Tag Archive | student

A Vote for the Blind Bards

Up until a few years ago, grandpa-Mijat, as the whole village and all the neighbouring villages had called him, was still alive. And it had amazed me even when I was little – even grey-haired old men called him grandpa-Mijat, saying that for as long as they could remember grandpa-Mijat was an old man. I remember him from when I was little and attended the village primary school. His house was near the school and I feel as if I were looking at him right now, strolling gently down the road by the school. Tall, stout, with long grey moustache, longish grey hair, nearly at shoulder length, beard neatly shaved, and long grey eyebrows that almost covered his eyes. He walked at a slow pace, in long strides, and always upright. He smoked a long chibouk[1] made from cherry wood, and a firesteel was always hanging at his hip; across his chest he always carried an old leather pouch, and in it a tobacco pouch made of dried sheep’s bladder, a flint stone, and a few more necessities. His household was a strong, big zadruga[2] with over fifty members. It was probably only due to respect towards grandpa-Mijat that they stayed together, because almost immediately after his death their zadruga split into several households.

Although illiterate, grandpa-Mijat still held school and science in high esteem as if it were sacred, and he rejoiced seeing any child that could read books and write letters, which was a rarity in his youth. He always advised the younger folk to send their children to school to receive education. Sometimes he would sit by the hearth, light his chibouk, letting thick wisps of smoke through his grey moustache that was slightly yellowed around the lips, and the children would read epic poetry to him, or he would tell them about the battles and the heroes of the uprising. When the first uprising erupted he was five years of age, and by the time of the second uprising[3] he was already on the battlefield. Often when telling the stories about those harrowing days, slain heroes, and devastating adversities, a tear would roll down his wrinkled cheeks and he would take the gusle[4], pull the bow over the string – the mournful sound shimmered in the air – and the sombre old voice sounded:

Dear God, a mighty marvel, such portents in the skies
Across the realm were seen, to herald Turks’ demise…

Once, some two or three years before his death, in a conversation with the teacher, grandpa-Mijat said,

– It makes one wonder, teacher, today we have liberty and literate men and schools and everything, and yet men are only becoming worse!… – and saying that, grandpa-Mijat sank deep in thought, sadly shook his head, and sighed.

Teacher said nothing.

After a short silence, grandpa-Mijat spoke again.

– My child, I will die soon, and would really love to see the children learning in school, and watch what is going on in there.

– School exams are in three days, grandpa-Mijat, you can come to the exams! – teacher invited him wholeheartedly.

And grandpa-Mijat promised he would come.

The exams were like any other: children with their faces freshly washed, dressed better than usual, sitting stiffly on their seats with a terrified look on their faces because the school inspector, that “monster” that teacher had used to scare them throughout the year, had come. The inspector, serious, frowning, sat at the table with an important air. Specially for him they put a clean cloth over the table and a bouquet of flowers in the glass. His face was dignified as if he were preparing to hold a lecture at the University, and when he browsed through the report cards, he did it with such an important and pensive expression that one would think he was in the process of solving some serious scientific problem. Children stared at him, their eyes bulging out, frightened, and from each of their expressions one could read, “Oh, my, how scary he is!”

The teacher also looked scared and changed, as if he were expecting a verdict on which his life depends. There is also another important question tormenting him: “Is the inspector a philologist or naturalist?” The answer will determine how he will proceed with the examination, and, of course, determine its success. The school board, consisting of five townsmen, sat there in all seriousness and pretended to observe and appraise the teacher’s efforts. Pupils’ parents sat at the end of the room and listened to their children’s achievements.

The exam was proceeding as it should.

Grandpa-Mijat came in. Both children and adults stood up. Inspector fretted and waved at the children to sit down and not interrupt the exam. Grandpa-Mijat was given the best seat. He sat and observed with reverence the multicoloured pictures of snakes, cows, birds and other God’s creatures on the walls, and then the abacus, blackboard, maps. On one table he noticed a lump of salt, a small bar of sulphur, a piece of iron, a steel rod, some stones, and dozens of other common items.

All these things around the school impressed grandpa-Mijat as much as the first time he saw the railroad.

And once grandpa-Mijat sat down, inspector called a pupil.

– Ask him the same topic – inspector told the teacher with dignity, assuming a position and expression of deep, solemn attention.

– Tell us, Milan, what you know about sheep. Careful, slowly, don’t be afraid, you know it well.

The child’s eyes bulged, He extended his neck a little, swallowed nervously, looked in fear at the inspector and shouted in a resonant voice,

– Sheep!… (there he swallowed again, stood on his toes a little, and shouted further) Sheep, it has a head…

– Very good! – said the teacher.

Inspector nodded approvingly.

Not knowing what the inspector’s gesture meant, the child became a bit confused, and continued:

– It has a head, neck, body and limbs; on its neck it has long hair that is called mane…

– Careful, don’t talk nonsense! – said the teacher with a slightly stricter tone.

– Have you never seen a sheep, you fool! – the child’s father shouted angrily from his seat and the other guests laughed.

– The guests will kindly not interfere! – remarked the inspector.

– But, Sir, this is my boy, he’s been herding sheep for days on end, and now he’s saying it has a mane. What did you to my child in school?!

The child started crying.

– Be careful, what’s upsetting you, you can do this well – said the teacher and patted the child’s head, although he would have rather slapped him with an open hand.

The child became even more bewildered and proceeded to mix up all the subjects:

– Sheep, it is our domestic animal, it has a head and on it the post office, telegraph and the district court.

– Think carefully. Sheep! Understand: sheep! – said the teacher, all trembling. – What post office are you gibbering about?!

– It has a head, and the national assembly convenes therein!

– Careful! Or I will send to your seat!

– It is a predator; it has two sources, one on the Golija mountain, and other… and they merge into one near Stalać and flow northward…

– Have you lost your mind today?! – the teacher shouted.

– It is our useful plant which ripens in the autumn and gives us a sweet thick-skinned fruit, its young are born blind, and it sheds its fur every year.

– Sit down! – shouted the teacher angrily and wiped large beads of sweat from his brow.

The exam continued with the other pupils.

Grandpa-Mijat was all ears and listened with amazement at the questions the children were being asked, while he knew it all as well as any child, even without any schooling.

He heard that pigs love to eat acorns, that they have a head and four legs, that the young pig is called a piglet, female is a sow, and male is a boar. He also heard that the ox has a head, four legs and a tail, it ruminates, eats grass and pulls a cart, and the cow gives us tasty milk. The ox meat is eaten, and ox hide used for shoemaking. He heard then also that salt is salty, white, and it can dampen; that steel is unyielding and used for making knives, scythes etc.

And there were some children who were unable to say all that. One child even said that horses nest in high trees and eat bugs, and another child raised their hand and said that a horse eats hay, grass and oats, and it does not ruminate; the child also guessed that horse draws a cart and can be used for riding as well.

– There you see who pays attention in class, doesn’t dawdle about, learns all lessons and knows his subjects! – added the teacher, satisfied.

Next grandpa-Mijat listened to the children talk about pears, cherries, apples, plums, and different trees. Where each one of them grows, what kind of fruit it bears, and what it is used for: grandpa-Mijat listened, and he started wondering why he knew all that better than the children without having gone to school.

Then they moved on to fourth grade Serbian language.

Inspector called one of the better students.

– Let him read, or if he knows any song by heart, recite it!

– A song? Alright.

– Which song do you know?

– I know “Departure for Kosovo”.

– Let’s hear it then!

Now when the gates were opened, what time the morning shone,
Then forth unto the gateway Queen Milica came down,
And stood beneath the portal in the shadow of the arch,
What time unto the muster the host began to march.
The spears shone over the chargers…

– Enough! – the inspector interrupted.

Grandpa-Mijat had just warmed up to it a bit and he liked the song, but frowned when the inspector interrupted it.

– Tell me now, what type of word is spears? – asked the inspector.

Spears, it is a common noun.

– Very good!

–Which grammatical case is it in?

Spears, it is the first case plural, the first case singular is spear, and it is declined by the second pattern.[7]

– Nice, and now tell me what is that word when? “Now when the gates were opened”, that’s how you started the song. So, the when?

When, it is an adverb.

– And what are adverbs?

– Adverbs are words added to verbs to show place, time and method, where, when and how the action of the verb is performed.

– Very nice! And are there any verbs in that sentence?

– Yes, verb shone, from the verb to shine.

– Very good, sit down, you passed.

– Let Milivoje Tomić continue the song! – inspector called out.

The spears shone over the chargers, before them Boško rode
On a bay steed, and his rich weed with shining goldwork glowed.

– Hold it: “and his rich weed”. What type of word is that his?

His, it is a pronoun.

– Carry on!

And the standard that he carried swept round him fold on fold;
Over the steed it bellied; thereon was an apple of gold;
From the apple rose gilded crosses, and tassels from them did hang,
And brushed against his shoulders as in the wind they swang.

– Enough! – said the teacher. – Tell me now what type of word is brushed?

Brushed, it is a verb, from the verb to brush.

– What tense is it? – asked the inspector.

Brushed – past tense.

Grandpa-Mijat started grumbling sullenly because they interrupted the song. This was the only thing he liked from all the subjects that children were taught, and even then they would not allow people to enjoy the whole song.

The next pupil they called continued:

Queen Milica sprang forward to the bay stallion’s head,
And she clasped arms round her brother, and unto him she said:
“My brother Boško, thou art become the tsar his gift to me.
Thou shalt not go to Kosovo; he gives his blessing to thee;
Thou shalt give the golden banner to the hero of thy will,
And be my brother in Kruševac, that I may have thee still.”
Boško answered her straightway: “Get back to thy hall this tide!
I would not turn nor give up the flag with the great cross glorified,
Though the tsar should give me…

– Stop! – the teacher interrupted. – What type of word is me? “Though the tsar should give me…”

Grandpa-Mijat jumped up from his seat, his grey hair shaking violently, eyes shining angrily under his bushy eyebrows, and he shouted,

– You scoundrel, why don’t you let children recite this beautiful song, but keep distracting them with that nonsense?

Teacher smiled at grandpa-Mijat’s remark, whispered something in the inspector’s ear, and the other said:

– We have to, old man, that is the curriculum.

– If you have to, then throw your curricula away, and close down all the schools so that children would not sit there in vain. That curriculum of yours baffled the children with nonsense so that after all this schooling they don’t know what a horse eats, even though they knew it all before coming to school. If your curriculum is like that, then they would be better without it and without schools. Let the blind bards roam the world, sing our old songs and praise our heroes, as it was in my youth, and we were no worse men back then!

Thus spoke grandpa-Mijat with a deep sorrow, his voice trembling. He wanted to say something more, but instead he shook off his hands, sighed deeply, turned towards the door, and sadly shaking his head walked out of the school while the guests, teacher, and children remained inside in silence, taken aback.

– By God, grandpa-Mijat is talking sense, a wise, old-fashioned man! I, too, vote for the blind bards! – a low voice came through from one of the peasants, for whom voting has already become a habit, and thus broke the gloomy, deep silence.


In Belgrade, 1902.

For the “Radoje Domanović” Project translated by Vladimir Živanović, proofread by Hannah J. Shipp.

English translation of the Serbian epic poem “Departure for Kosovo” (“Tsar Lazar and tsáritsa Mílitsa”) taken from: Heroic Ballads of Serbia, Sherman, French & Company, Boston 1913, translated by George Rapall Noyes and Leonard Bacon.


[1] Chibouk (Turk. çıbık, Serb. чибук) is a long-stemmed Turkish tobacco pipe.

[2] Zadruga (Serb. задруга) refers to a type of rural community historically common among South Slavs. Generally it was formed of one extended family or a clan of related families; the zadruga held its property, herds and money in common, with usually the oldest member (patriarch) ruling and making decisions for the family.

[3] First and Second Serbian Uprising are a part of the XIX century Serbian Revolution, during which Serbia evolved from a province of the Ottoman Empire into an autonomous state. First Uprising lasted from 1804 to 1813, and the Second from 1815 to 1817, after which the semi-independent Principality of Serbia was established.

[4] Gusle (Serb. гусле) is a traditional single-stringed musical instrument used in the Balkans; it is always accompanied by singing, mostly of epic poetry.

[5] First verses of “The Start of the Revolt against the Dahijas”, epic song created and performed by the famous Serbian blind bard (guslar i.e. gusle player) Filip Višnjić (1767–1834). The song recounts the events that lead to the beginning of the First Serbian Uprising, and it was first recorded by Vuk Karadžić in 1815.

[6] Serbian epic poem which tells the story about the departure of the Serbian army to the battle of Kosovo in 1389. The poem was first recorded by Vuk Karadžić from the famous bard (guslar) and storyteller Tešan Podrugović (1783–1815). It was titled “Tsar Lazar and tsaritsa Milica” by Vuk, but it is also known simply as “Departure for Kosovo”.

[7] Serbian nouns have three declensional types, which are further divided into different patterns.

Demon (2/2)

(previous page)


A grand sunset. The west is covered in pink hues, and the forests look as if they were engulfed in flames of most vivid colours.

Đorđe read until dusk, and then he went out to the garden to rest and enjoy in the most beautiful time of day.

He recalled Turgenev’s descriptions of nature’s wonders, so he started observing each little cloud, each nuance of the magical colours of the sunset, the forest, the sky showing here and there through the trees, and the rays of the sun piercing through as if there were a red-hot mass of blood flowing behind the forest. He looked at the branches lightly trembling, and the leaves fluttering in the wind.

It seemed to him as if the whole nature possesses a soul, boundless and magnificent, and that his soul had blended with it, and surrendered to silent, sweet longing, and mysterious, grandiose serenity.

Suddenly he heard hooves stomping and he looked up the road. Two horsemen rushed towards him in a cloud of dust, and dismounted before his house.

Another scribe from the county seat, accompanied by a gendarme.

– Good afternoon! – muttered the scribe through his teeth, all dignified and pompous, looking almost over Đorđe’s shoulder, and not even waiting for him to greet them back, he asked in a sharper, more official tone:

– Are you Đorđe Andrić, the philosopher?

– I am – said Đorđe, looking astounded at the scribe and the gendarme strolling back and forth by his side, frowning seriously.

– Are you the one distributing books that are against the current state of affairs and the government?! – asked the scribe, full of authority.

– Me?! – asked Đorđe, shocked by such an unexpected question, and he just could not believe what was going on.

Gendarme made a slight cough, but with such an air of importance as if he were saying: “Beware, I am also standing before you in this uniform, in all my power and might!”

– Kindly come inside the house! – ordered the scribe. Gendarme approached him with his chest forward.

– But I don’t know what it is you want, I don’t even know who you are!…

– Now you’ll get to know who I am! – shouted the scribe as he nodded at the gendarme.

Gendarme grabbed his arm, pushing him forwards, and uttering in an even sterner tone:

– Get in when you’re spoken to, quit playing the fool! – pointing at the door.

Đorđe went in.

Only his mother and his three-year old nephew were in the house, while others had gone to work in the fields, where they will stay the whole night.

When the scribe entered, the poor lady bowed, and approached meekly to greet them, but he didn’t even look at her, he just followed Đorđe into the room.

Gendarme followed them inside with the same important air.

The search started. They collected all the books and papers. Night fell. They lit a candle and ransacked the house and the basement, they even raised the icons from the walls to check if there was something behind them.

The moon was shining and the stars were alight. Windmills are clattering and work songs were echoing in the air. It would’ve been such a pleasure just to stand and watch all the beauty surrounding them.

The old woman sat alone in front of the house and cried, praying to God, while young Ivica was sitting on the doorstep playing, unwinding a ball of yarn from his grandma’s basket.

At the same time, far away from home, Đorđe was walking in front of the gendarme.

Deep in thought and shaken by the strange event, he could not enjoy hearing his favourite work song:

Shine, oh moon, shine, cold light!

Only a young dreamer could have felt the weight of Đorđe’s thoughts and emotions.

In front of them a farmer was driving a cart full of wheat. Cowbells on the oxen were clanking in the rhythm of their gait, and the farmer was singing out loud:

Oh, dark night, cold till the morrow,
Oh, my heart so filled with sorrow!

Never before has Đorđe felt and understood so vividly and so strongly this song that was forged by suffering from the hearts of the common folk.

The next day, having spent the night under surveillance in the tavern, by the mercy of the chief inspector, Đorđe was now standing before him bareheaded, pale, and tired of the sleepless night and strange thoughts.

Chief inspector started interrogating, and an apprentice clerk was taking notes.

– What is your name?

– Đorđe Andrić.

– What is your occupation?

– I am a student.

Chief inspector must have counted this to be an aggravating circumstance.

– How old are you?

– Twenty one.

– Have you ever been convicted?

– I was put in detention during my first year in grammar school.

– What for?

– For calling a friend ‘beanpole’!

Chief inspector thought about something for a second, searched through the books and muttered to himself:

– Right, defamation! Who sentenced you?

– Class teacher did!

Chief inspector winced, and it looked as if he were ashamed of himself.

– Have you ever been convicted by a civil court?

– How could I’ve been when I’m still a student?!

Chief inspector fell silent, mulling something over, and at long last he mumbled:

– This is an urgent matter – he coughed and continued the interrogation after having finished a whole cigarette and drinking a glass of water, just like a man preparing to embark on a serious undertaking.

– What did you read yesterday?

– The “Demon”!

– Write that down! – shrieked the chief inspector. – Did you read it to anyone else?

– No, but I could recommend it to anyone as very nice reading.

– You are standing before authority, think well before you repeat that it is nice, very nice reading!

– Very nice!

– You dare say so?! Write that down, he read it, and contrary to civil laws still claims that a forbidden thing is nice.

– In the name of God, Sir, what is so horrible in saying that Lermontov’s “Demon” is a nice thing? Do the laws forbid that?

– Who are you trying to deceive? Who’s asking you about Lermontov? Don’t tempt your fate by trying to play tricks with the chief inspector!

– That’s what you’re asking me about!

– About what?!

– Well, the Lermontov’s “Demon”, whether it is a nice thing!

– So?!

– So I’m saying that the poet is a genius and rightfully celebrated.

– Don’t give me this nonsense, tell me what is it you like in that book, that is what I want, understand! – shouted the chief inspector thumping his feet which made the whole building trembled.

Đorđe was astounded, but he had to quote, so he chose verses randomly:

By the first day of our creation
I swear, and by its final night
I swear by evil’s condemnation
And by the triumph of the right!

– Enough! Don’t you make a fool of me with this nonsense! – shouted the chief inspector slamming his hand on the table angrily.

– Well you asked for it!

– I know what I’m asking for, speak up before I show you what I can do!

The clerk was picking his teeth, eyeing the chief inspector and the student, dumbfounded by the proceedings.

– But I assure you that is the “Demon”! – said Đorđe, all sweating from anger.

Chief inspector sat still for a moment, and then he asked:

– So, it’s in a poem?!

– Yes, Lermontov is a poet!

– Don’t you mislead me!

– Well he wrote it!

– Who did?

– Lermontov.

Chief inspector rang his bell, and ordered to have Lermontov looked up in the Police Herald.

– It’s Zmaj’s translation!

– What translation?

– Of the book.

– Who is that Lermontov?

– Russian.

– A-ha, so he is Russian?! – said the chief inspector, gawking at him, lost for words.

The clerk returned and said that there is no such thing in the Police Herald.

It took a lot of explanation for the chief inspector to come to his senses, to understand that poets are not photographed for warrants in the Police Herald, and that this is a book publicly available to anyone.

He even ordered a copy of Zmaj’s “Poems” to be brought from the bookstore, to make sure it is in there.

Eventually his tone softened, and became almost cordial:

– Alright, alright, sir, we will see about this; I will keep, you know, just in case, that Russian book, until I’ve inspected it! Our job is hard, you see. We step on people’s toes, and all that because of our work. And people do not understand, they think it’s all my whim!

– Goodbye.

– Farewell, give my regards to your family, we did put you on a bit of a rough spot, haven’t we?

This may have happened somewhere once, some time ago in some strange land, and it may not have even occurred on Earth, if perchance there are people inhabiting the Moon. It is most likely to believe this to be a dream of mine. Dreaming feels so sweet, and I do not want to become disappointed like Đorđe. Already he thinks somewhat differently now, and he stopped dreaming only about poems.


Belgrade, 16th September 1898
Published in “Novi Odjek” (New Echo) on 20th September 1898


For the “Radoje Domanović” Project, translated by Vladimir Živanović, proofread by Linda Hopkins.
English translation of Lermontov’s verses taken from: Narrative Poems by Alexander Pushkin and by Mikhail Lermontov, Random House, New York 1983, translated by Charles Johnston.


Remark: Although the author states that events from this short story had most probably only occurred in his dream, they also would not be entirely unlikely. The end of the XIX century saw Serbia under an oppressive, reactionary regime of the Obrenović dynasty. After a defeat in war with Bulgaria and serious domestic difficulties, in 1889, King Milan abdicated in favour of his only son, Aleksandar, and left Serbia for Paris where he joined his then mistress. However, during certain periods of his son’s reign, he still exerted a significant influence over domestic politics.

In October 1897, Milan returned to Serbia and was appointed by his son to be commander-in-chief of the Serbian Army. Sometime after this appointment (late 1897 or early 1898), a young Belgrade lawyer Ljubomir Živković wrote a 20-page pamphlet against the ex-king, called “The Demon of Serbia”, which was printed abroad in 50,000 copies, and circulated illegally in Serbia, describing the ex-king as a gambler and a philanderer, full of hatred towards the Serbs, and willing to ruin the army and the whole country for his own personal gain. Although the pamphlet was banned and destroyed by the government, a couple of copies of are still extant.

It is also interesting to note that this story is the first satirical work written and published by Radoje Domanović, who had just moved to Belgrade around that time, having been dismissed from his teaching post in Leskovac in July 1898 due to his membership in the opposition People’s Radical Party, and further diminishing any possibility of working in the public sector after proposing a resolution against the government on the Tenth Assembly of the Teachers’ Society in August 1898.

Demon (1/2)

Sweet are the days of childhood; sweet are the dreams of youth. Blessed is he who had never woken up to feel all the bitterness of life and its waking moments.

Our days pass fleetly, time flies, events speed by us so quickly, and in this weird whirlwind of events, one cannot even dream; you have to wake up, even if you haven’t slept through the sweetest dreams of the happiest days of your youth.

Our hero had grasped the reality of life when he was twenty-one years old, during his studies at the Grande École.

The school was on holiday, so Đorđe went back home to spend the summer and enjoy the lovely forests of his birthplace, in the loving embrace of his parents.

The first morning upon his arrival, he took the narrow path through the forest, which leads to a spring on top of the hill. From the top, there is a beautiful view of the whole surroundings.

He sat on the bench he made himself under the linden tree by the spring, listened to the murmuring of water, and quaffed the fragrance and the fresh breath of the summer morning. He watched the forests, pathways and meadows he used to run along so many times in his childhood. He watched the white houses of his neighbours, standing out among the orchards and forested hills; countless childhood memories awakening in his mind.

He feels as though everything in this land knows him, everything loves him, even the sun warms him more kindly, and wind caresses him more gently, as if the whole nature greets him through the silent whisper of the stream, and rustling of the leaves: “Welcome home!”

Thousands of the most beautiful verses circled through his mind, and he recited them out loud passionately as if he was looking for help expressing his emotions.

He returned home fresh and merry, his face shining from inner happiness and pleasure.

After breakfast, he lay on the couch, and took a book – Lermontov. That is his most loved poet, maybe because he just started reading his books, or generally his best of all.

His father was sitting in the kitchen with two-three other farmers, discussing the prices of wheat and other crops.

Đorđe was reading, without listening to them, although the door to the kitchen was by chance left open.

The conversation stopped, so Đorđe also stopped reading and looked that way.

Someone greeted the room, and he could hear a saber rattling.

The farmers stood up and removed their hats.

“Must be the county scribe,” Đorđe thought to himself disinterestedly and continued reading.

Old Jakov, Đorđe’s father, immediately boasted to the scribe that his son had returned from studies, and he led him into the room filled of pride and joy.

It didn’t feel right for Đorđe to be interrupted, but he stopped reading, and greeted the scribe.

– You were reading, and we disturbed you! – said the scribe sitting down, taking off his service cap, and smoothing his hair.

– Never mind, never mind! I love to read, but I love company even more! – said Đorđe.

– Well, yes, that’s what we educated people enjoy! I read a lot myself, I must have read, truth be told, a basket of books that big! – said the scribe proudly, pointing at the laundry basket under the table.

Old man Jakov stood by the door, holding his breath, absorbed in the pleasure of seeing that his son knows how to talk to high-ranking people.

The farmers stood by the door in the kitchen, listening attentively, as if they were expecting to hear something new and good for themselves, about the taxes or something else.

Đorđe started browsing through the book idly.

— What is the young master reading, if I may ask? — The scribe interrupted the silence.

— Lermontov — Đorđe replied.

—Ri…i…i…ght! Very nice to hear that, it is a wonderful novel, I did read it somewhere before. Which volume are you reading?

— He is a poet! — said Đorđe.

— Yes, yes, a poem, what was I thinking! Oh, such a famous piece! — said the scribe vividly slapping his knee, and then he smiled, tapped himself on the head and waved his arm in a gesture of ridiculing himself as if he had forgotten something so familiar to him as his own name.

— Which volume is out now, you were saying?… I think I kept buying until the fifth volume!

— These are collected works, it does not come out in volumes!

— Oh, yeah, yeah, right, that’s right, I must’ve been thinking about a play by Branko Radičević[1], that’ll be it… What part were you reading just now?

— I’m just reading the “Demon”. Extraordinary piece, and verses so melodic that they couldn’t be more beautiful! – exclaimed Đorđe.

Scribe fell silent suddenly, and started rubbing his forehead, frowning, as if he were recollecting something.

“Seems like that’s one of those forbidden books!” – He thought, and suddenly postured himself as a person of authority. He wanted to jump up, grab the book, and shout at Đorđe: “Forwards, in the name of the law!” He had to restrain himself, because he was not yet entirely certain that is the case, so he decided to interrogate him skillfully, making sure that Đorđe will not notice as he leads him on, and then he will immediately go and report about his important finding.

So he smiled again and said in his most courteous tone:

– Young master would be so kind to read a nice segment to me. I enjoy listening to such things!

– With pleasure, – said Đorđe, glad to get to read, just to stop the conversation he was getting fed up with. He remembered that the scribe cannot speak Russian, so he didn’t even ask him, but took Zmaj’s[2] translation of the “Demon” and started from the beginning.

A Demon, soul of all the banished,
Sadly above the sinful world
Floated, and thoughts of days now vanished
Before him crowdingly unfurled.

This felt somehow obscure to the scribe, and he thought that therein lay the danger.

“Wait, let me dupe him like this a bit”, he said to himself, and interrupted Đorđe saying:

– Quite a beautiful piece!

– Extraordinary! – said Đorđe.

– But just as long as it is not somehow against the current state of affairs in the country!

Đorđe didn’t even listen to him, and had no idea what he wanted to say. He kept reading, and the scribe listened, and as he listened, one word or another evocated terrible images in his mind.

“That’s it, that’s it!” he thought to himself, but still there was something suspicious about Tamara!

“Which Tamara might that be…? A-ha!” he thought, explaining it to himself in his own way, “I know which one it is!”

Oh, soul of evil, soul unsleeping,
In midnight gloom, what tryst is keeping?
None of your votaries are here…

“Well, that’s that!” the scribe thought to himself and stood up. His belief was now stronger than suspicion.

– Nice, nice piece, really beautiful! – He said, smiling, and in a sweet tone apologized that he had to leave, which is a pity because he had had such a pleasant time.

“Now you’ll see your joy, you little fish!” he thought maliciously after he had left the house.

(next page)


[1] Branko Radičević (1824–1853) was one of the most influential Romantic poets in modern Serbian literature, especially since he was the first poet to use the simple language of the common people in his works. During his lifetime he published two collections of poems (in 1847 and 1851), and his remaining poems were collected in a third book that was published posthumously (1862); he did not write any plays.

[2] Jovan Jovanović (1833–1904), best known in Serbia mononymously by his nickname “Zmaj”, was one of the most prolific Serbian poets and translators of the XIX century. He translated from Hungarian, German and Russian, and he made it possible for Serbian audiences to enjoy works of Goethe, Heine, Tennyson, Petőfi, Lermontov and many others.

Votoj për të verbtit

(nga jeta shkollore)

Deri para disa vjetësh ishte ende gjallë mixha-Mijati sikurse e thirrshim të gjithë në katundin tonë dhe në tanë rrethinën. Gjaja që më çuditte ende në vocrri asht se me emnin mixha-Mijat e thirrshin edhe pleqt me flokë të thimë, tue thanë prejse e mbajnë në mend mixha-Mijatin e mbajnë në mend si burrë plak. Unë e mbaj në mend ende si fëmi, kut mësojsha në shkollën fillore në katund. Shtëpija e tij ishte afër katundit dhe thuese e shof tash se si ec kadalë rrugës që çon skaj shkollës. Trupgjatë, i bashëm me mustaqe të gjata të thime, flokët bukur të gjatë të thimë, gati deri në supe, mjekrën e rrueme, vetullat e gjata të thime, të cilat gati ia mbulojshin syt. Ec kadalë me hap të madh, por me trupin drejt. Pin duhan me çibuk të gjatë qershije dhe krahaqafë i laviret tarkaçja e vjetër, e në te qesja e duhanit prej mëshiku të butë, stralli dhe ende disa gjana që i nevojiten ma së forti. Shtëpin e kishte të fortë patriarkale, që numronte ma tepër se pesëdhetë frymë. Ndoshta për respektin kundrejt mixha-Mijatit nuk ishin nda, sepse menjiherë mbas vdekjes së tij, familja e madhe u shkapërderdh në disa shtëpi.

Edhepse ishte analfabet, prapseprap mixha-Mijati çmonte shkollën dhe ditunin si ndonji gja të shejtë dhe shiqonte me gëzim se si çdo fëmi din me lexue libra e me shkrue letra, gja që ishte e rrallë në kohën e rinis së tij dhe i këshillonte ma të rijt që t’i çojnë fëmijt nëpër shkolla e të mësojnë dituni. Ai shpesh ulet bri votrës, ndez çibukun, gufat e dendun të tymit kotullohen nëpër mustaqet e thime, rreth gojës pak të zverdhueme, e fëmijt i lexojnë kangë trimnije; ose ai tregon për luftat dhe trimat e kryengritjeve. Ai ishte pesë vjeç kur krisi kryengritja e parë, kurse në kryengritjen e dytë, tashma kishte qenë ndër lufta. Tue tregue për ato dit te mundimshme, për trimat e vramë dhe mjerimet e randa, loti i rrokulliset shpesh nëpër faqet e tij të rrudhuna dhe ai e merr lahutën, iu bjen kordhave, dridhen tingujt e pikllueshëm, dridhet zani i dhimbshëm, i molisun, i plakut.

Nëpër tokën e Sërbis kur deshtën
Nëpër tokën e Sërbis me rrëxue…

Njiherë kjo ndodhi dy-tre vjet para vdekjes së tij, tue bisedue me mësuesin, mixha-Mijat tha:

— Asht çudi, mësues, sod ka edhe liri edhe njerëz me këndim e shkrim, edhe shkolla, edhe gjithçka, e prap njerzit gjithnji ma të këqij!… — Mbas këtyne fjalëve mixha-Mijal ra thellë në mendim e tundi kryet dhe fshani:

Mësuesi nuk i tha kurrgja.

Mbas njij heshtjeje të shkurtë mixha-Mijat prap tha:

— Unë, tashma, or bir, shpejt kam me vdekë dhe kisha me qenë cok i gëzueshëm që të shof si mësojnë fëmija në shkollë dhe çka bahet atje.

— Qe, mbrenda tri ditëve, bahen provimet në shkollë, mixha-Mijat dhe eja në provime! — e thirri mësuesi me gjithë zemër.

Dhe mixha-Mijati premtoi se ka me ardhë.

Provimi si çdo provim. Fëmijt të pastruem, të veshun ma mirë se rëndom, rrijnë të shtanguem ndër vendet e veta, me shprehjen e frigës në fytyrë, sepse erdhi inspektori, ky „gogol” me të cilin, mësuesi i kishte frigue tanë vjetin. Inspektori, serioz, i mrrolshëm, rrin randë në tavolinë, në të cilën, për shkak të tij, asht vu veçanërisht nji çarshaf i bardhë dhe në gotë nji tubë lule. Fytyrën e ka me nji hije madhshtore thuese asht përgatitë me dhanë mësim n’univerzitet dhe kur i shqyrtoh shkrimet e fëmijve, i shqyrton me nji shprehje fytyre aq të randë e t’d mendueshme sa njeriu kishte me mendue se asht kah zgjidhë kushedi çfarë problemesh të mëdha shkencore. E shiqojnë fëmijt me sy të çatalluem, të friguem dhe në shprehjen e secilës fytyrë të tyne thuese lexon: „Medet, breee, qenka i tmershëm”.

Edhe mësuesi u frigue e u ndryshue, thuese pret sentencën prej së cilës i mvaret jeta, por përveç frigës atë e tundon edhe nji pyetje e randsishme: „A thue zotni inspektori asht filozof apo natyralist?”, sepse prej kësaj mvaret çfarë qendrimi do të marri kur të bajë pyetje dhe t’a merr mendja, edhe suksesi. Këshilli shkolluer, përba prej pesë antarësh, u ba serioz dhe thuese gjoja vëren dhe çmon „si asht mundue mësuesi”! Prindët e nxanësve rrijnë në skaj ndër karrika dhe ndëgjojnë me çfarë suksesi kanë mësue fëmijt e tyne.

Provimi vazhdon si e kërkon rregulli. Hyni mixha-Mijat. U çuen edhe fëmijt edhe qytetarët. Inspektori u bani me dorë idhshëm fëmijve që t’ulen e mos ta presin punën. Mixhës-Mijat ia lëshuen vendin ma të mirë dhe ai ndejti, me respekt të thellë, kundroi nëpër mure pikturat e larme me gjarpij, lopë, zogj e kafshë tjera të Zotit, numratorin, drrasën e zezë, mapat, mandej shiqoi në nji karrikë afër tij nji bas kryp, nji thupërz surfulli, nji copë hekur, nji shufër çeliku, do gurë, ende plot sende të rëndomta.

Të gjitha këto që shiqoi nëpqr shkollë e çuditën mixha-Mijatin nji nji sikur e pau për herën e parë ferovin.

Inspektori e thirri nji nxanës mu në çastin kur mixha-Mijat u ul në karrikë.

— Pyetni prej të njajtës landë — i tha inspektpri mësuesit denjsisht dhe muer nji atitudë e nji shprehje vëmendsije të thellë e të randsishme.

— Thuena, Millan, çka din për delmen. Kije menden, kadalë, mos u frigo, ti e din këte për bukuri.

Fëmija çatalloi syt, zgjati pakëz qafzën, gëlltiti pshtymën, shiqoi me frigë inspektorin dhe me za kumbus vikati:

— Delmja (Këtu e gëlltiti përsëri pshtymën tue u çue nji trohë maje gishtash dhe vikati tutje)… Delmja, ajo ka kryet…

— Shum mirë, tha mësuesi.

Inspektori e luejti kryet në shëj miratimi.

Fëmija u hutue pakëz tue mos dijtë çka don me thanë ajo lëvizje kreje e inspektorit dhe vazhdoi:

— Ajo ka kryet, qafën, trupin dhe gjymtyrët; në qafë ka qime të bukura të gjata që quhen jele.

— Kije menden, mos fol gjepra — tha mësuesi me za nji fije ma të rreptë.

— Athue nuk e ke pa delmen, more tarallak — baba i fëmis bërtiti idhnueshëm prej vendit të vet, e mysafirët tjerë u qeshën.

— Ju lutem mysafirëve mos të përzihen! — vrejti inspektori.

— Ama të lutem, zotni, ai asht fëmija i im, i ruen dhent gjithmonë dhe prap thot: ka jele. Çka keni ba me fëmijt në shkollë.

Fëmija shpërtheu në vaj.

— Kije menden, çka po hutohesh, ti din ta tregojsh këte shum bukur — tha mësuesi dhe ia lëmoi kryet, megjithse ma me gëzim do t’i kishte ra kres.

— Fëmija ende ma i hutuem vazhdoi dhe filloi me i ngatrrue të gjitha „ditunit”.

— Delmja, ajo asht kafshë shtëpijake, ka kryet dhe në krye postën, telegrafën dhe gjyqin qarkuer.

— Kije menden çka po flet. Delmja! Kupto: Delmja! — tha mësuesi dhe krejt dridhet — ku e gjete postën!

— Ajo ka kryet, këtu mblidhet parlamenti populluer!

— Kije menden ose po të çoj në vend!

— Ajo asht kafshë e jona grabitqare; buron në dy degë, nji degë në malin e Golijës dhe tjetra… Të dyja bashkohen te Stallaqi dhe rrjedhin në veri…

— A mos je i marrë sot? — vikati mësuesi.

— Ajo asht nji bimth i dobishëm, që piqet në vjeshtë dhe ep fryt të mbështjellun me nji cipëz lëkure e pjellë këlyshë të verbët dhe ndrron qimen çdo vjet.

— Në vend! — bërtiti idhshëm mësuesi dhe i fshini në ballë kokrrat e mëdha të djersës.

Provimi vazhdon tue provue nxansit tjerë.

Mixha-Mijat u ba krejt vesh dhe ndëgjon me çudi gjithçka i pyesin fëmijt e ai të gjitha i dinte kur kishte qenë si fëmi edhe pa shkollë.

Ndëgjoi se thiut ia ka andja lendin, se ka krye dhe katër kambë, se klyshi quhet derk, femna dosë dhe se mashkulli hakoç. Poashtu ndëgjoi se kau ka krye, katër kambë dhe bisht, se ësht dypërtypës, han bar e se tërheq qerrin, kurse prej lopës marrim qumsht të shishëm, se hahet mishi i kaut dhe lëkura përdoret për mbathje. Ndëgjoi ende se krypa ka shijen e gjelptë, se asht e bardhë dhe merr lagshti (ujcavet), se si çeliku asht i fortë dhe me të përpunohen brisqet, kosat e tjera.

Paj edhe këto nji fëmi nuk din krejt me i tregue. Nji fëmi bile tha se kali ndërton çerdhe nëpër druj të naltë, kurse tjetri ngrehi dorën dhe tregoi se si kali han bar, kullot bar dhe han edhe tagji, nuk asht dy përtypës dhe ia qëllon ende se si tërheq qerrin dhe përdoret për hypje.

— Qe kush ka kujdes norën e mësimit dhe nuk vëzhgon anash, se si mëson çdo lekcion, dhe din! — shtoi mësuesi me gëzim.

Mandej mixha-Mijat stërndëgjoi për dardhat, vishnjet, mollat, kumbullat dhe pemët tjera. Ku rritet secila, çfare asht fryti, pse përdoret, ndëgjon mixha-Mijat dhe çuditet cok nga pak më vedi, si i din të gjitha këto, pa shkollë, ma mirë se fëmijt.

Kaiojnë në gjuhën sërbishte në rendin e katërt.

Inspektori thirri njanin prej ma të mirëve.

— Të lexojë ose ta thotë përmend ndonji vjershë të vogël.

— Vjershë?… Mundet.

— Cilën vjershë e din.

— E dij „Nisja për Kosovë“.

— Hajt pra!

— Kur n’mëngjes paj zbardhulloi agimi
Dita zbardhi edhe dielli nxeu
Në qytet paj dyert tashma u hapën
Dhe uahtrija, hypun, shkon, n’zhderha
Kalorsija krejt me heshta lufte

— Mjaft! — e ndërpreu inspetkori.

Mixha-Mijat ishte nxe nji trokë dhe vjersha ia bani qejfin, por u mrrol kur inspektori e ndërpreu.

— Hajt tash tregom çfarë fjale asht heshta? — pyeti inspektori.

Heshta, asht emën i përgjithshëm, kolektiv.

— Shum mirë.

— Në cilën rasë?

— Me heshta, asht emën në rasën e gjashtë, shumës dhe rasa e parë njajës asht heshtë dhe lakohet simbas kategoris së dytë.

— Për bukuri, e tash të më tregojsh çfarë fjale asht ajo kur? „Kur n’mëngjes paj zbardhulloi agimi” kështu e fillove vjershën. Pra, ai kur?

Kur, asht ndajfolje.

— Po çka janë ndajfoljet?

— Ndajfoljet janë fjalë që vehen para foljeve dhe tregojnë vendin, kohën dhe mënyrën, ku, kur e si kryhet veprimi foljuer.

— Shum bukur! A gjindet n’at fjali ndonji folje?

— Gjindet, asht folja zbardhulloi prej foljes me zbardhullue.

— Shum mirë, hajt në vend, ti ke kalue provimin.

— Le ta vazhdojë vjershën Milivoj Tomiqi — thirri inspektori.

— Para tij Boshk’ Jugoviqi gjindet
Në zhderha, krejt n’ari të kulluet

— E, ndalu: krejt n’ari të kulluet. Kjo krejt, çfarë fjale asht?

Vas ose sav (krejt), kjo asht përemën.

— Hajt matej!

— E mbuloi atë me kryq bajraku

— Probatime, gjer kuajt zhderha
Në bajrak paj molla prej florini
E në mollë kryqat prej florini
E prej kryqash tufat florini
Dhe trokisin Boshkën nëpër shpatlla.

— Mjaft! — tha mësuesi. Tash tregom çfarë fjale asht trokisin.

Trokisin, kjo asht folje prej foljes me trokitë.

— Në cilën kohë? — pyeti inspektori.

Trokisin, kjo asht kohë e tashme.

Mixha-Mijat tashma filloi me murmurue mërzitshëm që po ndërpresin vjershën, sepse kjo asht edhe e vetmja gja që i pëlqen prej të gjitha atyne sendeve që mësojnë fëmijt dhe sepse nuk e lanë me u kënaqë me vjershën deri në fund.

Tjetri, të cilin e thirrën, vazhdoi:

— Ju afrue carica Milica
Dhe për freni e kapi zhderhan:
„Duert ia qiti përrreth qafës vllaut
„Vlla i im, ah, Boshko Jugoviqi
„Për mue cari ty po të ka falë
„Dhe bekimin po, ty ta ka dhanë
„T’apsh bajrakun që e ke për zemër
„E me mue të rrij në Krushevac
„Qe ta kem un, nji vlla sa për be.“
Qiti foli Boshko Jugoviqi:
„Shko, moj motër, në kullen e bardhë
„Se te ti un’ s’kisha për me u kthye
As bajrakun kryq me e l’shue prej dore
Sikur Cari të ma falë…“

— Mjaft! — e ndërpreu mësuesi. Çfarë fjale asht kjo ma?

Mixha-Mijat këceu prej vendit të vet, filluen me iu dridhë qimet e tij të thimë nën vetullat e mëdha d vetuen syt nga idhnimi dhe briti:

— Po pse nuk po e len fëmin, more beter, që ta këndojë kët vjershë të bukur, por po e sulmon me gjithfarë gjeprash?

Mësuesi buzqeshi për vrejtjen e mixha-Mijatit i shushuriti diçka në vesh inspektorit dhe ky tha:

— S’kemi çare pa veprue n’at mënyrë, ashtu asht programi.

— Poqese ashtu duhet, atëherë hidhni ato programet tueja dhe mbyllni të gjitha shkollat, që fëmijt të mos rrijnë kot. Ai programi i juej i ka hutue fëmijt me gjepra e tash nuk dijnë, mbas aq shkolle, çka han kali, kurse ate e dijnë para se me ardhë në shkollë. Poqese ai program asht asisoji, atëherë asht ma mirë të mos jetë as ai, as shkollat, por të verbtit të shkojnë nëpër botë e të këndojnë vjershat tona të moçme dhe trimat, si në kohën e rinis sime, e na atëherë nuk kemi qenë ma të këqij!

Mixha-Mijat i shqiptoi këto fjalë me nji dhimbje të thellë me za të dridhshëm. Deshti me thanë edhe diçka, por në vend të kësaj, munxosi, fshama gjimoi prej krahnorit të tij, u kthye kah dera, dhe tue timdë kryet trishtueshëm duel prej shkolle, në të cilën edhe mysafirët edhe mësuesi edhe fëmijt mbetën në heshtje, të habitun prej çudis.

— Për Zotin, mixha-Mijat foli me mend, ai plak i vjetër asht mendtar. Dhe unë votoj për të verbtit — tha me gjysë zani me vehte nji plak, të cilit të votuemit tashma iu kishte ba shprehi dhe n’at mënyrë ndërpreu heshtjen e randë, e të thellë.


Burim: Radoje Domanoviq, Satirat, Rilindja, Prishtinë 1960. (Përkth. Mehmet Hoxha)

Stradija (4/12)

(Faqja e meparshme)

Të nesërmen shkova për vizitë te ministri, i punëve të mbrendshme.

Para ministris nji turmë djelmoshash t’armatosun, me çehre të mrrolshme, çiltazi të pakënaqun që tash dy tri ditë nuk kishin rrahë qytetarët në kët vend me kushtetutë të rreptë.

Koridoret dhe sallat e pritjes rrestik me njerëz që dëshirojnë me dalë para ministrit.

Kush nuk gjindet këtu! Disa janë të veshun elegant, me cilindër në krye, njado, prap, të rreckosun e coplanë e disa të tjerë me dofarë uniformash të larme e shpata për bel.

Nuk deshta me u paraqitë menjiherë te zotni ministri pse deshta me bisedue pakëz me këta njerëz të ndryshëm.

Ma parë e ma dalë hyna në bisedë me nji zotni të ri, elegant dhe ai më tregoi se ka ardhë me kërkue që të hyjë në shërbim shtetnuer në polici.

— Ju, duket, jeni njeri me shkollë? Sigurisht do të ju shtijnë menjiherë në detyrë shtetnore — i thashë.

Djaloshi i ri u trand prej pyetjes sime dhe frigueshëm u suell rreth vedit për me u bindë a thue ndëgjoi ndokush dhe a ia vuni veshin pyetjes sime. Kur pau se gjithë tjerët ishin të nxanun tue folë me shoqi-shojnë, tue i rrahë hallet e tyne, i erdhi fryma dhe mandej më dha shej me krye që të flas ma ngadalë dhe më tërhoq kujdesisht për mange që të rrijmë pak me nji anë, më larg prej tjerëve.

— Edhe ju keni ardhë me kërkue punë, a? — më pyeti.

— Jo. Unë jam i huej. Dëshiroj me folë me ministrin.

— Për kët arsye ju thoni kështu haptas që si njeri me shkollë do të hy menjiherë në shërbim të shtetit! — tha ai me za t’ulët.

— Vallë nuk mund të thuhet kjo, a?

— Mundet, por kjo kishte me më damtue.

— Si kishte me të damtue, përse?

— Sepse në kët degë, këtu, në vendin tonë, nuk i durojnë njerzit me shkollë. Unë jam doktor në drejtsi, por kët punë e mshehi dhe nuk guxoj me ia thanë kurrkujt, sepse, sikur ta merrte vesh ministri, nuk do të më shtinte në punë. Nji sboq i imi, gjithashtu me shkollë, ka qenë i detyruem, për me hy në punë, të paraqesi vërtetim se nuk ka studjue kurr kurrgja, as nuk mendon me studjue — dhe kështu hyni në punë dhc përnjiherë në pozitë të mirë.

Fola edhe me disa dhe midis tjerëve edhe me nji nëpunës me uniformë, i cili m’u ankue se ende nuk ishte gradue, megjithse u kishte mbathë faje për trathti të naltë pesë vetëve që bajshin pjesë n’opozitë.

Unë e ngushllova për kët padrejtsi kaq të madhe që i bahej.

Mandej bisedova me nji tregtar të pasun, i cili më tregoi shum gjana për të kaluemen e vet dhe prej gjithë atyne mbajta në mend vetëm këte se si, para disa vjetësh, kishte mbajtë hotelin ma të mirë në nji pallangë dhe se si sharroi për shkak të politikës, sepse humbi disa qinda dinarë, por përnjiherë, mbas nji mueji, kur erdhën në fuqi njerzit e tij, muer disa kontrata të mira, prej të cilave fitoi nji kapital të madh.

— Në ndërkohë — tha ai — ra kabineti.

— Dhe prap sharruet?

— Jo, u tërhoqa nga fusha politike. Në të vërtetë, në fillim e ndihmojsha me pare fletoren tonë politike, por nuk shkojsha ndër votime as nuk shquhesha fortë në politikë. Nga ana ime ishte mjaft edhe kjo. Tjerët nuk kanë ba as kaq… Edhe më lodhi politika. Pse të dërmohet njeriu tanë jetën! Tash kam ardhë te zotni ministri me iu lutë që, në zgjedhjet e ardhshme, të më zgjedhin për deputet të popullit.

— Paj, ndoshta, deputetin e zgjedh populli?

— Paj, si t’ju them? … Po, ate e zgjedh populli, kështu asht mbas statutit, por zakonisht zgjidhet ai, të cilin e don policija.

Mbas nji bisede të këtillë me publikun, iu afrova shërbëtorit dhe i thashë:

— Dëshiroj me dalë para zotni ministrit.

Shërbëtori më shiqoi mrrolshëm, krenarisht, me njifarë përbuzje dhe më tha:

— Prit! A shef sa njerëz presin këtu?!

— Unë jam i huej, udhtar dhe nuk mundem me e shty punën për nji tjetër ditë — thashë njerzishëm dhe u përkula para shërbëtorit.

Fjala i huej pat efekt dhe shërbëtori shpejt, si i krisun, fugoi në zyrën e ministrit.

Ministri më pranoi menjiherë njerzisht dhe më tha që të rrij, mbasi para kësaj, kuptohet, i tregova, kush jam dhe si quhem. Ministri, ishte trupgjatë njeri i thatë, me shprehje të randë dhe t’ashpër në fytyrë që të largon prej vedit, megjithse orvatej me qenë sa ma i njerzishëm.

— E si po ju pëlqen këtu ndër ne, zotni? — më pyeti ministri tue u qeshë ftoftas, pa zemër.

Unë u shpreha në mënyrën ma lajkatare për vendin dhe popullin dhe shtova:

— Veçanërisht mundem me e urue kët vend të bukur për administratën e mençme dhe t’urtë. Vërtet njeriu nuk din se çka me admirue ma tepër.

—  Tëhe, mundet me qenë dhe ma mirë, na mundohemi sa mundemi — tha me mburrje, i kënaqun nga komplimenti im.

— Jo, jo, zotni ministër, pa lajka, të vret zoti me kërkue ma mirë. Populli asht, po e shof, shum i kënaqun dhe i lumtun. Për këto pak dit u banë aq shum kremtime e parada! — thashë.

— Ashtu asht, por në kët kënaqsi të popullit ka gisht edhe merita ime, sepse ia kam dalë në krye me shti në statut, pos gjithë lirive që i janë dhanë dhe garantue popullit plotsisht, edhe këte:

„Çdo qytetar i Stradis duhet patjetër me qenë i kënaqun dhe i gëzueshëm dhe me përshëndetë me gëzim me deputacione dhe telegrame çdo ngjarje me randsi dhe çdo akt të qeveris.”

— E dij, por si mundet kjo, zotni ministër, me u zbatue? — e pyeta.

— Shirni lehtë, sepse çdokush duhet me doemos me iu bindë ligjëve të vendit! — u përgjegj ministri dhe u fry si biban.

— Bukur — vërejta — por sikur të ndodhi ndonji gja e pavolitshme për popullin dhe interesat e tij si dhe për interesat e vendit? Qe, si për shembull, dje kam marrë vesh prej kryetarit të qeveris se asht ndalue në veri eksportimi i thive; si duket, vendi do të pësojë dam shum të madh prej kësaj pune.

— Gja s’e luen, por kjo s’ka pasë çare pa ndodhë; megjithate sot nesër kanë me ardhë shum deputacione prej të gjitha anëve të Stradis për me e urue kryetarin e qeveris për politikën e urtë dhe të marifetshme me at vend kufitar dhe mik! — tha ministri gëzueshëm.

— Kjo nuk hahet prej s’ambli dhe nji vend kësisoji t’urtë njeriu mundet vetëm me e dëshirue; jam i lirë edhe unë si i huej që të ju uroj sinqerisht për at ligjë gjeniale që duel në dritë për meritat tueja dhe e cila e lumxioi vendin dhe i prapsoi të gjitha brengat dhe hallet.

— Për çdo eventualitet, edhe sikur populli bash të harrojë diçka me krye detyrën e vet ndaj ligjës, tue parashique dhe kët rast ma të keq, veç u kam dërgue, para tri ditëve, nji qarkore serkete të gjitha zyrave policore në vend dhe i kam porositë rreptë që populii, për at rast, të vijë me numër sa ma të madh dhe ta urojë kryetarin e qeveris.

— Po sikur mbrenda pak ditëve të çelet rruga për eksportimin e thive — atëherë çka mendoni me ba? — e pyeta njerzisht dhe me kureshtje.

— Nuk ka gja ma të thjeshtë: dërgoj nji qarkore të dytë sekrete, në të cilën e urdhnoj prap policin që të veproj poashtu me ardhë prap populli në numër sa ma të madh për urim. Kjo në fillim medoemos shkon bukur vështirë, por populli shkallë-shkallë mësohet dhe vjen edhe vetë.

— Ashtu asht. keni të dretë! — thashë i habitun prej përgjigjes së ministrit.

— Njeriu, zotni, mundet me ba çdo gja, vetëm kur don dhe kur ka bashkim. Na në qeveri ndihmojmë njani tjetrin që urditni i secilit antar të qeveris të zbatohet sa ma me përpikni. Qe shiqoni, sot ma ka dërgue ministri i arsimit nji qarkore të veten që edhe unë ta ndihmoj dhe t’u urdhnoj organeve poIicore që mvaren prej ministris sime që t’i përmbahen rreptsisht asaj qarkorjeje të Ministris s’Arsimit.

— Ndonji gja me randsi, nëqoftëse guxoj me ju pyetë!

— Gja me shum randsi. Në të vërtetë e domosdoshme; edhe unë i kam ba hapat e duhun. Qe, shifni, — tha dhe ma dha në dorë nji tabak letër.

Mora me lexue:

„Shifet se si tash disa dit gjithnji ma tepër e ma tepër ka nisë me u prishë gjuha në popullin tonë dhe madje disa qytetarë shkojnë aq larg sa, tue harrue nenin ligjuer që thot: „Gjuhën e popullit asnji qytetar nuk guxon me e prishë as me shtrembnue rendin e fjalëve në fjali dhe me përdorë disa forma kundër rregullave të pershkrueme dhe të fiksueme, të cilat i ka urdhnue këshilli i posaçëm i gramatikanëve”, kanë fillue madje edhe fjalën urrejtje, për fat të keq, brutalisht dhe pa asnji arsye me e shqiptue urejtje. Që edhe në t’ardhshmen mos të ndodhin këso dukunish të papëlqyeshme që munden me pasë rrjedhime shum të mëdha për atdhen tonë të dashtun, ju urdhnoj që me fuqin e pushtetit ta mproni fjalën urrejtje të cilën aq e kanë përçudë dhe të dënoni ashpër mbas ligjës cilindo që këte ose ndonji fjalë tjetër ose ndonji formë gramatikore të fjalës, e ndërron në krye të vet, tue mos kqyrë nenet e dispozitat e qarta ligjore.”

— Paj kjo gja a thue u dënueka? — e pyeta i shtanguem prej çudis.

— Ta merr mendja, sepse kjo asht nji gja shum e madhe. Për nji rast të këtillë dënohet fajtori — poqese gabimi vërtetohet me dëshmitarë — prej dhetë deri më pesëmbëdhetë dit burg.

Ministri heshti pak, mandej vazhdoi:

— Duhet të mendoni, zotni, pak kët gja. Ligja me të cilën kemi të drejtë me dënue kedo që përdor fjalët gabimisht dhe ban gabime gramatikore, ka nji vlerë të paçmueshme edhe nga pikëpamja financiare e politike. Mendoni thellë edhe do ta kuptoni si duhet tanë çashtjen.

Orvatem të thellohem në mendime, por asnji ide e urtë nuk më vjen në mend. Sa ma tepër mendojsha, aq ma pak kuptojsha kuptimin e fjalëve të ministrit, në të vërtetë gjithnji ma pak dijsha në lidhje me ate që mendojsha. Ndërsa mundohesha, tue ba orvatje të pasukseshme me mendue për at ligjë të çuditshme në kët vend ende ma të çuditshëm, ministri më shiqoi me buzëqeshje kënaqsije si të donte me thanë se të huejt as afërsisht nuk janë t’arsyeshëm, gjind mendehollë, si populli në vendin e Stradis, të cilit i vjen për dore me trillue gjana aq të mençme, saqë në nji vend tjetër kishin me u konsiderue madje, marrzi!

— Ani, nuk po mundeni me e sjellë ndër mend, a? — tha me buzëqeshje dhe më shiqoi me bisht të synit, tue më shqyrtue.

— Më falni, por nuk po mundem kurrsesi.

— Eh, shiqoni, kjo asht ligja ma e re që ka vlerë të madhe për vendim. Ma parë e ma dalë, dënimet për faje të këtilla paguhen në të holla dhe prej tyne vendi ka t’ardhuna të majme, të cilat i shpenzon për plotsimin e deficitit që gjindet n’arkat e miqve të nji parimi ose në fondin në dispozicion prej kah shpërblehen partizanët e politikës qeveritare; së dyti ajo ligjë, që duket aq naive, mundet me i ndihmue mjaft qeveris në zgjedhjet e deputetëve popullorë, që së bashku me mjetet tjera, të sigurojë shumicën e vet në parlament.

— Mirëpo, ju zotni ministër, thatë se me statut ia keni dhanë popullit të gjitha lirit?

— Ashtu asht. Populli ka të gjitha lirit, por ato nuk i përdor! Në të vërtetë, si të thom, ju e dini, na kemi shum ligjë librale, të cilat duhet të jenë në fuqi, por, diqysh, simbas shprehis ma me qejf i përdorim ligjët e vjetra.

— Po me çfarë qëllimi atëherë keni pru ligjë të reja? — u bana burr dhe e pyeta.

— Te na asht shprehi që sa ma shpesh të ndryshojnë ligjët dhe të ketë sa ma shum sosh. Në kët punë e kemi kalue tanë botën. Vetëm mbrenda dhetë vjetëve të mbramë, janë dhanë pesëmbëdhetë statute, prej të cilave çdonjani nga tri herë ka qenë në fuqi, asht hedhë poshtë dhe mandej prap asht pranue, kështuqë as na, as qytetarët nuk mundemi me u gjetë dhe me dijtë cilat ligjë janë në fuqi dhe cilat janë çfuqizue… Mue ma han mendja, zotni, se në kët punë qëndron përsosmenija dhe kulttira e nji vendi! — shtoi në fund të bisedës.

— Keni të drejtë, zotni ministër, edhe të huejt duhet të ju kanë lakmi për nji organizim kaq t’urtë.

Mbas pak kohe u përshëndeta me zotni ministrin dhe dola në rrugë.

(Faqja tjetër)

Ditari i gjuetarit (1/4)

Isha nxanës në klasën e parë të gjimnazit. Megjithate nuk më lejojshin me bajtë pushkë. Por ndoshta ma tepër dhe mu për shkak që ma kishm ndalue kët satisfakicon, gjakimi im ndaj gjuetis bahej gjithnji ma i fortë, e ma i fortë, i pa frenueshëm.

M’u desht patjetër me përdorë dhelpni. E mërzis me lutje shërbtorin që ta marri pushkën me vedi, kur të shkojë në korie me i ruejtë thit që ta pres atje dhe t’ia marr pushkën. Ta merr mendja, për at shërbim më duhej me doemos me ia i dhanë disa fitila prej duhanit të babës.

Unë tashma mbërrina në korie. Pres me padurim; xehem me thit që ungrojnë rreth meje bezditshëm tue kujtue se ndoshta u kam sjellë ushqim i përza idhshëm prej meje dhe i qëlloj me kambë, shkop, thuese ata ishin fajtorë që shërbëtori nuk vinte me pushkë.

Mbas nji pritjeje të gjatë u duk edhe ai. Pushkën e ka në krah, kurse në dorë mban strajcën me misër. Dashnori s’mundet me u gëzue kurr ma tepër për të dashtimën e vet që i vjen në takim s e sa unë për shërbëtorin.

— Ku e ke ate? — pyet ai tue shkapërcye hujt dhe dorën e vuni në gojë si ban njeriu kur e mban cigaren tue pi duhan.

Nxora duhanin prej xhepit, mbështjellë me letër të disa gazetave të vjetra dhe ia dhashë. Ai ma parë i zhdaraviti thit, shpërndau misrin në disa grumbuj të vegjël dhe u ul në cung. Mbasi ndezi cigaren, shtini në gji tepricën e duhanit n’at letër te vogël, letrat e duhanit nën shapkë dhe tha i kënaqun si njeri që ia ka dalë në krye me e plotsue dëshirën e vet:

— Qe, bre, pushka, ta solla, por hapi syt, more rrezik-zi, që të mos vritesh vajhalli, pasha zotin, poqese ndodh ndonji e keqe.

— Çka? — e pyes, bukur i friguem prej asaj vërejtjeje.

— Çka? e, or burazer, çka? Për punën se plas gryka, të bie ne krye copa e pushkës dhe të mbyt në vend. Kështu Lenk Velinovi u vra në vend, bile tue qenë burr plak.

— Pushka, ndoshta ka qenë e keqe që i ka plasë? — thashë që të mundem me u qetsue.

Sreja (ashtu e thirrshin at sherbtorin) i ngrehi me merak dy tri tima duhan, e lëshoi tymin ngadalë prej gojës në nji shirit të ngushtë sikur ta kursente, më dukej se i vinte keq që ta lëshonte pa dhimbje përnjiherë, dhe tha:

— Dreq asht pushka! Si plasi! Pushkë e shëndoshë pa kurrfarë behane, si zemra, mirëpo plasi cok vetë. Ndoshta e ka pasë rriskun me vdekë prej pushkës!

Ky të spjeguem më frigoi edhe ma tepër.

— More, hajde të thotë njeriu prap se pushka ka qenë e mbushun dhe plasi nga të kërsitunit e ndoshta ia ka pasë rrasë dhe plumbin shum. Por çka ke me ba kur ajo kërset vetëvetiu. Kështu qëndron e shprazun për bukuri, askush nuk e prek dhe, kur don me ndodhë taksirati, ajo kërset vetë befas. Trees! Si rrufeja, zot më ruej.

— A thue nxehet baruti prej diellit ose kur asht afër zjarmit? — pyes.

— Nuk, të lutem. Millosavi ecte rrugës midis dimnit dhe e bante pushkën në dorë, e mbante kështu për mjedisi, kurse para tij ecte njifarë Zhika. Unë me Millosavin krah për krah, e edhe vetë bajsha pushkën. Kur pëmjiherë krisi pushka, Zhika ra si qiri dhe zu me kukat. Unë dhe Millosavi u drodhëm befas me shique përrreth. Thashë e vrau dikush nga urrejtja. Ndërsa shiqova pushka e Millosavit tymonte…

Unë nuk e pyeta çka ndodhi matej, dhe ai e ndërpreu mendimin, e, mbas njij pushimi të shkurtë, përfundoi kështu:

— Të thashë, pushka asht dreq! Nganjiherë kur të ban lazëm nuk ndez, bre, edhe pushka ma e mirë, sikur ta hjedhish cok mjedis zjarmit, kurse nganjiherë, kur asht për taksirat, ndez vetë, thuese dreqi ia tërhoq kambzën. Asht ajo që thonë se dreqi as nuk lavron as nuk mih, por përgatit të këqija. Pushkën pa fe sendi në te e mbush dreqi për taksirat dhe bumbullon si shën Ilija.

Mandej m’i tregoi disa raste, ku pushka e zbrazët, pa barut e plumi plasi dhe e mbyti njeriun në vend.

— Rrisku asht ky-përsëriti ai prap — Po të thom, rrisku, e kur të vijë ajo dekika, dreqi vetë e mbush pushkën.

Sreja, mbasi më trimnoi kaq bukur, ma la pushkën dhe u çue e shkoi.

Mbeta vetëm. U ula n’at cung ku ndejti ai dhe u rreka me ia mbushë mendjen vedit se si nuk vjen kurrfarë rreziku me shti me pushkë. Mirëpo, nuk ec. Më sillej nëpër krye ajo që tha Sreja: „dreqi as nuk lavron as nuk mih, por punon për të këqija dhe nuk mundem kurrsesi me e largue prej vedit kët fjali. E mora pushkën në dorë dhe më përshkoi nji tërqethje sikur me e pasë prekë gjarpnin me dorë. Gjithçka në pushkë më dukej ogurzi, plot me parandjenja. Fillova me mendue se si kaq njerëz, të gjithë ushtarët, baba, gjithmonë me pushkë dhe askujt nuk i ndodhi asgja e keqe, e kjo të më ndodhi mue për herën e parë. Trimnue prej këtyne mendimeve, kontrollova që të mos jetë e ngrehun dhe tue qenë i përgaditun për çdo gja, e varra në krah. U nisa nëpër shtegun e ngushtë ma thellë në korie, tue u përpjekë që të mos mendoj për Llukën që u vra dhe aksidentet tjera, por të mendoj për numrin aq të madh të njerëzve të cilëve anuk u ndodhi kurr, asnji e keqe. Por pak nga pak, mandej menjiherë më kaloi nëpër krye ajo fjalija e Srejës:

— Kur don me ndodhë taksirati, pushka vetëvetiu kërsket si rrufeja.

Mbas mendimesh kësisoj gjithmonë shiqojsha pushkën se mos e ngrehte vet dreqi, si thonte Sreja dhe tueqenëse këto mendime të zeza plot me parandjesi mbizotnojshin gjithnji ma tepër e ma tepër t’arsyetemunit tim paqsues, m’u ba se asht ma mirë ta heqi pushkën prej krahut dhe ta baj në dorë.

Tue luftue kështu në vetëvehte me mendime dhe tue trimnue vedin prej nji frigë të çuditshme që më kaploi, mbërrina bile në skajin tjetër të kories. Sikur mos t’ishin hujt, padyshim, as këtu nuk do t’isha ndalë dhe deri atëherë as që më ra ndërmend me vëzhgue ku do të bjerë ndonji pëllumb që ta gjuej ose turtull. U ndala. Sipër meje shushuroi nji pëllumb me krah dhe fluturoi larg e ra në dru në nji arëz. Mue sikur m’erdhi keq që ra aq larg prej meje sa mos me mujtë me shti, por nga ana tjetër m’u ba qejfi që ndodhi ashtu, megjithse kët ndjesin e dytë u rreka ta largoj, dhe të besoj ngultas se nuk kam me e lanë pa shti soll të më vijë në shej.

Mëngjes i freskët veruer. Dielli teksa nxjerrr kryet në lindje me rreze t’arta, të kuqrremta, të kandshme. Vesa ende nuk asht largue, derdhet e të bahet sikur tanë natyra, e lame mbas gjumit të natës, e përtrime dhe e kuqrrueme, qeshet plot lumni e kënaqsi dhe sikur zogjt ndihmojnë me kangën e tyne kët gëzim të nanës së tyne natyrë dhe nuk mundem me u ngopë se kënduemuni. Mu afër koris gjindet nji arë e korrun nëpër të cilën zverdhojnë shtregët ku janë palue duejt. Pak ma tej, nëpër ara në shpatinë janë përhapë puntorët, larasojnë fundat, dhe zbardhin këmishat e burrave të linta, të gjithë të krrusun me drapna në dorë, korrin e vetëm kohë më kohë, vajzat drejtojnë trupin dhe kërset kanga, këndojnë nji strofë e prap krrusen me punue, kurse djelmoshat drejtojnë trupin dhe vazhdojnë strofën e dytë dhe kështu këmbyeshëm derisa ndonjani të mos bajë shaka dhe të shpërthejë qeshje e piskamë dhe të plasi zhurma e potera, të cilave, prej arave tjera, puntorët tjerë fillojnë me iu përgjegjë me poterë edhe ma të madhe. Kështu njerzit, si i thonë nji fjale „qeshin prej hallit”. N’anën e majtë gjindet njani skaj i katundit. Prej kumbullishteve të gjelbërta depërtojnë oxhaqet e bardha prej të cilave shpërtheu tymi n’ajrin e tejpashëm të freskët, ersues aq qetë, tinzisht, thuese nuk lëviz, thuese asht i pikturuem, thuese nuk asht tym.

Ky fëllim i freskët i mëngjesit dhe bukurija e ambientit dhe ato kangë korrtarçe ndikuen në mue në mënyrë të volitshme. U kthjellova, iku parandjenja, u zhduk friga, ndjeva në krahnuer njifarë ambëltimi dhe trimnije.

Ma në fund ndjeva n’afërsi të guguruemit e turtullit, aq qartë thuese më qondronte në krah. Shiqova djathtas kur në nji shtregë afër gardhit turtulli me bishtin e kthyem kah unë. Guguron dhe dredh kryet herë andej herë këndej.

Animirë, m’erdhi në thumb. Turtulli gjah i bukur. Zemra më troklloi ma fort, mora pushkën me guxim, por megjithate me njifarë frige të mësheftë. Rashë në gjuj pranë gardhit nëpër të cilën e shtina pushkën dhe ashtu të mbështetun në nji hu, prej kësaj pozite e shtërngova për krah, e përputha për faqe tue e mbajtë shtërngueshëm ndër duer, sikur duhet kur merr njeriu nishan. Shiqova kështu turtullin nëpër nishan, e vëzhgova dhe nga tronditja ndjeva se m’u dridh cok trupi prej njifarë frige. Animirë, tash asht nevoja me ngrehë çarkim me marrë shej me gjithë mend dhe me qitë.

Në nji ças vendosa për të gjitha. E shtina gishtin në pushkë, e vuna sikur pak përparandej, vetëm se tash aq e shrëngova pushkën sa më dhimbti krahu. Shiqoj turtullin dhe ai gurgon gëzueshëm dhe përdredh kryet e vogël, shiqoj, shiqoj dhe kur mendova se e kam marrë mjaft në shej dhe se duhet me shti; ndjeva njifarë rënqethje, zemra rrahi fort dhe duert m’u dridhën. Ma në fund e quejta Srejën të marrë, që nuk din kurrgja, u zemrova, në vehten time që jam zemërlepër, i mbylla syt dhe fillova me e lëvizë gishtin kah kambza. Gishti e preku kambzën dhe unë sikur u dogja prej saj, m’u ba sikur të gjitha ato tregimet e Srejës do të ndodhin në mue, se më kishte ardhë dekika për të cilën tha Sreja dhe me nji tronditje të madhe tërhoqa kryet mbrapa dhe e largova pushkën prej vedit n’anën e djathtë. Pushka i ra atij hunit tjetër që me këte kryqzohet në çatall dhe kumboi, kurse turtulli i trembun i rrahu krahët, u ngjit nalt dhe fluturoi diku larg.

Mundohesha me ia mbushë vedit mendjen me zor se si m’erdhi keq që më shpëtoi gjahu, por, në të vërtetë, ndjejsha edhe gëzim sikur njeriu që ka shpëtue prej ndonjij rreziku.

Ndjeva, befas, nji qeshje me za prej arës ma t’afërme. Puntorët janë kthye kah unë dhe qeshën se si e Iëshova prej dore gjahun e sigurt.

— Paj, pse nuk po shtin, bre? — bërtiti njani. Nji djalosh nja njizetvjeçar e la drapnin dhe në vrap u drejtue kah unë.

— Më fluturoi — u përgjegja.

— Çka prite?

— Nuk e dij si asht e mbushum pushka, kam frigë mos të pëlcasi.

— Qe ai, ngarendi me shprazë pushkën — bërtiti tjetri, — Mos ia jep!

— Jepja, të paça, le të vritet as! — bërtiti tjetri dhe jehoi gazi.

Ai i skuqun në fytyrë, përspjeti të huejt, i shkaperceu dhe m’u afrue.

— Ku je bre, çfarë pushkze ke… (e muer, filloi me e shique dhe me e vu për faqe)… Ua, sa e lehtë qënka, iu preftë ora!… Kjo mundet me këcye dhe me ta marrë krejt nofullën përnjiherë.

— Të rren, more, qit vëtë! — bërtiti prap ai prej arës, tue ndivnue çka flasin.

— Mos e ndëgjo, të paça shëndosh, të gënjen! — tha ky dhe filloi me u përpjekë që të shofi se si i punon çarku.

— Rueju, pasht zotin, pushka asht e lehtë, ta dijsh.

— Vallë ma e mirë e randa?

— Ma e mirë, nuk këcen!… Në të vërtetë nuk i’a dij hujin derisa mos ta provoj.

— Paj provoje!

Ai u përvodh në korie me pushkë. Nuk shifet me sy. Nji pllumb kungatë në majen e njij dege të thame të njij qarri. Unë dhe puntorët e shiqojmë tue pritë rezultatin me padurim.

Në ndërkohë krisi pushka. Fluturuen shum zogj, disa u ngjitën nalt mbi korie, disa me nji fërshëllimë të rrepië, fluturuen në largsi, erdhi, erë baruti prej pyllit, u ndie nji shushuritje e atillë sikur me qenë diçka tue pikue nëpër tokë. Ai pllumbi fluturoi nalt dhe menjiherë u ul kah toka, gjithnji ma poshtë, ma poshtë, ma përsëkiti dhe ra në megje afër atyne puntorëve. Dy-tre çobaj të vegjël ngarendën dhe zunë me u shtye kur mbërrijën te pllumbi, kush ka me e marrë.

— E vrau, pasha zotin e shpirtin! — vikatën disa prej puntorëve që e kishin ndjekë me kujdes vazhdimisht at punë.

N’at kohë edhe gjuetari duel në patalok, ma la pushkën dhe fugoi kah pllumbi, tue i sha çobajt. Muer pllaumbin prej tyne, e shiqoi dhe nisi me tregue me kënaqsi se si kishte pasë vështirsi me iu afrue tinëz.

Unë shkova te puntorët që të marr vesh prej Arsenit (ashtu e kishte emnin ai që e vrau pllumbin) a këceu pushka shum.

— More unë kam hall sa t’i afrohem, se kur ta shti në shej, si me e pasë në torbën time!

— A këceu? — e ndërpreva.

— Këceu, dhe shum! thashë, pasha fen, ma shkuli faqen!

Tjerët u qeshën e ai vazhdoi:

— Ma jep pushkën që ta baj në gjueti. Për ty asht ndonji që nuk këceu shum.

— Epja atij pllumbin kur asht fisheku i tij! — I tha njani.

— Mirë, por t’mi japin njizet pare.

Unë nxora njizet pare.

— Shiqo, don me m’i dhanë me të vërtetë. Mos m’i jep, pash shëndetin, por tueqenëse ke barut e plumb, eja për ndonji festë te unë që t’i vras disa. Bijnë te na atje në prrue edhe me nji të shtime mundesh me vra dhetë e ma tepër.

Në fund të fundit ia dhanë njizet pare, mora pllumbin e varra për pushkë dhe u nisa atje, n’anën tjetër të kories, që ta pres Srejën, aty ku e prita kur e pruni pushkën.

Sreja u ul në cung dhe kur më shiqoi, më pyeti: — kush ta vrau këtë!

— Çka, kush ma vrau?

— Nuk mundesh ti me vra, s’asht punë e lehtë?

— Bash vetë e kam vra! — e mashtrova, sepse m’erdhi keq që më nënçmon.

Sreja u qesh me pa të keq.

(Faqja tjetër)