i keq.
— Eeeh, kush i ka faj.
—
Mbas do kohe duel njifarë piktori i ri. I ekspozoi pikturat dhe priti gjykimin e opinionit publik. Pikturat nuk ishin të këqija. Unë si i huej qeshë i vetmi që i shiqova, kurse prej vendasve nuk deshti kurrkush me shkue me i pa. U përsërit po ajo gja që ndodhi me poetin dhe shkenctarin dhe prap, edhepse kurrkush as që i kishte pa pikturat, pohohej me kambëngulje:
— Piktor, budallallëqe! Leni profkat, të lutem. Këto te na nuk pijnë ujë.
Opinioni publik, si thuhet, e priti me të katërta piktorin, gjithçka hyni në radhën luftarake kundra këtij rreziku të ri.
Këto edhe zgjatën derisa edhe piktori i ri nuk hupi dhe prap shoqnija e lodhun, mbas kaq lufte për ta largue mjerimin nga vedi, vazhdoi dremitjen e vet t’ambël.
—
Shoqnin në gjumin ma t’ambël, e zgjoi nji kompozitor i ri me muzikën e kompozimeve të veta të reja.
— E kjo tashma asht maskarallëk: — ofshani shoqnija e fyeme tue i ferkue syt.
— Prej kah tash kjo bela?
Por, puna muer fund shpejt me te. Pushteti (edhe ai ishte shtri nji trohë të flejë ambël e qetë) zbuloi se këto kompozime e cysin popullin në kryengritje dhe, ta merr mendja, kompozitori i ri, për muzikën e vet, u bugos si revolucionar.
— Mirë e ka gjetë, kutpohet, çka pisket këtu si budallë? — tha opinioni publik me kënaqsi, gojiti ambël, u kthye n’anën tjetër dhe fjeti prap plotsisht në nji gjum t’ambël e të thellë.
Njerëz me mend: çfarë muzike, çfarë bakraçesh! Këto nuk pijnë ujë te na!”
Edhe dy tri raste të këtilla ndodhen dhe puna muer fund.
—
Kështu në kët shoqni kalonte kushdo që donte me ndërmarrë ndonji punë. Edhe politikani edhe ekonomi, edhe industriali — çdokush s’kishte çare pa u shkatrrue. Më kujtohet nji mik, Sërb, dhe na kemi të këtillë mjaft. Njeri mjaft i pasun, jeton prej t’ardhunave; han, pin i kënaqun dhe nuk duron kërkend që punon, kurse ai vetë nuk punon kurrgja. Trashalluq hapngathët, ec rrugës me turi të mrrolshëm, të tharptë. Zemrohet për çdo send që vetëm i gjason çdo vepre ose pune qoftë. Kalon pranë bakallhanes. Ndalet. Tund kryet me përbuzje dhe flet me rreptsi:
— Bakalli!… Krunde!… Ky me qenë bakall thuese nuk e njof! I ka rendue tri katër pjatza dhe asht ba tregtar.
Kalon, të thomi, pranë hekurshitsit dhe ndalet. Shiqon po me të njajtën përbuzje dhe shton rreptë, me inat:
— Edhe ai hekurshitës! I ka varë tre katër zingjirë për mur dhe asht ba tregtar… Dokrra!… Ma hangrën shpirtin gjithëfarë budallësh!
Kështu kalon në tanë vendin dhe para çdo tregtize çfarëdo qoftë dhe e kujtdo qoftë, ndalet dhe murmuron me zemrim:
— Gjepra, edhe ai diçka punon, thuese nuk e njof?!
Tregoni atij për çka doni e për kend të doni që punon e ndërmerr diçka, si secilin ka me e sha dhe mos me e përfillë.
— A e njef Mikën?
— E njof! — thot me mërzi, tharptë.
— Po ngreh fabrikë.
— Budallë. Ai dhe fabrika!… E, kjo gjoja ka me qenë fabrikë. Gjepra!
— Marko po nxjerr fletore — i thon.
— Marku po nxjerr fletore!?… Budallë! Thuese nuk e njof! Gjepra! Marku dhe fletorja! Oh, çka më zemrojnë do të marrë!
Kurrkush nuk vlen për të. Secilin, poqese dhe vetëm mendon se ka me ndërmarrë ndonji punë, menjiherë shpall për budallë.
Dam që s’kemi të këtillë edhe ma shum, por po përparojmë shkallë-shkallë dhe s’ka kalue shum, e shpresa asht, se kemi me e mbërri at vendth ideal, në të cilin kam kalue do kohë.
—
Ne sipërfaqen e masës s’ujit, t’amtë, të qelbun, e cila kishte zanë lëmashk, shpërthyen disa valza, tue dashtë që te shkëputen të çohen diku ma nalt, por shpejt u kthyen në masë, lëmashku përsëri mbuloi çdo send dhe kurrgja nuk e lëkundi më sipërfaqen e qetë, asnji valë nuk u çue ma.
Uh, sa fort ndihet duhma e ujit amull, që nuk lëviz! Mbyt, zen frymën.
Le të fryjë nji erë, që ta lëvizë kët masë t’amtë, te kalbun!
Kurrktind puhi…
Burim: Radoje Domanoviq, Satirat, Rilindja, Prishtinë 1960. (Përkth. Mehmet Hoxha)
Deti i vdekun (4/5)
Të nesërmen prefekti i dërgoi qeveris nji raport me shifër në lidhje me mbledhjen e djeshme politike. Raporti thot:
„Në qarkun tim asht çfaqë nji korent i fortë kundërshtarësh për qeverin e sotshme. Lëvizja çdo ças vjen tue marrë hov gjithnji ma tepër kështuqë po frigohem mos po i luhateh kambët ekzistencës së dinastis së sotshme. Kam përdorë të gjitha masat, të cilat kam mujtë dhe të gjitha mjetet që i kam pasë në dispozicion, që ta shmangi kët të keqe; por tueqenëse ajo lëvizje opozicionare, gjegjsisht revolucionare, u çfaq befas, si sheu, atëherë të gjitha orvatjet e mija shkuen huq dhe revolucionarët u tubuen dje mbas dreke përdhunisht në mbledhje me nji numër kolosal. Prej fjalimeve të tyne të rrepta dhe të pafytyrë u binda se kanë parime anarkiste dhe se sigurisht përgatisin msheftas kryengritje dhe grushtshteti në vend. Tekembramja, mbas përpjekjesh të mundimshme dhe të randa mezi ia dola që ta shpërndaj mbledhjen, sepse nuk ishte punë me luejtë, mbasi njani prej tyne, madje, kërcnoi se si ata do ta rrëxojnë monarkin dhe do ta vendosin sistemin e qeverimit republikan.
„Bashkangjitun me ./. i dërgoj me respekt Zotni ministrit listën e personave shum të rrezikshëm (këtu ishte ma kryesori ai hundëleshi që pin melanzhë „cukarvaser”[1] apo si i thanë, mandej ata tre vetët që e kishin merak kafen) dhe lutem t’urdhnoni çfarë masash tjera me ndërmarrë ndër këto rrethana të randsishme e vendimtare për vendin tonë.”
Prefekti pëmjiherë, mbas këtyne shërbimeve kaq të mëdha që i bani vendit dhe qeverimit të vendit, fitoi dekorata dhe grada. Tanë ata revolucionarët i erdhën për urim dhe me kaq iu vu kapak punës.
Mbas mbarimit të mbledhjes, e pyeta njanin:
— Vallë, a nuk ka te ju njerëz që merren me politikë?
— Ka pasë dhe asish.
— Ani?
— Kurrgja… Budallaki.
— Pse budallaki?
— Lene, të lutem; kush ka me ma udhëheqë politikën?!… Filloi njani me u marrë me te.
— Paj çka bani?
— Njeri i marrë! Çka ka me ba?… E njofim të gjithë: dhe kush asht dhe prej kah asht dhe biri i kujt asht dhe çka han ne shtëpi. Babën e ka pasë mjeshtër, por njeri ma i fundit, kurse ai shkoi në shkollë, brodhi pa kurrfarë qëllimi nëpër botë, mandej u kthye prap dhe filloi me më tregue: duhet kështu. duhet ashtu, as vetë mik dij, paj organizimi, paj ligjët, paj statuti, paj lirija qytetare, paj lirija e mbledhjeve, paj zgjedhjet. Hiqmu qafe, të lutem, gjithmonë folte jerm gjepra!
— Po çka i thue ti?
— Kurrgja! Çka me i thanë? E kqyri dhe qeshem. E njof ate; nuk ka bukë më e ngopë barkun dhe ia njof babën e familjen. Ai fytyra e tij të më tregojë çka asht statuti dhe lirija?!
— Ndoshta din burri i dheut!? — i thashë.
— Lene, te lutem, barem ate e dij sa peshon.
— Po çka punon?
— Çka ka me punue!? … Lexon dofarë librash, ngarend prej nji vendi në tjetrin, agjiton diçka, tubon disa asish dhe mbajnë dofarë mbledhjesh. E burgosën, e ndëshkuen, e përzunë. I thashë njiherë: „Pse je dalldisë si çilimi kryefortë dhe nuk e kqyr punën tande? A e shef se je njeri i marrë?!”
— Çka i thanë tjerët?
— Njerzit shpërthehen gazit. Kur duel prej burgut dhe kaloi nëpër rrugë, atëhërë filloi gazi si duhet:
— A e gjete statutin? — e pyeti dikush dhe tanë rruga ia plasi gazit.
— More, talljet që baheshin me te, nuk bahen kund. Nganjiherë e mbajshim barkim me dorë prej të qeshunit. Edhe sod e asaj dite i ngeli emni Tomë Statuti! — më tha ai dhe zu me qeshë aq shum, sa syt iu mbushën me lot.
— Po çka u ba me te?
— Sharroi i ngrati. Nuk ka gja mbas shpirti, as detyrë shtetnore nuk i dhanë… Budallë. Shokët e tij përkah shkolla, kanë alamet pozitash të bukura, kurse ai mbeti ashtu. Kurrkush nuk ka faj. Në të vërtetë, e lavdojnë se ndër të gjithë shokët ka qenë ma i zoti e ma i zgjueti, por disi i dalldisun. Nuk ka send ma të keq se sa kur njeriu ia shtie vedit bubat në krye. U gjet ai me ndreqë diçka. Për gjithë botën asht mirë, kurse ai don diçka të posaçme, thuese na nuk dijmë. I ngrati!…
— Çka punon sod?
— More tash i kanë ardhë mendët, por vonë! Na e shëruem prej bubave, por meqenëse ishte kryefortë, pushteti s’pat çka me ba me te. Mirëpo filluem me ba komedi, për ma tepër dreqnit e quejtun „Statut”. Kështu sod, kështu nesër dhe njerzit filluen me ba hoka me te, ku mujnë, ku takohen. Ai luftoi, luftoi, mandej u ligshtue… Më dhimbset, i mjeri! Nuk ishte i keq!… Tash asht i mençëm, njeri serioz, nuk hidhet përpjetë si përpara. Asht tërheqë gati krejt në vedi e rrallë edhe shoqnohet me ndokend. Ka ra në skamë, por shvun vetë e ndihmojnë. Të gjithëve na asht dhimbtë, por vetë asht fajtuer…
— Si sillen tash njerzit me te?
— Burku!… Tash nuk e tall kurrkush, njerzit e duen dhe na vjen keq për krahthatin.
—
Diçka më pëlqen që në kët vendth të jetoj nji kohë sa ma të gjatë. Me shum vetë dhe u njofta. Do njerëz të mrekullueshëm. Të qetë, të prashëm, të butë, si pllumbat. Hanë, pijnë, dremiten, shiqojnë ndonji punë sa me thanë, me nji fjalë: njerëz të lumtun. Kurrgja nuk e trazon paqën e thellë, kurrkush nuk e prish harmonin, asnji puhi nuk e Iëkund sipërfaqen e qetë të palëvizshme të knatës së zverdhueme nga uji i ndejun, poqese mujmë me e krahasue kështu shoqnin e këtij vendthi me të vërtetë fatlum.
Unë solla atje prej Sërbis disa mendime dhe disa ideale të vjetrueme, të cilat i trashigova prej pleqve, por edhe këto gjana të pakta humbën në kët vendth, dhe unë, si i hipnotizuem, u dhashë mbas dremitjes s’ambël dhe kjo filloi me më pëlqye. Atëherë pashë se edhe na Sërbët kemi dispozita shum të forta që nji ditë të bahemi ashtu nji popull i lumtun, për at punë na njesin dorën edhe vetë rrethanat tona.
Kështu kaluen ditët qetë, pa u ndie, kadalshëm, derisa nuk u prish nji ditë drejtpeshimi i harmonis shoqnore.
Nji njeri i ri botoi përmbledhjen e vjershave të veta.
Vjershat ishin të bukura përplot me ndiesi e ideal të thellë, të sinqertë.
Tanë shoqnija e priti librin me të katërta. Kurrkush nuk e lexonte, as që donte me e lexue. Por kujtdo që i binte në dorë, menjiherë tharptohej në fytyrë, i kthente fletët në dy tri vende dhe i prekte me gishta sikur me qenë tue kqyrë cilsin e letrës, e largonte prej vedit librin si sendin ma të neveritshëm në botë, kthente kryet me përbuzje n’anën tjetër dhe flitte zemrueshëm.
— Vjersha?!… Gjepura!…
— Kush e din?… Ndoshta ka gjana të bukura?! — tha dikush në nji bisedim të këtillë.
I pari bani kryq, u ujdis në ndejse dhe me nji shprehje pikllimi në fytyrë mati shokun e vet, tundi kryet, mandej vetëm i tha:
— Ti je ma i marrë se ai që shkruen këto profka! Mandej e shtyni librin me majen e gishtave edhe ma Iarg prej vedit, me hji shprehje t’atillë në fytyrë sikur me qenë tue prekë ndonji send jo të pastër, të ndytë dhe shtoi:
— Kur flet kështu, a e ke lexue librin?
— Jo.
— E pra?!
— Unë edhe nuk pohoj se asht i mirë, por them: ndoshta asht i mirë!… Po ti, a e ke lexue?
— Unë?! — e pyeti i pari zemrueshëm si i fyem prej kësaj pyetjeje.
— Ti!
— Unë? — prap e përsëriti pyetjen ai dhe ma me zemrim.
— Ti, kuptohet, kend tjetër jam tue e pyetë!
I pari bani kryq, i rrudhi krahët dhe i hapi duert sikur të donte me thanë: „Zoti na ruejtë çka pyet ai?” por me za nuk tha kurrgja dhe e shiqoi shokun e vet me njifarë çudije në fytyrë.
— Çka po ban kryq? Po të pyes: a e ke lexue kët libër vjershash apo jo? Çka ka këtu për t’u çuditë.
I pari prap bani kryq dhe mandej vetëm shtoi:
— Tash po të pyes unë ty: a je njeri i marrë apO nuk je?
— Gjepra! Nuk të kuptoj.
— As unë ty.
— Çka ke kuptue dhe pse po çuditesh… Të pyes: a e ke lexue ti librin?
— Po të pyes unë ty: a i ke mend në krye? — prap tha i pari, mandëj muer librin, e përplasi zemrueshëm për tavoline dhe bërtiti:
— Paj, vallë a këto profka t’i lexoj? Pa luejtë me mend në krye nuk i lexoj ato… — Mandej shtoi pak ma me za t’ultë: — A e njef ti ate që i ka shkrue këto vjersha?
— Nuk e njof.
— Hë, hë!… prandej edhe ashtu flet! — tha i pari dhe zu me ba me dorë, tue tharptue fytyrën ma tepër, si me dashtë me thanë me atë se ai asht njeri i humbun.
— Ti e njef?
— E njof! — foli me nji mospërfillje dhe fytyrën e bani si me dashtë me thanë: „Ma mirë mos ta kishte ba kët budallaki”, megjithse, në të vërtetë, po me at njeri, deri dje, derisa nuk duelën vjershat e tij, kishte miqsi të mirë dhe nuk kishte folë kurr keq për te në shoqni.
Disa prap biseduen kështu dhe kuptohet, nuk dojshin me e lexue.
— Turpsina të çuditshme!… Vjersha?… Thuese nuk e dij sa peshon! — thot njani.
— Si nuk i vjen turp? — thot tjetri. Kur zoti don me fikë nji njeri, ma parë ia mert mendët… Të tilla… More të tilla vjersha…? Nesër kisha me shkrue vetë edhe ma të mira, por s’ma ban fytyra me u turpnue si mundet dikush-dikush.
Njerzit e ndryshuen edhe sjelljen ndaj vjershtarit të ri.
Kalon rrugës dhe njerzit vetëm shtyhen dhe ia shkelin synin njani tjetrit.
— Dita e mirë! — përshëndet ai.
— Dita e mirë, poet! — përgjigjet njani tue e shique me bisht të synit, në mënyrë therse.
— Tungjatjeta, tungjatjeta, — shton tjetri me nënqeshje.
— Dita e mirë! — i thot i treti me çehre bajate e mospërfillje.
Por puna, për fat të keq, nuk mbaroi vetëm me bisedat që baheshin gjithkund njisoj.
Opinioni publik e kthen frontin kah poeti i ri. Deri edhe ato gjana, të cilat përparandej ia çmojshin si anë të mira, tash filluen me ia sha, kurse mungesat e imta që i ishin falë ma parë, si dhe çdo tjetri, tash u banë gabime të tmershme. Zbuluen menjiherë se si ai asht tinzak, pijanec, bixhozxhi, njeri pt karakter, spijun dhe përpos këtyne se asht dhe tuhaf.
— Nuk e kam dijtë që asht aq i marrë! — bisedojnë njerzit.
— Unë, me të dëftue të drejtën, kam vu re gjithmonë se me te nuk janë punët e kullueta.
— Edhe unë, por nuk ka qenë kaq i marrë.
— Por tash fisht plotsisht.
Filluen në shoqni me luejtë harushë me të, dhe kudoqë i duhej me krye ndonji punë të vetën, cilido që mundte me i pengue, e konsideronte si detyrë të vetën ta pengojë, sepse secilit i turbullohej mendja teksa e shifte, kur i vetonte nëpër krye mendimi: „Çka po më fryhesh ti këtu si biban… Vjersha, eh prit të shofish, na dijmë dhe kështu.”
Çka asht zi e ma zi, vjershat ia kushtoi të fejuemes së vet tue mendue që ta gëzojë n’at mënyrë; por e shkreta vajzë, në vend të gëzimit, vuejti shum dhe qau për shkak se as ate nuk e la pabisht opinioni publik.
I ati i vajzës u ba me luejtë mendsh nga dëshprimi që, në kët punë të marrë, mbas mendimit të tij, asht ngatrrue edhe emni i vajzës së tij, prandej u ul dhe ia shkroi nji letër kësisoji poetit të ri:
„Zotni,
Këto dokrrat Tueja dhe budallakina e marrzina çdolloji, me të cilat bota ban komedi nëpër rrugë, keni mujtë me ia kushtue babës Suej, sepse atij kjo punë edhe do t’i kishte hije, mbasi njifet zakonisht si njeri ma i fundit, sikurse jeni edhe Ju dhe jo me përzie në marrzinat Tueja emnin e vajzës sime. Kundra shtëpis sime deri tash nuk ka mujtë kurrkush me e çue gishtin dhe nuk due të merret nëpër gojën e çdokujt emni i vajzës sime e të gjindet në librin Tuej të marrë. Prej sodit mos veni ujë në zjarm me e kalue pragun e shtëpis sime, sepse besimin dhe të mirën time karshi Jush ma keni kthye me turpin që i keni ba shtëpis sime. Ndërkaq kërkoj që në nji afat prej pesë ditësh të më jepni satisfakcion, përndryshe kam me Ju rrahë zotni, si macën në titërr të rrugës ose kudo që të Ju gjej”.
Nga ky dedikim u gërshetuen skandale të tana dhe tueqenëse poeti i ri ishte nëpunës, atëherë eprori i tij i referoi zotni ministrit kështu:
„Emnin e mbiemnin e kam harrue dhe duhet ta marri njeri ate që përdoret rëndom N. N. (Nëpunsi i këtij enti, i cili për ma tepër asht puntor i mirë dhe i ndërgjegjshëm, në kohën e fundit asht komprometue aq tepër me njifarë përmbledhje gjoja vjershash të veta sa, për arsye të prestigjit të shërbimit shtetnuer, ai nuk mundet me qëndrue, sepse merret me punë jo serioze, e cila nuk do t’i kishte hije as pemëshitsit, lene ma njij nëpunsi të shtetit. I lutem Zotni Minisrit që kët nëpu- nës të komprometuem ta largojë prej shërbimit shtetnuer ose së paku nga ky vend, derisa të përmirsohet”.
Ministri e transferoi.
Por për fat të keq, vendi asht i vogël dhe zani i keq shkon larg, kështuqë ate e pritën atje edhe ma keq dhe, tueqenëse nuk mund të bajshin tjetër, Ministri u detyrue me e pushue përbindshin vjershtar prej shërbimit shtetnuer n’interesin e prestigjit të shërbimit shtetnuer dhe madje edhe n’interesin e moralit n’opinionin publik.
Opinioni publik pat satisfakcion dhe asnji vjershë e poetit të ri, ma nuk e pa dritën me sy. Ai hupi diku dhe kurrkush s’mujti ma me i ra në fije.
— Dam, njeri i ri, — flitshin.
— Paj dhe nuk ka qenë njeri i keq.
— Jo, por, qe, kur e ngreh dreqi për veshësh dhe ban ate që s’e ban kurrkush.
— Më dhimbet, krahthati.
— Eeeeh, çka me ba? Kush i ka faj!
Dhe shpejt u kthye në shoqni harmonija për pak kohë e trazueme, u zhduk edhe ai tallazëz i vogël që u ngreh në sipërfaqen e qetë, të palëvizshme t’ujit të ndejun, e shoqnija, e kënaqun, e qetë vazhdoi tutje dremitjen e ambël.
[1] Sheqer me ujë, sh. p.
Deti i vdekun (3/5)
Unë kam udhtue shum nëpër botë. Disa besojnë dhe shum nuk besojnë, por u han mendja së unë e kam parafytyrue at botë. Gja e çuditshme! Tekembramja, si thot fjala, tymi im le të shkoj drejt. Gjaja që ka randsi asht që unë të besoj se ia kam shkue hujin udhtimit.
Tue udhtue nëpër botë, njeriu shef çdo gja, shpesh çka nuk e ka pa as n’andërr, e lene ma me e mendue në zhgandërr. Kam lexue në disa fletore angleze se si tanë shtypi anglez e sulmoi shum ashpër nji Anglez të ngratë, i cili kishte shkrue do impresione udhtimi nëpër Sërbi. E lexova edhe unë at deskripcion dhe m’u duk mjaft i vërtetë, por kurrkush prej Anglezëve nuk besonte as që ekziston bile ndonji vend Sërbi, e lene ma atë që ai shkruen për at vend. E quejtën njeri të ngaritun dhe bile edhe të marrë. Qe, le të shofin tash kritikët se njeriu mundet me pa çdo gja në botë dhe të mos bërtasi pa me: nuk asht gja e përpikët, nuk e ka ngjyrën e natyrshme; si me pasë ra prej hane (dhe nuk shofin se pranë tyne e pranë nesh kalojnë aq individë, të cilët janë shum ma të këqij se sa të kishin ra prej hane) sepse tashma peni i tyne stereotipik, i kuq, i cili, nuk dij, përshkohet nëpër veprën kritike, dreqi e marrtë, më ka dalë tashma mbi kapuç.
Qe, pra, ashtu edhe unë, tue udhtue hasa nji shoqni të mrekullueshme, në të vërtetë nji vend, nji shtet apo si ta quejmë.
Gjaja e parë që hasa në kët vendth (hajde bash ashtu ta thrrasim troç) qe nji mbledhje politike.
— Bukur, për zotin; ku ndesha papritmas në kët çudi! — mendova me vedi dhe m’ uprish qejfi, sepse në Sërbi më kanë dalë për hundësh mbledhjet politike dhe pjesëmarrja në punët publike. Të gjitha punët janë ujdisë dhe ndreqë aq mirë sa njeriu nuk ka me kend as me u hangër si duhet.
U habita — mbledhjen e udhëheq përfaqsuesi i pushtetit në kët krahinë të vendthit, ndoshta e quejnë prefekt, e ai edhe e ka konvokue mbledhjen.
Shum qytetarë janë të përgjumshëm, t’ajun sysh prej gjumit, disa koten tue ndejtë në kambë, gojën e kanë gjysëhapun, syt e mbyllun dhe kryet u luhutet majtas, djathtas, nalt, poshtë: nja dy krena qytetarësh zunë me luhatë pak ma fort, u ndeshën njani në tjetrin, dy politikajt u tronditën e shiquen njani tjetrin me shiqim të topitun, nuk ti habitën prej kurrgjaje, syt i mbyllën përsëri e krenat vazhduen me u luhatë. Shum janë shtri dhe flejnë dhe të gërhatunit përhapet me t’u kënaqë shpirti tue ndëgjue. Shum, në të vërtetë janë çuët, por i fërkojnë syt dhe gojisin ambëlsisht e zashëm, thuese po u ndihmojnë sa për harmoni ma të madhe, atyne që gërhasin në kor. Kur shiqova, policët nga të gjitha anët i bajnë në shpinë qytetarët. Secili ka ngarkue në shpinë nga nji dhe e çon he mbledhjë. Disa të qetë heshtin dhe shiqojnë me indiferencë rreth vedit, disa kanë fjetë dhe disa sish kthehen dhe ikin. Disa që rezistojnë i çojnë lidhun.
— Çfarë mbledhje asht kjo? — pyes njanin.
— Kush i bjen në fije? — m’u përgjegj më indiferëncë.
— Ndoshta nuk asht opozita?
— Opozita! — përgjegji prap tue mos kqyrë as kush e pyet.
— A thue pushteti e thrret opozitën në mbledhje dhe i sjell njerzit me përdhunë? — e pyeta.
— Pushteti!
— Paj vallë kundra vedit?
— Sigurisht! — më përgjegji me mërzi, me nji farë dyshimi.
— Ndoshta mbledhja asht kundra popullit? — e pyeta.
— Ndoshta! — përgjegji ai në të njajtën mënyrë.
— Po çka mendon ti? — e pyeta.
— Ai më shiqoi topitshëm, turbullueshëm, rrudhi krahët dhe i hapi duert si të thonte: „Çka më duhet mue!”
E lashë dhe deshta me iu afrue nji tjetrit, por fytyra e tij pa kurrfarë, shprehje më ktheu prej asaj orvatjeje të marrë dhe të pasuksesshme.
Ndëgjova befas njifarë zani t’idhtë.
— Çka don me thanë kjo? Njeri i gjallë nuk don n’opozitë! Kjo nuk mund të durohet ma. Të gjithë vetëm partizanë të qeveris dhe të pushtetit, të gjithë të bindshem, të gjithë të qetë, dhe kjo si nji ditë për ditë në nji mënyrë t’atillë sa me u neveritë edhe prej kësaj bindshmenije.
— Ky asht popull shum i mirë dhe i kulturuem! — mendova me vehte dhe i pata lakmi këtij vendthi ideal. Këtu ndoshta as xhaxhesha ime e ndjerë nuk kishte me hukatë, as nuk do të parashikonte ndonji rrezik. Njerzit e kulturuem dhe të bindshëm shum ma t’urtë se sa, kërkonte mësuesi i vjetër prëj nesh si fëmij, sepse urtsija e tyne dhe sjellja e mirë i asht velë madje edhe vetë policis paqëdashse.
— Poqese ju vazhdoni kështu dhe ma tutje — vikati prefekti ashpër dhe zemrueshëm — atëherë na dijmë me e rrotullue fletën tjetër, që qeverija t’i emnojë opozicionarët me dekretligjë. Shkurt e shpejt, dhe forma të tilla, nëqoftëse nuk e keni dijtë, gjinden edhe në vende tjera. Për pris t’opozitës ekstremiste dhe të rreptë kundër regjimit të sotshëm emnohet filani me rrogë muejore 15 mijë dinarë. Për antarë të këshillit kryesuer të partis opozicionare: filani, fistiku dhe udha mbarë. Mandej, për opozicionerë të qarkut x, y, filani, fistiku, dhe rahat me zotin. Nuk mundet kjo kështu me shkue ma gjatë. Dhe qeverija ka gjetë tashma rrugën dhe mënyrën që të nxjerri edhe nji fletore kundra vedit. Për kët punë ajo ka fillue tashma bashkëfjalime dhe ka gjetë, njerëz të mirë, të sigurte dhe besnikë.
Qytetarët, gjegjsisht opozicionerët, shiqojnë përgjumshëm prefektin dhe në fytyrat e tyne nuk pikaset asnji ndryshim. Kjo punë as nuk i habit as nuk i nxit, as nuk i gëzon, kurrgja absolutisht, thuese prefekti s’kishte folë kurrgja.
— Pra tash, ju jeni opozita — tha prefekti.
Gjindja e shiqon dhe hesht qetsueshëm e me indiferencë. Ai muer listën e të gjithë të pranishëmve, gjegjsisht t’atyne që i kishin sjellë në mbledhje dhe filloi me thirrë emnat:
— Të gjithë janë këtu! — tha mbas thirrjes me kënaqsi.
Prefekti u struk në mbështetsen e karrigës dhe i fërkoi duert nga kënaqsija.
— Eh — miiiirë! — tha ai me buzëqeshje në fytyrë.
— Tash, pash emnin e zotit, të fillojmë!… Dëtyra juej, si kundërshtarë qeveritarë, asht që ta sulmoni qeverin shum ashpër dhe ta dënoni punën e saj politike dhe drejtimin e politikës si të jashtme ashtu edhe të mbrendshme.
Gjindja pak ngapak zu me ardhë në vedi, ndërsa vetëm njani u çue në maje të gishtave, ngriti dorën dhe rrënkoi me za të dobët:
— Unë e dij, i lutem zotnis, nji tregim rreth opozicionerit.
— Eh — hajt pra, tregoje!
Qytetari, u kollit pak, i luejti krahët dhe filloi me tregue me nji ton t’atillë që duket ma tepër se asht tue kikirikue, njinji si na kur përgjigjeshim dhe i përsëritshim tregimthat instruktivë.
— Njiherë kishin qenë dy qytetarë: njani e kishte emxiin Millan e tjetri Ilija. Millani ishte qytetar i mirë dhe i ndëgjueshëm, kurse Ilija i mbrapshtë dhe i pahajr. Millani e ndëgjonte qeverin e vet të mirë për gjithçka, kurse Ilija kishte qenë i pahajr dhe nuk e ndëgjonte qeverin e vet të mirë, por votonte kundra kandidatëve të qeveris. Qeverija e mirë thirri edhe Millanin edhe Ilin me shkue te ajo dhe u tha:
— „Mirë, Millan, ti je qytetar i mirë dhe i ndëgjueshëm, qe ty plot pare dhe ke me pasë përpos detyrës sate edhe nji tjetër me rrogë ma të mirë”. Kështu foli dhe ia dha Millanit të mirë nji qese ding me pare. Millani ia puthi dorën qeveris së mirë dhe shkoi gëzueshëm në shtëpin e vet.
Mandej iu kthye Ilis dhe i tha:
„Ti’ Ili, je qytetar i keq dhe i pahajr, për kët shkak kam me të burgosë, me ta heqë rrogën që merr dhe me ua dhanë atyne që janë të mirë e të ndëgjueshëm.”
Gjindarmët erdhën dhe e burgosën menjiherë Ilin e keq dhe të pahajr, ai vuejti shum dhe e mjeroi familjen e vet.
Kështu e pin çdo kush që nuk e ndëgjon eprorin e vet dhe qeverin e vet.
— Shum mirë! — tha prefekti.
— Unë e dij, të lutem zotni, çka na mëson ky tregim! — tha nji qytetar tjetër.
— Mirë. Trego!
— Prej këtij tregimthi shofim se si lypet njeriu me i besue dhe me iu bindë qeveris së vet që të mundet me rrnue i qetë me familjen e vet. Qytetarët e mirë dhe të ndëgjueshëm nuk punojnë si Ilija, prandej çdo qeveri i don! — foli opozicioneri.
— Bukur, po çka asht detyra e qytetarit të mirë dhe të ndëgjueshëm.
— Detyra e qytetarit të mirë dhe patriotik asht që të çohet në mëngjes prej shtrojës.
— Shum bukur; kjo asht detyra e parë. A ka dhe ndonji detyrë tjetër?
— Ka dhe ma.
— Cilat janë?
— Që qytetari të veshet, të lajë syt dhe të hajë mëngjes.
— Po mandej?
— Mandej del pa zhurmë prej shtëpis së vet dhe shkon fill në punën e vet; poqese nuk ka punë, atëherë shkon në mejhane, ku pret kohën e drekës. Tamam në mesditë vjen prap pa zhurmë në shtëpin e vet dhe han drekë. Mbas dreke pin kafe, i ian dhambët dhe shtrihet me fjetë. Kur të ngihet gjumë mirë, pastrohet dhe shkon me shetitë, mandej në mejhane dhe kur vjen koha e darkës, vjen fill në shtëpin e vet dhe han darkë, e mbas darke shtrihet në shtroja dhe flen.
Shum prej opozicionarëve treguen nga nji tregimth t’urtë dhe instruktiv dhe spjeguen se çka na mëson ai tregim. Mandej opozijonarët kaluen në konvinksionet e parimet e tyne.
Njani propozoi të mbyllet mbledhja dhe gjithë tok të shkojnë në mejhane për të pi nga nji gotë venë.
Këtu mendimet u ndanë dhe qenë të detyruem me zhvillue medoemos nji diskutim të bujshëm. Kurrkush ma mik dremitte. U votue në parim. Mbas mbarimit të votimit prefekti kumtoi se propozimi asht pranue në parim, se përgjithsisht njerzit duen me shkue në mejhane, dhe tash u zhvillue diskutimi ndër hollsina: çka do të pijnë atje?
Disa duen venë e sodë.
— Nuk duem, — bërtasin tjerët — ma e mirë asht birra!
— Unë për parim, nuk pij birrë! — tha njani prej grupit të parë.
— Unë, prap, për parim nuk pij venë.
Dhe kështu u çfaqën shum parime dhe konvinksione dhe u hap nji diskutim i bujshëm.
Disa përmendën kafen (ata janë nji pakicë e tmershme), kurse njani midis tyne nxuer orën, shiqoi dhe tha:
— Sahati tre e pesëmbëdhjetë minuta! Edhe unë tash nuk muj me pi kafe. Unë parimisht pij kafe vetëm deri n’orën tre mbasdite dhe mbas kësaj kohe nuk pij, sikur edhe kryet me ma shkurtue.
Mbas shum fjalimesh, të cilat vazhduen tanë mbasdrekën, erdhi koha me votue.
Prefekti, si përfaqsues i vyeshëm i pushtetit; pat qëndrim objektiv dhe të drejtë. Nuk deshti me ndikue për kurrgja në votimet e lira; çdo qytetar e lejoi që ta japi votën për konviksionin e vet në formë paqsore, parlamentare. Në fund të fundit, kjo e drejtë i asht dhanë secilit me ligjë dhe pse atëherë me ia heqë?
Të votuemit u ba me rregull shum të mirë.
Mbas mbarimit të votimit, prefekti i çue me fytyrë të kapardisun, serioze, si i ka hije kryetarit të mbledhjes politike, dhe me za edhe ma të randsishëm shpalli rezultatin e votimit.
— Kumtoj se grupi për venë e sodë ka fitue me shumicë të madhe, mandej vjen frakcioni me numër pak ma të vogël për venë të papërzieme, mandej frakcioni për birrë. Për kafa kanë votue vetëm tre vetë (dy për t’ambël dhe nji për t’idhët), në fund nji vqtë për melanzhë.
Harrova me përmendë që ai pat fillue nji fjalim kundra qeveris, por turma mbyti me poterë sulmin e tij fëminuer. Mandej ai, pak ma vonë, zu me folë se si asht kundra dhe nji mbledhjeje të këtillë dhe se si kjo nuk asht mbledhje e opozitës, porse pushtetit i ka ba mendja hyqëm me u tallë, mirëpo edhe këtu tjerët me vikamë e poterë e ndaluen të flasi.
Prefekti, mbas kësaj, heshti pakëz, mandej shtoi:
— Sa më përket mue, unë do të pij birrë, sepse ministri im nuk pin kurr venë e sodë.
Opozita zu me u luhatë befas dhe gjithë deklaruen se duen me pi birrë, përpos atij që votoi për melanzhë.
— Unë nuk due me ndikue në lirin tuej, — tha prefekti, — dhe kërkoj prej jush që të qëndroni në konviksionin tuëj.
— Zoti na ruejtë! Kurrkush nuk donte me ndie për konviksion dhe zunë me provue se si të votuemit duel rastsisht kështu dhe se edhe ata çuditeshin vetë si ndodhi kjo punë, mbasi, në të vërtetë, kurrkush nuk kishte mendue ashtu.
Dhe kështu krejt kjo shamatë mbaroi me lezet dhe shkuen në mejhane mbas njij pune të gjatë e të mundimshme politike.
Pinë, kënduen, ngrehën dolli për qeverin e popullin dhe në njifarë kohe të natës të gjithë u shpërndanë nëpër shtëpija qetë dhe bukur.
Deti i vdekun (2/5)
Të gjitha këto kanë qenë vetëm embrion i së mirës. Kemi qenë fëmij të mirë dhe të ndëgjueshëra dhe, në të vërtetë prej vjeti në vjet secili gjeneracion premtonte gjithnji ma tepër e ma tepër se vendi ynë për së shpejti do të kishte poashtu qytetarë të mirë e të ndëgjueshëm, por kosh e din a do të vijë ajo kohë e bekueme që aspiratat tona, në të vërtetë mendimet dhe idealet e xhaxheshës sime të ndjerë, gjeniale, të realizohen plotsisht në kët nanën Sërbi të vuejtun, të cilën e duem kështu nxehtsisht e me shpirt të pastër.
Kush e din a thue ka me ardhë ndonjiherë koha që të realizohen dëshirat tona dhe të zbatohet në vepër ky program i ynë ideal politik:
Neni 1
Kurrkush nuk punon kurrgja.
Neni 2
Çdo Sërb në moshën madhore e ka rrogën fillestare 5.000 dinarë
Neni 3
Mbas pesë vjetësh, çdo Sërb, (në shtëpin ku nuk ka Sërb mundet edhe Sërbjanja) ka të drejtë më marrë pension të plotë.
Neni 4
Pensioni ka shtesën periodikë prej 1.000 dinarësh në vjet.
Neni 5
Duhet të mirret medoemos nji vendim i Parlamentit populluer (dhe me këte, për qëllime patriotike, me Parlamentin ka me u pajtue eksepsionalisht edhe Senati) dhe ky vendim ka me u konsiderue si pikë e veçantë ë Kushtetutës, simbas të cilës: pemët, bimët e dobishme përgjithsisht, gruni e lë gjitha të mbjellunat tjera duhet të prodhojnë fantastikisht mirë, dy herë në vjet, e poqese çfaqet dificit në buxhetin shtetnuer, atëherë dhe tri, paj merret vesh, kur asht e nevojshme ende ma tepër, si t’i vijë për levërdi këshillit financiar.
Neni 6
Kafshët, cilat do qofshin, pa marrë parasysh çfarë gjinije kanë e sa të mëdha janë, gjithashtu mbas urdhnit ligjuer, don me thanë mbas aprovimit lë të dyja dhomave, duhet të përparojnë shum mirë dhe të shtohen shum shpejt.
Neni 7
Kafshët, nuk mujnë n’asnji rast me marrë rrogë prej arkës shtetnore, tue përjashtue nevojat shtetnore të jashtëzakonshme.
Neni 8
Dënohet kushdo që mendon për punët shtetnore.
Neni 9
Njeriu, ma në fund, nuk guxon me mendue për kurrgja, pa lejen e veçantë të policis, sepsë mendimi e prish lumnin.
Neni 10
Në rend të parë, policija nuk guxon absolutisht me mendue kurrgja.
Neni 11
Kush don, vetëm sa për shaka, me u marrë me tregti duhet me fitue medoemos tepër shum: në nji dinar nji mijë.
Neni 12
Fustanet e grave, reliket, natyrisht dhe zhyponët si dhe nevojat tjera mbillen dhe bijnë shum shpejt nën çdo klimë dhe në çdo tokë, çdo muej, me bojna të ndryshme, dhe simbas modës ma të re franceze. Kapelat, dorzat dhe sendet tjera t’imta mund të mbillen me sukses edhe nëpër saksina (gjegjsisht çdo gja mbillet vetëm mbas urdhnave ligjorë).
Neni 13
Fëmijt nuk linden. Poqese dalin kësish prej ndokahit, të rriten e t’edukohen me maqina të posaçme. Poqese atdheut i nevojiten sa ma tepër qytetarë, ka me u ngrehë fabrika që ban fëmij.
Neni 14
Kurrkush nuk paguen tatime.
Neni 15
Të paguemit e borxheve dhe të tatimeve ndëshkohet rreptsisht dhe kjo vlen për cilindo, përpos kur vërtetohet se at violacion e ka ba individi i smutë nga mendja.
Neni 16
Hiqen të gjitha gjanat e panevojshme, sikurse janë: vjehrrat, kontrolli kryesuer dhe sekundar, borxhet kurente shtetnore e private, panxharët, pasuli, gjuha greke dhe latine, krastavecat e kalbun të gjitha rasat cilatdo qofshin, me propozicion e pa propozicion, gjindarmët, çashtja e thive, mendët, së bashku me logjikën.
Neni 17
Kush i bashkon Sërbët, të burgoset atypëraty në shej mirënjohjeje dhe dashunije për popull.
Program i mrekullueshëm. Këte s’kanë çare pa e pranue bile dhe kundërshtarët politikë, poqese nji program i tillë përgjithsisht dhe mundet me pasë kundërshtarë. Dëshirat tona bujare, nuk mund të realizohen kur gjithçka asht kot.
Por, ate që na nuk e kemi mbërrijtë e nuk e kemi realizue me gjithë mundin ton, ate e kanë mbërrijtë tjerët, ma fatbardhë se na.
Deti i vdekun (1/5)
Bash në çastin kur u ula me shkrue kët tregim, m’u çfaq para syve figura e të ndjerës xhaxhesekës sime. Kryekëput sikurse ishte e mjera, për së gjalli. Në të bluza e verdhë, kalmuku, e cila nuk i bie tamam, si me qenë e preme për tjetër kend, fundi i shkurtë poashtu prej kalmuku dhe me përparse me lule të verdha; në kambë papuçet e larme, kuptohet më qëndisje të verdhë dhe tanë nji shuplakë ma të gjata se duhet. Kryet e lidhun me shami boje të verdhë të mbyllët. Fytyrën e ka të pikllueme, plot me rrudha, të verdhë, syt gati me ngjyrë të njajtë si dhe fytyra, shiqimi shpreh njifarë kasaveti të dëshpruem e të përhershëm. Buzët e holla, pak t’irnueme, gjithmonë të gatshme për vaj, edhepse të ndjerën nuk e kam pa kurr tue qa. Mirëpo fshante pa pra, hukatte dhe pëshpëritte njifarë parandjenje njifarë frige për çdo gja e për gjithçka. E krrusun pak në shpinë, krahnorin e ngushtë, të dobët, të kthyem përmbrenda, duert i ven nën ijë dhe shkon nalt e poshtë gjithkun nëpër shtëpi e oborr, tue vëzhgue çdo imtsi dhe në çdo gja shef ndonji të keqe. Sikur madje të hasi në ndonji gur të zakonshëm n’oborr edhe këtu parashiqon rrezik:
Huuu!… Fëmija zen më thu, i bie gurit me krye dhe e ban kryet përshesh — pëshpërit me dëshprim në fytyrë dhe e merr gurin e e largon prej oborrit.
Ulemi me hangër drekë, e ajo menjiherë mue:
— Ha kadalë, mundesh me kapërdi ashtin dhe me t’i shpue të gjitha zorrët.
Po të niset kush në kalë prej shtëpis, ajo e përcjell dhe fshan me duer n’ijë.
— Huuu! Rueju mirë! Kalë dreq, teksa trandet ty të plasë planci në ledinë.
Kur shkon kush në qerr, ajo prap parashiqon njiqind rreziqe, të gjitha këto i numron, tue pëshpëritë vetmevedi, e zemrueme; në frigë e kasavet: „Huuu, kali merr anash dhe kur të kqyrish, qerri shkoi në hendek!… Nuk ka me u ruejtë dhe kështu ka me i dërmue syt ndokush në hendek”. Poqese fëmija merr nji dru në dorë, ajo e shkreta, murmuron për at send: „Rrëxohet me dru, dhe tue qenë se druja asht me maje, — i nxjerr syt”. Kur shkon kush prej shtëpis me u la, ajo nji orë të tanë para nisjes pëshpërit në çdo qoshe…” „Uji ka gërmue ndokun tokën thellë dhe teksa përpiqet me u tërheqë, menjiherë e ngreh gjiri mandej ban të gjamë, por vonë! Huuu!… Uji asht ma i keq se zjarmi. Të tërheqë gjiri dhe të mbyt sa ora.” Më kujtohet, sa herë, ende si fëmi, se si ndërsa rrijsha para shtëpis, xhaxhesha njiherë fshante dhe fillonte pëshpëritjen e vet keqndjellse me duer n’ijë: „Huuu! Qe ku rrin, rrëshqet prej së nalti qeramidhja, bap në krye, dhe e mbyt në vend”. Kur më çojshin në bakallhanen tonë të katundit, mu para shtëpis, me ble ndonji send të vogël, krypë ose byber, ajo rrugës m’epte këshilla t’urta për të pasë vemendjen: „Rueju nëpër këta basamakë dhe kur ecë mos gojit, por shiqo ku po e qet kambën. Ngatrrohesh dhe mund të bijsh i vdekun në vend!… Te ai domuzi (kështu e quente bakallin i cili në të vërtetë ishte njeri shum i mirë, vetëm për shkak se i përzente me shat nga oborri i tij, thit tonë që ia turitshin kopshtin) rueju mos të japi gja me hangër. Të qesin ndonji helm e mbaron si qurani”. Në çdo punë që ban njeriu ose kur nuk punon kurrgja, në gjithçka xhaxhesha ime e mirë gjente patjetër dofarë rreziqesh. Po të flejsh — hu! Po të pijsh ujë — Huuu!!… Po të rrijsh — Huuu! Po t’ecish prap ajo Huuu — ja e shkreta dhe ogurzeze…
Nji të diele xhaxhaji shkoi në kishë.
— Huuu! — bani xhaxhesha me duer n’ijë.
— Çka ke? — e pyet xhaxhaj.
— Huuuuu! — qe përgjigja e saj.
Ndoshta kisha nuk asht luftë që të fshajsh këtu dhe të më shiqojsh si me qenë tue më çue në konop dhe jo në faltoren e zotit!
Xhaxhesha pëshpërit fort diçka me duer n’ije, shiqon xhaxhan me shiqimin plot parandjenjsi keqndijeljse, gati dëshprueshëm, dhe, në vend të përgjigjes, fshan idhshëm dhe thellë.
— Çka ke, a je grue e marrë, a?
— Mundet me dalë ndonji cub prej pyllit dhe atypëraty kërk thikën! — tha xhaxhesha tue përmbledhë tanë fuqin kur flet, por megjithate pëshpërit. Kështu ka folë ajo gjithmonë çuditshëm. Zoti ia faltë gjynahet!
— Çfarë… cubi… në titerr të ditës kur s’ka pasë cuba ndër ne as natën, qyshse janë ba me dijtë për vedi?!
— Nji herë bahet e keqja… Të kapin, të shtijnë në pyll dhe të rrjepin si edhin… Huuuu!
Xhaxhaj, i ngrati, bash më kujtohet si me pasë ndodhë dje, bani kryq me dorën e majtë dhe duel zemrueshëm, kurse xhaxhesha i vuni duert n’ijë dhe shiqoi mbrapa tij dëshprueshëm, me shiqim plot parandjenjë dhe menjiherë filloi me pëshpëritë në mënyrën e vet:
— E therrin si qingj!… Huuuu!
Po, e këtillë ka qenë xhaxhesha ime e ndjerë, e mira dhe e mençme. Tash kur po e shkruej kët tregim sikur po e shof me sy dhe po e ndiej pëshpëritjen e saj keqndjellse.
Sikur t’ishte gjallë, e mjera, ajo do të gjente nji mijë rreziqe në kët tregimin tim, në çdo fjali, në çdo fjalë, në çdo germë. E ndigjoj cok si më ndjell zi tue pëshpëritë në mënyrën ë vet të veçantë:
— Huuuuu!… Vrapon gjindarmi dhe e burgos sa ora!…
— Huuuuu!… e burgos sa ora — si tha xhaxhesha ime e mjerë. Asht gja e bukur me i kujtue njeriu të vdekunit e vet, të dashtun dhe të çmueshëm, edhe unë në kët pikëpamje, meritoj me të vërtetë falënderim, por në fund të fundit, si ka thanë njani, çfarë lidhjesh ka xhaxhesha ime e ndjërë me kët tregim.
Po të flasim me dorë në zemër, edhe mue kjo gja më çudit: çfarë lidhjesh, dreqi e marrtë, mundet me pasë xhaxhesha ime me tanë kët punë. Me sa ka lidhje Parlamenti populluer me Senatin. Por qe kështu, mbasi nuk ka tjetër derë, e mirë asht edhe kjo. Kush të pyet ma çka ka lidhje e kuptim? Në mos kurrkund ngjeti, të paktën te na faleminderës Zotit, gjindet… nji zakon i urtë që çdo punë të punohet përsëmbrapshti, si nuk duhet, pa kuptim e mend, mbasi asht kështu, atëhere qysh do të muj dhe vetëm me mendue se në kët vend, ku çdo gja asht pa kuptim, vetëm ky tregimi im, të ketë gjoja, kuptim. Eh, kur kemi nji fat kësisoji të bukur, atëherë, le ta marrë lumi si po e merr.
— Huuuuti! — si tha xhaxhesha.
Por, kur njeriu mendon ma mirë (poqese banë vaki me u gjetë kimd njerëz, që merren edhe me nji sport të këtillë të rrezikshëm) duhet patjetër me i dhanë kuptim ma të thellë xhaxheshës sime të ndjerë.
Mendoni, vetëm çfarë budallallëku mu suell në krye!
Tanë kjo poterë e jona „Atdheu i ynë i dashtun dhe i vuejtun” i përngjan shum xhaxheshës sime të ndjerë.
Në fëmini, para se me shkue në shkollë, m’edukoj xhaxhesha e shkretë, kuptohet si grue e mençme, pa shkop dhe mandej shkova në shkollë, ku prej shkollës fillore deri të ma e nalta programet kanë qenë aq të bukura sa unë at ditë e sot besoj se xhaxhesha ime, ka qenë, e mjera në Pleqsin e arsimit dhe ka pasë influencë shum të madhe. Animirë, shkolla vazhdoi edukimin njinji si xhaxhesha, vetëm pak ma me përsosuni, me shkop.
Shkolla, më duhet me pohue medoemos, ka qenë për mue shum ma e keqe e ma e randë se xhaxhesha. Menjiherë, qysh n’abetar, filluen këshillat si duhet rae u sjellë:
— Fëmija i mirë shkon prej shkolle drejt në shtëpi, ec kambë-kambe, shiqon para vedit dhe nuk vëzhgon si i hutuem majtas e djathtas. Kur vjen në shtëpi, i ven në vend me kujdes librat e vet, ua puth dorën ma të mëdhejve dhe ulet në vendin e vet.
— Kur shkon prej shtëpis në shkollë, prap poashtu, kambë-kambe, shiqon para vedit dhe, posa të vije në shkollë i ven në vend librat e vet, ulet qetë në vendin e vet dhe duert e vogla i ven sipër bankës.
Shifni nxansin: i qetë, i dobët, në dorën e djathtë mban librat, kurse të majtën e palon për kofshë, fytyrën e ka të qetë, kryet për tokë (kallëz plot me dije) shiqon me aq vemendje para vedit sa tashma fytyra i merr nji shprehje qesharake; ec, don me thanë, lëviz kambët e vogla nga nji centimetër, nuk vëzhgon as majtas as djathtas, edhepse përbri tij vlojnë gjindja nga të gjitha anët. Asnji send nuk guxon, as nuk mundet me terheqë vëmendjen e tij. Kështu ecin dhe fëmijt tjerë; plot asht rruga sish; por ata as nuk e shofin njani tjetrin. Hyjnë kështu, në të vërtetë, zvarriten pa u ndie, në shkollë, ulen secili në vendin e vet, i shtrijnë duert e vogla dhe rrijnë aq qetë e me nji shprehje t’atillë në fytyrë, thuese fotografisti i ka përgatitë me i fotografue. Këtu e ngulin në krye çdo fjalë të mësuesit dhe prap dalin poashtu rrëshqamas prej shkolle. Qe, të këtillë dukeshim na, që t’ishim krejt nxanës të mirë. Ky mësim i pëlqente shum xhaxheshës, por na nuk mujshim me u sjellë plotsisht mbas tij. Secili prej nesh gabonte, kush ma pak kush ma shum, dhe për kët arsye, mësuesi me të vërtetë i mirë, e dënonte dikend ma pak, dikend ma shum.
— Ju lutem, zotni, ky ka fugue rrugës!
— Të rrijë në gjuj — e dënon mësuesi.
— Ju lutem, zotni, ky ka kqyrë nëpër dritare!
— Të rrijë në gjuj!
— Ju lutem, zotni, ky ka folë me tjerët!
— Plus nji shpullë.
— Ju lutem, zotni, ky ka këcye!
— Pa drekë!
— Ju lutem, zotni, ky ka këndue!
— Prap shpullë.
— Ju lutem, zotni, ky ka luejtë me top!
— Le të rrijë në kambë!
Jo vetëm që mësuesi ynë i vjetër, i mirë ishte, aq i kujdesshëm dhe me sy të shpërthijtë kqyrte me i dalë para çdo aksidenti që mund të ndodhte nga pamatunija jonë, por krahas me qortimet e tij me gojë vinte menjiherë lektyra me shkrim e urtë, për të rij. Për këte gjindej gjithmonë nji farë „Kërcellthi” — e ka këputë filan fistiku dhe „tubza lulesh” i ka mbledhë për fëmijt e dashtun filan fistiku. Të gjithë tituj të bukur dhe përmbajtja e bukur dhe instruktive.
— Nji fëmi i pahajr kishte hypë në nji dru, shpëtoi prej drus, ra dhe e theu kambën dhe kështu tanë jetën e jetës mbeti topall.
— Nji fëmi i mbrapshtë, nuk ndëgjonte këshilla, por vraponte rrugës dhe u djersit fort, e kapi era e ftoftë, u ftof dhe ra në shtroje prej njij smundjeje të randë. Nana e tij e mjera shum net i ndejti mbi krye dhe qau. Mbas njij smundjeje të gjatë, fëmija vdiq dhe i piklloi prindët e vet të mirë. Fëmijt e mirë nuk bajnë kështu.
— Edhe nji fëmi i lazdruem shëtitte rrugës dhe e kapi nji egersinë dhe krejt e coptoi.
Mbas çdo leximi të tregimthit instruktiv, mësuesi na e spjegon edhe e vërteton këshillën.
— Çka kemi lexue tash? — pyet.
— Tash na kemi lexue se si ishte nji fëmi i pahajr që shetitte vetëm nëpër rrugë, mirëpo duel nji egersinë dhe e coptoi fëmin.
— Çka na mëson ky tregim?
— Ky tregim na mëson si nuk duhet me shetitë.
— Ashtu asht.
— Po çfarë fëmije ishte ai që shëtitte?
— Ai ishte fëmi i pahajr dhe i mbrapshtë.
— Çka bajnë fëmijt e mirë?
— Fëmijt e mirë nuk shetisin dhe i duen prindët e tyne e mësuesin:
— Shum mirë.
— Ishte, prap, nji fëmij dhe rrinte n’odë pranë dritares; mirëpo nji fëmi tjeter gjuejti nji pëllumb me llastik dhe nuk e qëlloi. Pllumbi fluturoi gëzueshëm, kurse guri i ra dritares, e theu dhe e qëlloi at fëmin e parë në sy, kështu syni filloi me i kullue dhe mbeti gjithë jetën pa sy!
— Çfarë fëmije asht ai që rrinte n’odë pranë dritares?
— Ai asht fëmi i pahajr dhe i mbrapshtë!
— Çka ju mëson tregimi?
— Tregimi na mëson se nuk duhet me ndejtë pranë dritares, sepse kështu bajnë vetëm fëmijt e këqij dhe të pahajr.
—Po çka bajnë fëmijt e mirë?
— Fëmijt e mirë nuk rrijnë n’odë ku ka dritare!
Çdo tregimth kështu spjegohet bukur dhe prej tij nxirret mësimi i dobishëm si duhet me u sjellë fëmijt e mirë dhe të ndëgjueshëm.
Fëmijt e mirë nuk ecin, nuk ngasin, nuk bisedojnë, nuk hypin nëpër druj, nuk hanë pemë, nuk pijnë ujë të ftoftë, nuk shkojnë jashtë në pyll, nuk lahen dhe — kush ma mundet me i numrue të gjitha këto.
Me thanë shkurt ishin të friguem tepër me këso mësimesh t’urta e të dobishme, dhe të gjithë bajshin gara kush do të jetë ma i palëvizshëm. Pak a shum të gjithë kemi qenë fëmij të mirë e të ndëgjueshëm dhe kemi ndëgjue e mbajtë në mend këshillat e ma të mëdhejvet tanë.
Kraleviq Marku për herën e dytë midis Sërbëve (5/5)
Ambienti ndikon në njeriun dhe Marku s’pati çare pa iu nënshtrue në njifarë mase atij ndikimi dhe filloi me pasardhsit e tij të virtytshëm rae shetitë, me pshtye, dhe me u shty nëpër dyert e ministrive me lutje në dorë, tue pritë që të dali para Ministrit dhe t’i lutet për nji grimë detyrëz shtetnore — vetëm aq sa t’ushqehej me bukë, natyrisht të bardhë.
Tashma merret vesh se kjo pritje e kotë para dyerve nuk zgjatte pak kohë dhe mbas disa ditësh i thanë që ta dorzojë lutjen n’arkivë, që të protokolohet.
Lutja e Markut e qiti Ministrin në hall të madh. — O vlia, ç’ka të baj me at njeri? E respektojmë, të thomi; gjithçka, gjithçka, por nuk duhet të vinte. Burri i dheut nuk asht për këto kohna.
Tekembrama, tue pasë parasysh emnin e tij të madh dhe meritat e maparshme e emnoi praktikant në nji rreth ku ban dreqi voe!
Tash Marku mëzi ia duel në krye me lutje që tia lanë armët; ia dhanë nji rrogë të plotë në Ministri, e aj shkoi me e marrë Sharacin mbasi t’i paguejë shpenzimet për mbajtjen e tij.
Sharaci, edhepse ushqye mirë, nuk dukej as per s’afërmi si përpara, ishte ligshtue shum; por edhe Marku ishte ma i lehtë barem tridhetë okë.
Kësodore Marku veshi petkat, ngjeshi armët, mbrehi Sharacin, e mbushi calikun me venë, e varri për ynkash, i hypi Sharacit, bani kryq dhe u nis për detyrë, rrugës kah i thanë. Shum kush e kshilloi me shkue me ferovi, por ai nuk deshti për mall të dynjas.
Marku kahdo që bredhte, pyette gjithnji për at rreth dhe tregonte emnin e nënprefektit.
Mbas nji ditë e gjysëm udhtimi mbërrini. Hyni n’oborrin e zyres së rrethit, i zbriti kalit, e lidhi Sharacin për nji man, uli calikun dhe ndejti i armatosun në fresk që të pijë venë.
Policët, praktikantët, shkruesit shiqojshin nëpër dritare me çudi, kurse gjindja i sillej trimit larg për rreth.
Erdhi kapiteni, i cili ishte vu në dije se Marku vinte në rrethin e tij.
— Qoftë lavdue Krishti — tha.
— Për gjithmonë e jetë, o trim i panjoftun — përgjegji Marku.
Teksa rroki armët, kalin dhe venën, harroi tana hallet dhe filloi me u sjellë menjiherë simbas të moçmes dhe me folë me vargje.
— A je ti praktikanti i ri?
Marku e prezentoi vedin dhe kapiteni i tha:
— E, po ti nuk mundesh me qenë në zyre me calik dhe armë.
— Asht adeti k’shtu në Sërbi t’madhe.
Me arm’ n’dorë njerzët venë pijnë
Me arm’ n’dorë deri gjumin bajnë!
Kapiteni filloi me ia spjegue se duhej t’i hiqte armët patjetër, poqese mendonte me ndejtë, në detyrë dhe me marrë rrogë.
Marku e pa se nuk kishte shteg tjetër, sepse — s’kish çka të bante burri i dheut, duhej me jetue medoemos, e paret i ishin sosë; por i ra në mend dhe e pyeti:
— A gjindet ndonji shërbim ku njeriu mban armët që të mundem me qenë edhe unë aty?
— Gjindet shërbimi policuer.
— Çka punon polici?
— Paj i përcjell nëpunsit rrugës me armë që, poqese i sulmon kush, t’i mbrojë; kujdeset për rregull, kujdeset që mos t’i bajë kush tjertrit dam dhe gjana kësisoji, — tha kapiteni.
— E, kështu, a?! Kjo asht detyrë e mirë… u gëzue Marku.
Dhe kështu Marku u ba polic. Edhe kjo asht përsëri ndikim i ambientit, ndikim i pasardhësve të virtytshëm me gjak të nxehtë dhe antuziazëm që t’i shërbejnë atdheut të vet. Por Marku as në kët detyrë nuk mujti as afërsisht me qenë aq i përshtatshëm dhe i vyeshëm si do të kishte mujtë me qenë edhe ma i keqi pasardhës i tij, e lene ma ndonji tjetër, ma i mirë.
Marku, tue shkue me kapitenin nëpër rreth pa shum mjerim dhe kur nji ditë iu ba se edhe kapiteni i tij nuk punonte bash me të drejtë, i ra shuplak dhe ia nxuer tre dhambë.
Për kët shkak, mbas nji gjakderdhjeje të gjatë luftarake, e kapën dhe e shoqnuen me roje në çmendinë për kontroll.
Marku nuk mujti me durue kët goditje dhe u nda këso jete befas plotsisht i zhgënjyem dhe i stërmunduem.
Kur duel para zotit, deri zoti u qesh, gjithë qiejt u dridhën.
— A e hakmore, Mark, Kosovën? — pyeti në gaz.
— U stërmundova dhe Kosovën time të mjeirë as që e pashë! Më rrahën, më burgosën, u bana polic dhe në fund të fundit më çuen me roje midis të marrëve… u ankuë Marku.
— E dijsha se ke trie dalë me këpucë të kuqe!… foli zoti butësisht.
— Të falem nderit zot dhe ma fal kusurin; as vetë nuk do ta besoj ma kukamën e pasardhësve të mij dhe vajin për Kosovën! Dhe poqese u duhen policë, barem për at detyrë kanë plot me zgjedhë, secili ma i mirë se tjetri. Më fal, o zot, por më duket se ata nuk janë pasardhsit e mij, megjithse më këndojnë mue, porse janë pasardhsit ë atij Sul Gabelit tanë.
— Ate kam dashtë me e çue edhe unë sikur ti të mos m’ishe lutë aq fort me shkue. E dijsha se ti nuk u nevojitesh atyne!…
— Edhe Sula do t’ishte, midis Sërbëve, polici ma i keq. Të gjithë e kanë kalue n’at pikë! — tha Marku e zu me qa.
Zoti fshani randë dhe i rrudhi krahët.
Burim: Radoje Domanoviq, Satirat, Rilindja, Prishtinë 1960. (Përkth. Mehmet Hoxha)
Kraleviq Marku për herën e dytë midis Sërbëve (4/5)
Marku hyni, u përzie në grumbull dhe u ul në skaj në nji karrikë, që të mos bijë në sy shtati i tij i madh.
Njerëz mos me pasë ku me e shti gjylpanën, të gjithë ishin t’emocionuem prej fjalimeve të flakta e diskutirheve dhe kurrkush as që e vuni re Markun.
Në vendin e nderit tribuna, në te tavolina për kryesin dhe nji tavolinë për sekretarët.
Qëllimi i mbledhjes ishte me dhanë nji rezolucion me të cilin duhej dënue sjelljen barbare t’Arnautëve në Kosovë dhe në tanë Sërbin e Vjetër e Maqedoni dhe zullumet që pësojshin Sërbët prej tyne në votrën e vet të lindjes.
Prej fjalëve që foli kryetari, tue spjegue qëllimin e mbledhjes, Marku u shndërrue. Syt filluen me i shëndritë nga nji zjarr i tmershëm, tanë trupi iu dridh, i mblodhi grushtat gati për luftë, zu me u shtrëngue dhe dhambët i caklluen.
— Mezi njiherë rashë në Sërbë të vërtetë, të cilët i kam lypë. Ata më kanë thirrë mue!… — mendoi Marku i gëzueshëm dhe kënaqej se ka me i gëzue kur t’i paraqitet. Sillej në karrikë prej padurimit sa për pak ajo nuk u thye krejt. Por nuk deshti menjiherë, priti çastin ma të përshtatshëm.
— E ka fjalën Mark Markoviqi — kumtoi kryetari dhe i ra ziles.
Të gjithë heshtën që ta ndijnë gojtarin ma të mirë.
— Zotni dhe shokë! — filloi ai. — Nuk asht gja e mirë për ne, por vetë rrethanat, vetë ndiesija me shtyen që ta filloj fjaIimin tim me vargjet e Jakshiqit:
„Na Sërbë nuk jemi, na njerëz nuk jemi!…
Ah t’ishim Sërbë, ah t’ishim njerëz
Athue n’at mënyrë, ng’Avall’e kaltërt
Do t’kqyrshim ftoftë n’çastin e zjarrtë
A thue n’a mënyrë, oh, vllazën, t’dashtun
A thue n’at mënyrë do t’na përbuzshit.”
Mbretnoi heshtja. Kurrkush s’merrte frymë. Heshtjen e theu për nji ças vetëm kërcitja e dhambëve të Markut dhe krikllimi i karrikës, në të cilën rrinte; shum vetë përrreth e shiquen me urrejtje e përbuzje pse e prishi at heshtje të shejtë, patriotike.
Gojtari vazhdoi:
— Po, shokë, qortim i tmershëm i poetit të madh për kët breznin tonë të mefshtë. Na shiqojmë qetsisht se si çdo ditë bijnë fli nga disa Sërbë prej hanxharit gjaksuer arnaut, shiqojmë si digjen shtëpijat sërbe në kryeqytetin e Dushanit, se si çnderohen vajzat sërbe dhe populli pson vuejtjet ma të mëdha, këtu, ndër krahina ku gjindeshin lavdija e vjetër sërbe dhe zotnillëku. Po, vllazën, prej këtyne krahinave si dhe prej PriIepit atdheut të fatosit tonë ma te madh, Kraleviqit, ndjeni fshamjet e robnis dhe tingllimin e verigave të cilat ende i tërheqin stërnipat e mjerë të Markut, kurse Kosova e mjerë ende tash çdo ditë vaditet me gjakun sërb, ende pret hakmarrje, ende asht e etshme për gjakun e anmikut, të cilën e kërkon gjaku i drejtë i Llazarit dhe i Obiliqit. E na edhe sot mbi atë fushë të mjerë lufte, mbi at vorr të shejtë të kreshnikëve tanë vigana, mbi at sqenë të lavdis s’Obiliqit të pavdekshëm, mundemi me rënkue me at jehun e trishtueshëm të lahutës, të cilin populli e përcjell me kangë në të cilën trimi ynë i madh Kraleviqi, si përfaqsues i zis së popullit, derdh lot prej syve dhe flet:
„Tungjatjeta, oj Kosovë e rrafshët.
Pse ti mue m’prite me trishtim!”
Prej këtyne fjalëve Markut iu rrokullisën lotët si arrat, por nuk deshti me u paraqitë. Pritte çka do të bajshin ma vonë. Aq iu mbarue qejfi sa i harroi dhe i fali te gjitha vuejtjet që i hoqi deri tash. Për nji ças të këtillë kishte me dhanë gadi edhe kryet e vet kuqlosh. Bile ishte gadi me u nisë për Kosovë, edhe sikur të binte prap në burg.
— Këto fjalë therin në zemër çdo Sërb, gjithë populli ynë këtu qan me Markun, por veç këtyne lotëve bujarë të kreshnikut tonë të madh, na duhen edhe musklat e Kraleviqit e të Obiliqit! — vazhdon gojtari gjithnji ma me nxehtsi.
Marku, syt gjak, me shiqim të tmershëm këceu dhe me grushta të shtëmguem të ngritun sipër kres, iu vërsul kuvendtarit si lua i egërsuem. Shum vetë i rrxoi dhe i shkeli me kambë dhe filloi kukama. Kryetari dhe sekretarët e mbuluen fytyrën me duer dhe u rrasën nën tavolihë prej frige, kurse Sërbët e entuziazmuem e zunë derën me nji klithmë të tmershme, të dëshprueme:
— Ndiiihmëë!
Gojtari u zverdh, e lëshuen kambët, u dridh si në ethe, shiqimi iu shtangue, buzët iu irnosën, u mundue me e gëlltitë pshtymën dhe zgjati qafën e i kapsiti syt. Marku mbërrini te ai, i vërtiti duert mbi kryet e tij dhe bërtiti me za të tmershëm:
— Qe Marku, mos u frigoni, vllazën!
Djersa e mbuloi gojtarin, u ba në fytyrë si çivit, u luhat dhe ra si qiriu.
Marku u prapsue, i nguli syt n’at të mjerin e vilanosun, i lëshoi duert, dhe me shprehjen e nji çudije jo të rëndomtë, vëzhgoi rreth vedit. U shtangue prej çudis kur pa se si Sërbët zunë derën dhe dritaret tue bërtitë dëshprueshëm: „Ndihmë! Policija… Krimineli!”
Marku u kapit prej çudis, u lëshue në nji karrigë dhe e zhyti kryet midis duerve të veta përbeti e leshatuke.
Tash i erdhi randë ma së tepërmi, sepse, mbas nji shprese aq të madhe në sukses të sigurt dhe mbas aq entuziazmi, situata ndryshoi menjiherë dhe befas.
Marku qëndroi gjatë ashtu pa lëviz si i gurzuem.
Pak nga pak filloi me u fashitë kukama dhe në vend t’asaj potere të tmershme të pak maparshme mbretnoi nji heshtje vorri, në të cilën mund të ndëgjohej mirë frymëmarrja mjaft e randë e gojtarit të vilanosun, që filloi me ardhë në vedi nji grimë. Kjo heshtje e papritun e çuditshme bani që kryetari i mbledhjes, nënkryetari e sekretarët filluen me e çue kryet pak nga pak, frigueshëm e me kujdes. Shiqojshin njani tjetrin të friguem me nji shprehje të çuditshme si të dojshin me pyetë: „Çka u ba kështu, pashë zotin?” Mandej filluen me shique rreth vedit me çudi edhe ma të madhe. Salla mbeti gadi e shpraztë, tash vetëm nga jashtë shum patriotë i zgjatshin krehat me pa nëpër derë e dritare të hapuna. Marku në sallë si gur, rrinte në karrikë, me brryla ndër gjuj dhe kryet e pshtetun ndër duer. Nuk lëvizte, nuk i ndihej as frymmarrja. Ata të shkelunit u tërhoqën rrëshqan përjashta mbrapa tjetërve, kurse gojtari i vilanosun erdhë në vedi, shiqoi edhe ai frigueshëm rreth vedit, kontrolloi vedin me dorë, shiqoi kryetarin dhe sekretarët, ai ata e ata ate, thuese me çudi e me frigë, pyetshin njani tjetrin: „Çka ndodhi kështu me ne? A thue kemi mbetë vërtetë gjallë?” Shiqimet e të gjithëve u ndaluen me çudin ma të madhe në Markun dhë mandej prap i këmbyen shiqimet midis tyne, thuese me shprehjen e fytyrave pyetshin e përgjegjeshin: „Kush ësht ky gogol? Çka të bajmë?! — Nuk dij!”
Ajo hështje e papritun ndikoi edhe në Markun që ta çojë kryet. Edhe në fytyrën e tij gjindej gadi e njajta shprehje çudije: „Çka ndodhi kështu befas, vllazën te mij, pafshi zotin!?”
Ma në fund, Marku, me delikatesë, butë, aq sa mundte, ia drejtoi fjalën atij gojtarit me nji shiqim plot mshirë:
— Çka të gjetë që u rrxove, bre vlla i dashtun?…
— Më ra me grushtë! — tha ai qortueshëm dhe e preku me dorë tepen e kres.
— Paj unë as nuk të kam prekë, pasha zotin dhe shën Gjonin! Ti fole mirë dhe tha se Sërbëve u duhet krahu i djathtë i Markut dhe tueqenëse unë jam kamb’ e krye Kraleviq Marku vetëm t’u paraqita; mirëpo ti u tmerove.
Të gjithë të pranishmit u hutuen ende ma keq dhe filluen me u largue kadalë prej Markut.
Marku tash tregoi çka e shtyni me iu lutë zbtit që ta lejojë me ardhë midis Sërbëve dhe çka ndodhi krejt me te, e çfarë vuejtjesh pësoi, së si ia rrëmbyen armët, petkat e calikun dhe si kaloi Sharaci, tue tërhëqë tramvaje dhe tue sjellë dollapin e kopshtarit.
Tash gojtari erdhi nji grimë në vedi dhe tha:
— Eh, vlla, ke punue cok marrzisht.
— Më duel ma mbi kapuç kukama dhe thirrja e pamejshme. U valavita në vorr, u valavita ma tepër se pesë kavaljete dhe nuk mujta cok me durue ma tepër!
— Ama në kangë këndohen ato sende, bre vlla, i im! Njerzit vetëm këndojnë ashtu. Ti nuk din çka asht poezija.
— Mirë, të lutem, rijerzit këndojnë, por ju ashtu edhe keni folë, qe, ti mu tash fole poashtu!
— Mos u ban naiv, të lutem, vlla, nuk asht gjithmonë çdo gja ashtu sikurse flitet. Njeriu ashtu flet që stili të jetë ma i bukur, ma i hieshëm! Shifet se as retorikën nuk e din. Ti je njeri i kallëpit të moçëm, or vlla, prandej nuk din shum sende. Shkenca, i dashtun i im, ka shkue shum përpara. Flas, ta merr mendja, por ti duhet ta dijsh se, simbas rregullave të retorikës gojtari duhet të këtë stil të bukur, të hieshëm, te ketë mjeshtri me i entuziazmue ndëgjuesit, të përmendë gjak, thikë dhe hanxhar, verigat e robnis dhe luftën! Të gjitha këto vetëm për punë të bukuris së stilit, e kurrkush nuk mendon seriozisht, sikurse mendon ti, se duhet menjiherë me i përvjelë duert, dhe hajde, hidhu në luftë me gjithë mend. Po kështu edhë në kangë hidhet fraza: „Çou, o Mark…” e tjera, por kjo asht për punë të bukris… Nuk kupton, vlla, ke ba marri; shifet se je njeri i thjeshtë, i kallëpit të vjetër. I merr fjalët ende në kuptimin ad literam dhe nuk e din se stili letrar fillon menjiherë me dukunin e tropes dhe të figurave.
— Çka të baj tash? As zoti nuk më thrret që të kthehem mbrapa, as këtu s’mundem me qëndrue.
— Vërtet hall i madh — ndërhyni kryetari si i brengosun.
— Shum hall i madh — edhë tjerët thanë me të njajtin ton.
— Sikur të kishit zhiranta të mirë dhe të merrshit disi pare me kambial! — tha gojtari.
Marku nuk kuptoi.
— A keni miq të mirë këtu në vend?
— Përpos zotit s’gjindet kush për mue.
Nuk e kam paj probatimin t’im
Probatimin Obiliq Milloshin
Probatimin Millan prej Toplicës
Probatimin…
Marku deshti me rreshtue edhe ma, por ai gojtari e ndërpreu:
— Dy kishin me qenë mjaft, nuk duhen ma tepër!
— Por, po mendoj diçka… fiiloi kryetari mendueshëm, me madhshti e u ndal tue fërkue ballin me dorë, mbas nji heshtjeje të shkurtë iu drejtue Markut me pyetje:
— A?… A din me këndue e me shkrue?
— Dij hem me këndue hem me shkriie — tha Marku.
— Po mendoj diçka, qysh kishte me qenë sikur të paraqesish disi lutje për ndonji detyrë. Kishe me mujtë me u lutë ndokund që të të shtinë në punë si praktikant.
Marku mezi u muer vesh me ta çka asht praktikanti dhe në fund të fundit pranoi, sepse i thanë që në krye të motmotit do të kishte nga gjashtëdhetë-shtatëdhetë duket e ai trimi ishte filuz.
Ia shkruen lutjen, i dhanë nji gjysëm dinari për pullë dhe nji gjysëm dinari që t’i gjindej në ngushticë, poqese do t’i ndodhte ndonji fatkeqsi dhe e drejtuen që ta jepte lutjen në Ministrin e mbrendshme.
Kraleviq Marku për herën e dytë midis Sërbëve (3/5)
Puna, natyrisht, vijoi rrugën e vet ligjore. Mbasi policija bani hetime në vend, i hetoi fajet hollsisht, ia referoi të gjitha aktet gjyqit për veprim të matejshëm.
Gjyqi caktoi seancat, i thirri dëshmitarët, bani ballafaqime. Prokurori publik, ta merr mendja, kërkoi që Marku të dënohet me vdekje. Avokati i Markut, prap, provoi energjikisht se Marku asht i pafajshëm dhe kërkoi të lirohet. E nxuerën Markun në gjyq, e ndëgjuen e kthyen prap mbrapa në burg. Edhe ai disi u hutue prej çudis çka mbarohej me te. Gjaja ma e randë për të ishte se i duhej me pi ujë, e ai nuk ishte mësue me te. Gjithçka kishte me e durue lehtë, asht trim, por ndjente se uji i bante shum dam. Filloi me u tha dhe me u shugate. Ai nuk ishte ma Marku, as zoti mos e dhashtë të jetë! Burri i dheut dalëngadalë u ba shkop, petkat lavareshin në te, thuese nuk ishin të tijat dhe kur ecte i ngrehte kambët zhag.
Bërtitte shpesh në dëshprim:
— Ah, o zot, po kjo asht ma zi se burgu i mallkuem i Azaqit.
Tekembramja, gjyqi dha vendimin, me të cilin, tue pasë para sysh meritat e Markut për çashtjen sërbe dhe shum rrethana lehtësuese, e dënoi Markun me vdekje, të paguejë damet dhe të gjitha shpenzimet gjyqsore.
Çashtja shkoi në gjyqin e apelacionit dhe ky e ktheu dënimin me vdekje në burgim të përjetshëm, kurse gjyqi i diktimit gjeti disa të meta dhe ia ktheu aktet gjyqit, tue kërkue që të pyeten e të betohen disa dëshmitarë.
Procedura gjyqsore zgjati kështu dy vjet dne ma në fund edhe gjyqi i diktimit e vërtetoi akt-gjykimin e ndryshuem, simbas të cilit Marku u dënue me dhetë vjet burg të randë ndër pranga dhe të paguejë të gjitha shpenzimet penale dhe gjyqsore, por jo si fajtuer politik, mbasi u provue se nuk i përkitte asnji partije politike.
Natyrisht për nji vendim të këtillë patën në konsideracion faktin se Kraleviq Marku asht fatos i madh i popullit dhe se ky proçes asht nji rast unik. Tekembrama nuk ishte as punë e lehtë: Edhe ekspertët ma të mëdhej ranë në pikë të hallit. Si mundesh me e dënue me vdekje dikend që dihet, se ka vdekë para aq shum kohe, dhe asht çfaqë sërish prej botës tjetër?
Dhe kështu, Marku, pa pikë faji, ra në burg. Tueqenëse shpenzimet gjyqsore dhe penale nuk kishin prej çka me i nxjerrë, u vendos që të shiten në licitacion publik: Sharaci, petkat dhe armët I Markut. Shteti i bleu menjiherë veresije për muze armët dhe petkat, kurse Sharacin e bleu shoqnija e tramvajeve me pare në dorë.
Markun e qethën, e rruen, e lidhën me vargoj të randë e veshën me tesha të bardha dhe e çuen në qytetin e Beogradit. Marku këtu vuejti aso vuejtjesh që as nuk i kishte shkue nëpër mend kurr se mundet me i durue. Në fillim bërtitte, zemrohej, kërcnonte, por u mësue gradualisht dhe iu dorzue qetsisht fatit. Dhe, kuptohet, gjatë kohës së burgimit që ta mësojë ndonji send dhe ta përgatisin për shoqnin, në të cilën duhej të vepronte mbasi ta kryente dënimin, si antar i dobishëm, filluen pak nga pak me e mësue të punojë punë të dobishme: bante ujë, vaditte kopshtin, prashitte qepët, kurse ma vonë zu me mësue me ba brisqe, brusha, konop dhe shum gjana tjera.
Edhe Sharaci i ngratë tërhiqte tramvajin prej mëngjesit deri në mbramje, pa pushue. Edhe ai u ligshtue. Kur ecte, mezi i qitte kambët dhe posa e lëshojshin e zente gjumi dhe andrronte, ndoshta, kohën e lumtun kur pinte venë kuqloshe mbantë ndër jela gërsheta t’artë ndër thundra patkoj t’argjent, në gjoks silambeta t’artë dhe frenin e praruem — kur bante në shpinë zotnin e vet ndër lufta e mejdane t’idhta dhe me te zente zanat në vrap. Tash ishte ligshtue: vetëm asht e lëkurë, brijët i numroheshin, kurse ndër kërdhokulla mujshe me ia varrë torbën.
Markut i erdhi randë ma së tepërmi kur, tuë e çue diku në punë, i ndodhi rasti me pa Sharacin e vet aq të rraskapitun. Kjo i dhimbti ma shum se sa të gjitha mjerimet e tij. Shpesh kur e shihte Sharacin aq të trishtueshëm derdhte lot dhe tue fsha ia fillonte:
„Ah Sharac ti e mira e ime!…”
Atëherë Sharaci kthehej dhe hingllonte dhimbshëm, por n’at ças kondukteri i binte ziles dhe tramvaji nisej, kurse roja ia tërhiqte vrejtjen Markut njerzisht që ta vazhdojë rrugën, sepse fuqija dhe shtati i Markut i imponoheshin. Kështu nuk mbërrinte me e mbarue fjalin.
Kështu Marku i ngratë pësoi të zit e ullinit dhetë vjet për fisin e vet, tue mos i braktisë idet për hakmarrjen e Kosovës.
Shoqnija e tramvajeve e nxuer Sharacin jashtë përdorimit dhe ate e bleu nji kopshtar me ia sjellë dollapin.
Kaluen edhe këto dhetë vjet vuejtjesh. E liruen Markun.
Kishte pakëz të holla të kyrsyeme, të cilat i kishte fitue tue shitë cikrrime të ndryshme që i kishte punue vetë.
Së pari shkoi në mejhane dhe thirri dy berberë që ta lajnë dhe ta rruejnë, mandej porositi që t’ia pjekin nji ogiç nandë-vjeçar dhe t’i sjellin mjaft venë e raki.
Pikësëpari deshti që me ushqim dhe pije të mirë të këndellët dhe të përmirsohet mbas kaq vuejtjesh. Ndejti kështu ma tepër se pesëmbëdhetë dit, derisa e ndjeu vedin se ka kthye nji grimë, mandej filloi me rrahë menden çka me ndërmarrë.
Mendoi e çmendoi dhe ma se mbrami vendosi me ba nji punë. U ba tebdil që kurrkush mos me e njoftë dhe u nis ta gjejë së pari Sharacin e ta shpëtojë edhe ate prej taksiratit, mandej të shkojë prej njanit Sërb te Sërbi tjetër dhe të marri vesh kush janë ata që e thirrën aq shum, a janë Sërbë ata që e rrasën në burg dhe qysh ka me u hakmarrë ma së miri për Kosovën.
Marku ndjeu se Sharaci i tij gjindet te nji kopshtar, të cilit ia sillte dollapin, kështu u nis për atje ku i thanë se ka me e gjetë.
E bleu lirë, sepse edhe kopshtari kishte dashtë me ua dhanë magjupëve dhe ia çoi nji katundari, me të cilin u ujdis që ta ushqejë me tërfojë dhe t’i bajë hyzmet, athue mos kthente Sharaci. Marku zu me qa kur e pa Sharacin e mjerë se sa i ngratë dukej. Ai katundari kishte qëllue burr i mirë, pat mëshirë dhe e muer Sharacin për ta ushqye, kurse Marku vazhdoi rrugën kambë.
Tue ecë kështu, e gjeti nji katundar të vobekët n’arë ku punonte dhe e përshëndeti me emnin e zotit.
Marku filloi me kuvendue me te për këte e për ate dhe përnjiherë në bisedë e sipër tha:
— Qysh kishte me qenë sikur Mark Kraleviqi të çohej tash prej vorrit dhe të vinte te ti?
— Kjo tash nuk mundet ma me ndodhë.
— Po sikur me të vërtetë të vinte, çka kishe me ba ti?
— Kisha me e thirrë që të më ndihmojë me e prashitë kët misër — u tall katundari.
— Po sikur të të thirrte për Kosovë?
— More pusho, or vlla i dashtun, ku e gjete ti Kosovën? Nuk kam kohë me shkue në pazar me u ble fëmijve krypë e opinga. E ta dish, nuk kemi as me çka me i ble.
— Mirë, or vlla, por a e din ti se në Kosovë sharroi mbretnija jonë dhe duhet marrë haku për Kosovën?
— Kam sharrue edhe vetë, more vlla i im, ma keq s’ka si bahet. A sheh se po eci zdathë?!… Dhe kur të më shtrëngojë të paguemit e tatimit, s’kam me dijtë as se si e kam emnin, e ti mue më flet për Kosovën e mjerë.
Markun e qiti rruga në shtëpin e nji katundari pasanik.
— Qoftë lavdue Krishti, vlla!
— Për gjithmonë! — përgjegji ai dhe e shiqoi me dyshim. — Prej kah je, or vlla?
— Jam prej nji vendi të largët, dhe pata dëshirë me kalue këtu pari, që të shoh si jetojnë njerzit e këtushëm.
Marku edhe këtij ia përmendi, në bisedë e sipër, qysh kishte me qenë sikur Mark Kraleviqi t’u çfaqte përsëri dhe t’i ftonte Sërbët me u hakmarrë për Kosovën?
— Kam ndie se nji i krisun para dhetë vjetësh ishte shti se ishte Mark Kraleviqi dhe kishte ba disa vrasje e vjedhje dhe e kishin dënue me burg.
— Po, edhe unë kam ndie, por çka kishe me ba sikur të paraqitet Marku i vërtetë dhe të të ftojë në Kosovë?
— Kisha me e pritë, me i qitë mjaft venë me pi dhe me e përcjellë si duhet.
— Po Kosova?
Çfarë Kosove në këto vjet të ngushtë?! Kjo punë kushton shum! Ky asht shpenzim i madh, or vlla.
Marku e la ate dhe u nis. Nëpër katund gjithkund kështu. Disa janë krrusë mbi shetën dhe vetëm pranojnë përshëndetjen „qoftë lavdue Krishti” dhe nuk flasin ma tepër kurrgja. Njerzit nuk mujnë me humbë kohë, duhet me prashitë dhe me krye punët me kohë po dëshruen që drithi të paguejë mirë.
Kështu Marku u mërzit në katund dhe ndau menden me shkue në Beligrad e atjë te përpiqet athue mos mundet me ba diçka për Kosovën dhe të marrë vesh prej kah kaq thirrje të shumta, të sinqerta, me zerhër e nji pritje e këtillë.
Erdhi në Beligrad. Qerre, tramvaje, njerëz — të gjithë ngarendin, nguten, kryqzohën, ndeshen. Nëpunsit nguten ndër zyra, tregtarët me puhë tregtare, puntorët mbas punës së tyne.
E ndeshi nji zotni me influencë të veshun mirë. Marku iu afrue dhe u përshëpdet me te. Ai, hutue nji grimë u prapsue dhe i erdhi turp prej petkave të këqija të Markut.
— Unë jam Mark Kralëviqi. Kam ardhë këndej që t’u ndihmoj vllazënve të mij — tha Marku dhe tregoi krejt si ka ardhë, pse ka ardhë, çka ndodhi krejt me te dhe çka mendon me ba ma vonë.
— Ashtu. Po më mbarohet qejfi që Ju njofta, zotni Kraleviq! Shum mirë po më vjen! Kur mendoni në Prilep?… Po më vjen mirë, besoni, por të më falni, jam kah ngutem për zyre! Servus, Mark — tha ai dhe tfilloi përngutshëm.
Marku e takoi të dytin, të tretin. Me Cilindo që takohej biseda ashtu kryhej për nji çast me: „Jam kah ngutem për zyre! Servus, Mark!“
Dhe kështu Marku i ç’gënjyem, filloi me bjerrë shpresën. Shkon rrugës, hesht, i mrrolun, mustaqet i kanë ra mbi krahë, nuk ndalon kërkend, nuk e pyet kërkend për kurrgja. Dhe kend ka me pyetë ma? Kedo që sheh, nxiton në zyre. Kosovën nuk e përmendi kurrkush për be. Natyrisht, zyra ka ma vleftë se Kosova. Marku, edhepse me nerva shum të fortë, u ba nervoz për at zyrë të mallkueme, e cila, mbas mendimit të tij e konkuronte me aq sukses Kosovën. Ma në fund ndeja filloi me iu ba gjithnji ma e merzitshme e ma e merzitshme në mes t’atij grumbulli njerzish, të cilët thuese nuk punojnë kurrgja, por vetëm nxitojnë me shkue në zyrë. Katundarët ankohen sërish për vjet të papllehshëm dhe në kryepleq, nguten n’ara, punojnë gjithnji dhe bajnë opinga të shkyeme tirç të grisun. Marku borri çdo shpresë në suksesin e vet dhe as nuk e pyeti ma kend as që u takue me njeri. Mëzi pritte që zoti ta thrrasi përsëri ne botën tjetër, që të mos vuejë ma tepër, sepse çdo Sërb ishte i zanun me halle e punës të veta të ngutshme dhe Marku e ndiente vedin plotsisht të panevojshëm.
Kështu nji ditë ecte i dëshpruem e kryevarrë, paret e shkreta i ishin sosë dhe nuk kishte me çka me pi as venë; pijeshitsja Janja tash hanese kur ishte në vorr — ajo po t’ishte gjallë do t’i kishte dhanë rhe pi venë veresije. Shkonte ashtu rrugës me krye për dhe dhe për pak qenë tue i shpërthye lotët kur iu kujtuen koha e vjetër e miqt, sidomos Janja e bukur dhe e zjarrët dhe vena e saj e ftofte.
Kur përnjiherë, vuni re plot gjind para nji mejhaneje të madhe dhe ndjeu përmbrenda nji poterë të madhe.
— Çka asht kjo këtu? — e pyeti njanin, natyrisht, në prozë, sepse edhe ai nga halli e kishte shkrehë të biseduemit në vargje:
— Kjo asht mbledhje patriotike — i tha ai dhe e mati prej majës së kres deri në fund të kambëve, si person të dyshimtë dhe u largue pakëz prej tij.
— Po çka bajnë atje?… prap ia drodhi Marku.
— Shko, bre vlla, dhe shih… i tha ai me zemrim dhe ia ktheu shpinën Markut.
Радоје Домановић 