Tag Archive | mësues

Votoj për të verbtit

(nga jeta shkollore)

Deri para disa vjetësh ishte ende gjallë mixha-Mijati sikurse e thirrshim të gjithë në katundin tonë dhe në tanë rrethinën. Gjaja që më çuditte ende në vocrri asht se me emnin mixha-Mijat e thirrshin edhe pleqt me flokë të thimë, tue thanë prejse e mbajnë në mend mixha-Mijatin e mbajnë në mend si burrë plak. Unë e mbaj në mend ende si fëmi, kut mësojsha në shkollën fillore në katund. Shtëpija e tij ishte afër katundit dhe thuese e shof tash se si ec kadalë rrugës që çon skaj shkollës. Trupgjatë, i bashëm me mustaqe të gjata të thime, flokët bukur të gjatë të thimë, gati deri në supe, mjekrën e rrueme, vetullat e gjata të thime, të cilat gati ia mbulojshin syt. Ec kadalë me hap të madh, por me trupin drejt. Pin duhan me çibuk të gjatë qershije dhe krahaqafë i laviret tarkaçja e vjetër, e në te qesja e duhanit prej mëshiku të butë, stralli dhe ende disa gjana që i nevojiten ma së forti. Shtëpin e kishte të fortë patriarkale, që numronte ma tepër se pesëdhetë frymë. Ndoshta për respektin kundrejt mixha-Mijatit nuk ishin nda, sepse menjiherë mbas vdekjes së tij, familja e madhe u shkapërderdh në disa shtëpi.

Edhepse ishte analfabet, prapseprap mixha-Mijati çmonte shkollën dhe ditunin si ndonji gja të shejtë dhe shiqonte me gëzim se si çdo fëmi din me lexue libra e me shkrue letra, gja që ishte e rrallë në kohën e rinis së tij dhe i këshillonte ma të rijt që t’i çojnë fëmijt nëpër shkolla e të mësojnë dituni. Ai shpesh ulet bri votrës, ndez çibukun, gufat e dendun të tymit kotullohen nëpër mustaqet e thime, rreth gojës pak të zverdhueme, e fëmijt i lexojnë kangë trimnije; ose ai tregon për luftat dhe trimat e kryengritjeve. Ai ishte pesë vjeç kur krisi kryengritja e parë, kurse në kryengritjen e dytë, tashma kishte qenë ndër lufta. Tue tregue për ato dit te mundimshme, për trimat e vramë dhe mjerimet e randa, loti i rrokulliset shpesh nëpër faqet e tij të rrudhuna dhe ai e merr lahutën, iu bjen kordhave, dridhen tingujt e pikllueshëm, dridhet zani i dhimbshëm, i molisun, i plakut.

Nëpër tokën e Sërbis kur deshtën
Nëpër tokën e Sërbis me rrëxue…

Njiherë kjo ndodhi dy-tre vjet para vdekjes së tij, tue bisedue me mësuesin, mixha-Mijat tha:

— Asht çudi, mësues, sod ka edhe liri edhe njerëz me këndim e shkrim, edhe shkolla, edhe gjithçka, e prap njerzit gjithnji ma të këqij!… — Mbas këtyne fjalëve mixha-Mijal ra thellë në mendim e tundi kryet dhe fshani:

Mësuesi nuk i tha kurrgja.

Mbas njij heshtjeje të shkurtë mixha-Mijat prap tha:

— Unë, tashma, or bir, shpejt kam me vdekë dhe kisha me qenë cok i gëzueshëm që të shof si mësojnë fëmija në shkollë dhe çka bahet atje.

— Qe, mbrenda tri ditëve, bahen provimet në shkollë, mixha-Mijat dhe eja në provime! — e thirri mësuesi me gjithë zemër.

Dhe mixha-Mijati premtoi se ka me ardhë.

Provimi si çdo provim. Fëmijt të pastruem, të veshun ma mirë se rëndom, rrijnë të shtanguem ndër vendet e veta, me shprehjen e frigës në fytyrë, sepse erdhi inspektori, ky „gogol” me të cilin, mësuesi i kishte frigue tanë vjetin. Inspektori, serioz, i mrrolshëm, rrin randë në tavolinë, në të cilën, për shkak të tij, asht vu veçanërisht nji çarshaf i bardhë dhe në gotë nji tubë lule. Fytyrën e ka me nji hije madhshtore thuese asht përgatitë me dhanë mësim n’univerzitet dhe kur i shqyrtoh shkrimet e fëmijve, i shqyrton me nji shprehje fytyre aq të randë e t’d mendueshme sa njeriu kishte me mendue se asht kah zgjidhë kushedi çfarë problemesh të mëdha shkencore. E shiqojnë fëmijt me sy të çatalluem, të friguem dhe në shprehjen e secilës fytyrë të tyne thuese lexon: „Medet, breee, qenka i tmershëm”.

Edhe mësuesi u frigue e u ndryshue, thuese pret sentencën prej së cilës i mvaret jeta, por përveç frigës atë e tundon edhe nji pyetje e randsishme: „A thue zotni inspektori asht filozof apo natyralist?”, sepse prej kësaj mvaret çfarë qendrimi do të marri kur të bajë pyetje dhe t’a merr mendja, edhe suksesi. Këshilli shkolluer, përba prej pesë antarësh, u ba serioz dhe thuese gjoja vëren dhe çmon „si asht mundue mësuesi”! Prindët e nxanësve rrijnë në skaj ndër karrika dhe ndëgjojnë me çfarë suksesi kanë mësue fëmijt e tyne.

Provimi vazhdon si e kërkon rregulli. Hyni mixha-Mijat. U çuen edhe fëmijt edhe qytetarët. Inspektori u bani me dorë idhshëm fëmijve që t’ulen e mos ta presin punën. Mixhës-Mijat ia lëshuen vendin ma të mirë dhe ai ndejti, me respekt të thellë, kundroi nëpër mure pikturat e larme me gjarpij, lopë, zogj e kafshë tjera të Zotit, numratorin, drrasën e zezë, mapat, mandej shiqoi në nji karrikë afër tij nji bas kryp, nji thupërz surfulli, nji copë hekur, nji shufër çeliku, do gurë, ende plot sende të rëndomta.

Të gjitha këto që shiqoi nëpqr shkollë e çuditën mixha-Mijatin nji nji sikur e pau për herën e parë ferovin.

Inspektori e thirri nji nxanës mu në çastin kur mixha-Mijat u ul në karrikë.

— Pyetni prej të njajtës landë — i tha inspektpri mësuesit denjsisht dhe muer nji atitudë e nji shprehje vëmendsije të thellë e të randsishme.

— Thuena, Millan, çka din për delmen. Kije menden, kadalë, mos u frigo, ti e din këte për bukuri.

Fëmija çatalloi syt, zgjati pakëz qafzën, gëlltiti pshtymën, shiqoi me frigë inspektorin dhe me za kumbus vikati:

— Delmja (Këtu e gëlltiti përsëri pshtymën tue u çue nji trohë maje gishtash dhe vikati tutje)… Delmja, ajo ka kryet…

— Shum mirë, tha mësuesi.

Inspektori e luejti kryet në shëj miratimi.

Fëmija u hutue pakëz tue mos dijtë çka don me thanë ajo lëvizje kreje e inspektorit dhe vazhdoi:

— Ajo ka kryet, qafën, trupin dhe gjymtyrët; në qafë ka qime të bukura të gjata që quhen jele.

— Kije menden, mos fol gjepra — tha mësuesi me za nji fije ma të rreptë.

— Athue nuk e ke pa delmen, more tarallak — baba i fëmis bërtiti idhnueshëm prej vendit të vet, e mysafirët tjerë u qeshën.

— Ju lutem mysafirëve mos të përzihen! — vrejti inspektori.

— Ama të lutem, zotni, ai asht fëmija i im, i ruen dhent gjithmonë dhe prap thot: ka jele. Çka keni ba me fëmijt në shkollë.

Fëmija shpërtheu në vaj.

— Kije menden, çka po hutohesh, ti din ta tregojsh këte shum bukur — tha mësuesi dhe ia lëmoi kryet, megjithse ma me gëzim do t’i kishte ra kres.

— Fëmija ende ma i hutuem vazhdoi dhe filloi me i ngatrrue të gjitha „ditunit”.

— Delmja, ajo asht kafshë shtëpijake, ka kryet dhe në krye postën, telegrafën dhe gjyqin qarkuer.

— Kije menden çka po flet. Delmja! Kupto: Delmja! — tha mësuesi dhe krejt dridhet — ku e gjete postën!

— Ajo ka kryet, këtu mblidhet parlamenti populluer!

— Kije menden ose po të çoj në vend!

— Ajo asht kafshë e jona grabitqare; buron në dy degë, nji degë në malin e Golijës dhe tjetra… Të dyja bashkohen te Stallaqi dhe rrjedhin në veri…

— A mos je i marrë sot? — vikati mësuesi.

— Ajo asht nji bimth i dobishëm, që piqet në vjeshtë dhe ep fryt të mbështjellun me nji cipëz lëkure e pjellë këlyshë të verbët dhe ndrron qimen çdo vjet.

— Në vend! — bërtiti idhshëm mësuesi dhe i fshini në ballë kokrrat e mëdha të djersës.

Provimi vazhdon tue provue nxansit tjerë.

Mixha-Mijat u ba krejt vesh dhe ndëgjon me çudi gjithçka i pyesin fëmijt e ai të gjitha i dinte kur kishte qenë si fëmi edhe pa shkollë.

Ndëgjoi se thiut ia ka andja lendin, se ka krye dhe katër kambë, se klyshi quhet derk, femna dosë dhe se mashkulli hakoç. Poashtu ndëgjoi se kau ka krye, katër kambë dhe bisht, se ësht dypërtypës, han bar e se tërheq qerrin, kurse prej lopës marrim qumsht të shishëm, se hahet mishi i kaut dhe lëkura përdoret për mbathje. Ndëgjoi ende se krypa ka shijen e gjelptë, se asht e bardhë dhe merr lagshti (ujcavet), se si çeliku asht i fortë dhe me të përpunohen brisqet, kosat e tjera.

Paj edhe këto nji fëmi nuk din krejt me i tregue. Nji fëmi bile tha se kali ndërton çerdhe nëpër druj të naltë, kurse tjetri ngrehi dorën dhe tregoi se si kali han bar, kullot bar dhe han edhe tagji, nuk asht dy përtypës dhe ia qëllon ende se si tërheq qerrin dhe përdoret për hypje.

— Qe kush ka kujdes norën e mësimit dhe nuk vëzhgon anash, se si mëson çdo lekcion, dhe din! — shtoi mësuesi me gëzim.

Mandej mixha-Mijat stërndëgjoi për dardhat, vishnjet, mollat, kumbullat dhe pemët tjera. Ku rritet secila, çfare asht fryti, pse përdoret, ndëgjon mixha-Mijat dhe çuditet cok nga pak më vedi, si i din të gjitha këto, pa shkollë, ma mirë se fëmijt.

Kaiojnë në gjuhën sërbishte në rendin e katërt.

Inspektori thirri njanin prej ma të mirëve.

— Të lexojë ose ta thotë përmend ndonji vjershë të vogël.

— Vjershë?… Mundet.

— Cilën vjershë e din.

— E dij „Nisja për Kosovë“.

— Hajt pra!

— Kur n’mëngjes paj zbardhulloi agimi
Dita zbardhi edhe dielli nxeu
Në qytet paj dyert tashma u hapën
Dhe uahtrija, hypun, shkon, n’zhderha
Kalorsija krejt me heshta lufte

— Mjaft! — e ndërpreu inspetkori.

Mixha-Mijat ishte nxe nji trokë dhe vjersha ia bani qejfin, por u mrrol kur inspektori e ndërpreu.

— Hajt tash tregom çfarë fjale asht heshta? — pyeti inspektori.

Heshta, asht emën i përgjithshëm, kolektiv.

— Shum mirë.

— Në cilën rasë?

— Me heshta, asht emën në rasën e gjashtë, shumës dhe rasa e parë njajës asht heshtë dhe lakohet simbas kategoris së dytë.

— Për bukuri, e tash të më tregojsh çfarë fjale asht ajo kur? „Kur n’mëngjes paj zbardhulloi agimi” kështu e fillove vjershën. Pra, ai kur?

Kur, asht ndajfolje.

— Po çka janë ndajfoljet?

— Ndajfoljet janë fjalë që vehen para foljeve dhe tregojnë vendin, kohën dhe mënyrën, ku, kur e si kryhet veprimi foljuer.

— Shum bukur! A gjindet n’at fjali ndonji folje?

— Gjindet, asht folja zbardhulloi prej foljes me zbardhullue.

— Shum mirë, hajt në vend, ti ke kalue provimin.

— Le ta vazhdojë vjershën Milivoj Tomiqi — thirri inspektori.

— Para tij Boshk’ Jugoviqi gjindet
Në zhderha, krejt n’ari të kulluet

— E, ndalu: krejt n’ari të kulluet. Kjo krejt, çfarë fjale asht?

Vas ose sav (krejt), kjo asht përemën.

— Hajt matej!

— E mbuloi atë me kryq bajraku

— Probatime, gjer kuajt zhderha
Në bajrak paj molla prej florini
E në mollë kryqat prej florini
E prej kryqash tufat florini
Dhe trokisin Boshkën nëpër shpatlla.

— Mjaft! — tha mësuesi. Tash tregom çfarë fjale asht trokisin.

Trokisin, kjo asht folje prej foljes me trokitë.

— Në cilën kohë? — pyeti inspektori.

Trokisin, kjo asht kohë e tashme.

Mixha-Mijat tashma filloi me murmurue mërzitshëm që po ndërpresin vjershën, sepse kjo asht edhe e vetmja gja që i pëlqen prej të gjitha atyne sendeve që mësojnë fëmijt dhe sepse nuk e lanë me u kënaqë me vjershën deri në fund.

Tjetri, të cilin e thirrën, vazhdoi:

— Ju afrue carica Milica
Dhe për freni e kapi zhderhan:
„Duert ia qiti përrreth qafës vllaut
„Vlla i im, ah, Boshko Jugoviqi
„Për mue cari ty po të ka falë
„Dhe bekimin po, ty ta ka dhanë
„T’apsh bajrakun që e ke për zemër
„E me mue të rrij në Krushevac
„Qe ta kem un, nji vlla sa për be.“
Qiti foli Boshko Jugoviqi:
„Shko, moj motër, në kullen e bardhë
„Se te ti un’ s’kisha për me u kthye
As bajrakun kryq me e l’shue prej dore
Sikur Cari të ma falë…“

— Mjaft! — e ndërpreu mësuesi. Çfarë fjale asht kjo ma?

Mixha-Mijat këceu prej vendit të vet, filluen me iu dridhë qimet e tij të thimë nën vetullat e mëdha d vetuen syt nga idhnimi dhe briti:

— Po pse nuk po e len fëmin, more beter, që ta këndojë kët vjershë të bukur, por po e sulmon me gjithfarë gjeprash?

Mësuesi buzqeshi për vrejtjen e mixha-Mijatit i shushuriti diçka në vesh inspektorit dhe ky tha:

— S’kemi çare pa veprue n’at mënyrë, ashtu asht programi.

— Poqese ashtu duhet, atëherë hidhni ato programet tueja dhe mbyllni të gjitha shkollat, që fëmijt të mos rrijnë kot. Ai programi i juej i ka hutue fëmijt me gjepra e tash nuk dijnë, mbas aq shkolle, çka han kali, kurse ate e dijnë para se me ardhë në shkollë. Poqese ai program asht asisoji, atëherë asht ma mirë të mos jetë as ai, as shkollat, por të verbtit të shkojnë nëpër botë e të këndojnë vjershat tona të moçme dhe trimat, si në kohën e rinis sime, e na atëherë nuk kemi qenë ma të këqij!

Mixha-Mijat i shqiptoi këto fjalë me nji dhimbje të thellë me za të dridhshëm. Deshti me thanë edhe diçka, por në vend të kësaj, munxosi, fshama gjimoi prej krahnorit të tij, u kthye kah dera, dhe tue timdë kryet trishtueshëm duel prej shkolle, në të cilën edhe mysafirët edhe mësuesi edhe fëmijt mbetën në heshtje, të habitun prej çudis.

— Për Zotin, mixha-Mijat foli me mend, ai plak i vjetër asht mendtar. Dhe unë votoj për të verbtit — tha me gjysë zani me vehte nji plak, të cilit të votuemit tashma iu kishte ba shprehi dhe n’at mënyrë ndërpreu heshtjen e randë, e të thellë.

 

Burim: Radoje Domanoviq, Satirat, Rilindja, Prishtinë 1960. (Përkth. Mehmet Hoxha)

Anulimi i epsheve

Na Sërbët, i qofshim falë Zotit të mëshirshëm, kemi krye të gjitha pimët tona dhe vetëm tash mujmë, kështu ngaeshëm, me gojitë sa të na dojë qejfi, me dremitë, me u shkrrye dhe me fjetë, e kur të mërzitemi edhe prej këtyne punëve, mujmë, sa për tallje, me dalë që të shofim çka bajnë njerzit ndër vende të pafat. Thonë — i raftë gurit e drunit e sa ma larg prej nesh — se gjinden vende, ku njerzit vazhdimisht grihen e coptohen për disa të drejta për njifarë lirije dhe sigurimi personal. Lëkura i tërqethet njeriut kur mendon për fatzezë të këtillë, që ende nuk i kanë rregullue punët e veta shtëpijake, kurse na kemi mbërrijtë tashma ta mbarshtojmë Kinën e Japonin. Çdo ditë shkojmë gjithnji ma larg nga vendi ynë, e, poqese zgjat kështu, gazetarët tanë kanë me u nisë me sjellë lajme prej Marsit, Merkurit, ose, n’instancën e mbrame, prej Hanës.

Dhe unë jam antar i këtij populli të lumtun, dhe, qe, dëshiroj, për ta kënaqë modën që të ju tregoj për nji vend të largët, shum të largët, jashtë Europës, çka gjindej në te moti, shum moti.

Nuk dihet pikërisht ku gjindej ai vend, si quhej populli i tij, por me hamendje, nuk gjindet n’Europë, kurse populli mund të thirret me çdo emën qotfë, vetëm jo me emnin sërb. Në kët pikë pajtohen gjithë historianët ma të vjetër, kurse të rijt ndoshta kanë më vërtetue dhe të kundërtën. Tekembramja kjo edhe nuk asht puna jonë, prandej po e la kët punë edhe poqese e shkeli zakonin, simbas të cilit duhet me folë edhe për at send që nuk e dijmë dhe me punue at punë për të cilën nuk jemi.

Dihet me siguri se ai popull ishte shum i prishum dhe i pahajr, deng me vese dhe epshe të këqija, prandej kam edhe me ju dëfrye me te në kët tregimth.

Natyrisht, të dashtunë lexuesa, Ju nuk mundeni me besue menjiherë se kanë mujtë me egzistue kurdo qoftë njerëz aq të prishun, por ta dini, se gjithë kët tregimth e kam punue simbas shkrimeve të vjetra, të cilat i kam në dorë.

Qe, të përkthyem pikë për pikë, disa denoncime të ministrave të ndryshëm.

„Bujku N. N. prej Karës sot mbas lavrimit u kthye në mejhane, piu kafe dhe i lexoi me epsh fletoret në të cilat sulmojnë ministrat e sotshëm…”

„Mësuesi T. prej Borkës, tek sa del prej shkolle, tubon katundarët rreth vedit dhe iu mbushë mendjen që të themelojnë ekipën korale. Përpos kësaj, ai mësues luen rrasash me shegërta, kurse me nxanës luen me sumbulla, dhe asht shum i damshëm e i rrezikshëm. Disa katundarëve u ka lexue libra dhe u ka ofrue që t’i blejnë. Ky njeri i keq nuk mimd të durohet, sepse e prish moralisht tanë rrethinën dhe u çpifet qytetarëve të qetë e të ndershëm se si kërkojnë liri kurse për vetë çashtjen, flet vazhdimisht se si lirija asht ma e ambël se çdo send. Pin duhan shum dhe pshtyn kur pin duhan.”

„Prifti Gj. prej Sarës, mbas meshës në faltore, ka shkue në nji mbledhje politike në qytetin e afërt.”

Qe, shifni, çfarë skandalesh ndodhin në botë.

Vreni matej.

„Gjykatsi S… sot ka votue për administratën komunale. Ky gjykatës i pamarre merr fletoren e opozitës dhe e lexon me epsh. Pat guxim me thanë në gjyq se nuk asht aspak fajtuer nji katundarë që pandehet për fyemjen dhe kundërshtim pushteti, para dëshmitarëve tha se nuk do të blejë kurrgja në dyqanin e kryeplakut Gabor. Përpos kësaj, po ai gjykatës rrin i mendueshëm e kjo asht provë e qartë se asht plot me vese dhe sigurisht trillon ndonji komplot të madh kundra regjimit të sotshëm. Duhet me e paditë për fyemje të sundimtarit, sepse ai tekembramja nuk mundet me qenë mik i dinastis, mbasi shkon në kafe te kafexhiu Mor, e gjyshi i Morës ka qenë mik i ngushtë me probatimin e Leonit që bani at tollovi në Jamb, kundra veqilave t’Oborrit mbretnuer, të gjyshit të sundimtarit të sotshëm!”

Gjindeshin njerëz edhe ma të këqij në kët vend fatkeq. Lexoni vetëm kët denoncim:

„Avokati prej Tulës përfaqsoi nji të vobekët, babën e të cilit e mbytën vjetin e kaluem. Ai avokati pin birrë me epsh dhe shkon në gjueti dhe çka asht ende ma zi, ka themelue njifarë grupi për të ndihmue të vobekët në rrethinën tonë. Ky asht ai bastardhi faqezi që flet se spiunët e shtetit janë njerzit ma të këqij!”

„Profesori T… ka vrapue nëpër qytet me fëmij të ndryshëm avanturista dhe ka vjedhë dardha prej pemëshitsit, kurse dje ka gjuejtë me llastik pëllumba dhe ka thye nji dritare në nji ndërtesë shtetnore. Këto faje dhe kishin me mujtë me iu falë, por ai shkon në mbledhje politike, voton ndër zgjedhje, bisedon me qytetarët lexon fletoret, flet për huan shtetnore dhe çfarë turpsinash nuk ban ende në dam t’arsimtarit!”

„Katundarët prej Barës kanë fillue me ndertue shkollën e re dhe si duket, me kët ves do të flliqet tanë rrethina. Duhet me e ndalue nji orë e ma parë kët korent të ndytë, të damshëm për shtetin!”

„Zanatlit prej Barës themelojnë sallën e leximit dhe tubohen në te për çdo mbramje. Ky epsh ka zanë rrajë të thellë, veçanërisht te të rijt, kurse pleqt janë të mendimit që përpos sallës së leximit të themelojnë — fondin e pensionit të zanatlive. Kjo nuk mund të durohet në krahinën tonë sepse u ep shembull të keq gjithë qytetarëve të ndershëm që nuk shajnë ministrat!… Nji zanatli madje kërkon ndamjen e punës!… Epshe rrënqethse!…”

„Katundarët prej Padovës kërkojnë vetëqeverimin komunal! Qytetarët në Trojë lirin e zgjedhjeve”

„Shum nëpunës të këtushëm kryejnë me ndërgjegje punën e vet, pos kësaj, i bijnë flautës dhe i dijnë notat!”

„Sekretari Miron kërcën epshëm ndër çfaqje dëfrimi dhe han farë të krypshme tue pi birrë. Duhet me e qitë prej punës që të sherohet prej atyne epsheve”.

„Mësuesja Hella blen lule çdo mëngjes dhe kështu skandalizon tanë rrethinën. Nuk mund të durohet, sepse ka me na prishë rinin”.

Kush do të kishte mujtë me i radhitë tana epshet e ndyta të këtij populli fatkeq? Asht mjaft me thanë se ishin vetëm dhetë vetë të vlefshëm dhe të pastër në tanë vendin, kurse krejt tjerët, dhe burrat dhe grat dhe pleqt dhe të rijt, të prishiun në temel si thuhet.

Çka mendoni, si do t’u jetë dukë vehtja atyne dhetë vetëve të mirë në kët vend të prishun?… E randë, shum e randë, ma së forti për shkak se ishin të detyruem me shique medoemos shkatrrimin e vendit të tyne të lindjes, të cilin e dojshin aq nxehtsisht. Nuk flejshin as ditën as natën nga kasaveti: Si do t’i përmirsojnë bashkëqytetarët e vet krahthatë, si do ta shpëtojnë vendin nga shkatrrimi? Plot me flakë patriotlke, plot me virtyte e fisniki, ishin në gjendje me durue të gjitha flijimet për lumnin e atdheut të vet. Dhe nji ditë prej ditësh shtrënguen zemrën trimneshë, përkulën kryet përpara vullnetit të fatit t’idhët i cili u caktoi barrën e randë që të bahen ministra, dhe muerën mbi vedi detyrën fisnike që ta pastrojnë vendin nga mëkatet dhe epshet.

Ishin të kulturuem, por nuk ishte punë e lehtë me i dalë në krye menjiherë njij ndërmarrjeje kaq të randë. Në fund, njiherë, atyne që ishin ma mendjetrashë (këta n’at populi njifshin si ma mendjehollët) u vetoi nëpër krye mendimi se duhet me e mbledhë Parlamentin populluer, por që në te punën ta kenë në dorë të huejt. Të gjithë e pranuen kët ide të mrekullueshme dhe muerën me shpenzimet e shtetit me mëditje, dyqind vetë dhe kaq kapën të huej të cilët i kishte qitë puna rastsisht në kët vend për tregti. Këta u mprojtën, kundërshtuen, por zori i bacës s’ka kufi!

Kësodore u mblodhën katërqind të huej që të jenë deputetë dhe të zgjidhin çashtje të ndryshme për lumnin e vendit, të jenë shprehje e dëshirave të popullit.

Kur kryen punë kështu dhe gjetën nji numër të mjaftueshëm njerzish, të cilët i emnuen deputetë të popullit, menjiherë shpallën edhe zgjedhjet e deputetëve të popullit. Mos u çuditni për këte, sepse nji zakon i këtillë mbretnonte n’at vend.

Filluen mbledhjet e parlamentit — vendosin, flasin, diskutojnë… Nuk asht lehtë me krye nji detyrë kaq të randsishme. Gjithçka ishte lehtë dhe ecte shpejt, por teksa erdhi puna te epshet, menjiherë u hasën vështirsina derisa u gjet dikush dhe propozoi që të vendoset anulimi i të gjitha epsheve të vendit.

— Rrnoftë folsi, rrnoftë! — gjimon në sallën e parlamentit brohoritja e gëzueshme prej të gjithë gërmazeve.

Të gjithë e pranuen me gëzim propozimin dhe u muer vendimi:

„Përfaqsija e popullit tue pa se epshet pengojnë përparimin e popullit e ndien vedin, të shtym që të shtojë, në ligjin e ri edhe kët pikë e cila thot:

„Të gjitha epshet mejnë prej sodit dhe anulohen si të damshme për popullin dhe vendin”.

Nuk kaluen as pesë minuta prejse u nënshkrue ligji për anulimin e epsheve për të cilin u shamatuen vetëm deputetët dhe shifni çka ndodhi në popull në të gjitha anët pa ndryshim.

Asht mjaft që të ju përmendi të përkthyem nji vend prej shënimeve të dikujt:

Qe fjalë për fjalë çka thot shënimi.

„…Kam pi duhan epshëm. Sa zgjohesha menjiherë në cigare. Nji ditë u zgjova, dhe e mora kutin me duhan dhe e dredha (simbas zakonit) cigaren. Diqysh m’erdhi si punë e papërshtatshme (atëherë bash ai deputeti propozoi) kur, qe, befas ndjeva se si m’u dridh dora vetë dhe cigarja, e shiqova dhe pshtyna me neveri…” „Nuk due me pi ma” — mendova dhe duhani më duket i ndytë dhe nuk muj me e shique me sy. U çudita çka më ngjau kështu befas dhe dola n’oborr. Kur atje, çka me pa! Para derës kojshija im gjithmonë i dejun, që nuk mundte me ndejtë pa venë asnji çast, qëndronte burri i dheut esull, kqyrte para vëdit dhe kruente kryet.

— Qe ta pruna venën — i tha sherbëtori dhe ia dha shishen si dhe ma parë.

Kojshija im e kapi shishen dhe e përplasi për toke, ajo u thye pirra pirra.

— Uh, sa gja e neveritshme! — vikati ai me urrejtje, tue kqyrë venën e derdhun.

Mandej heshti gjatë dhe kërkoi sheqer me ujë.

Ia pruen, e piu sheqerin me ujë dhe shkoi në punë.

Grueja e tij filloi me qa prej gëzimit kur pau se si burri i saj u përmirsue aq fort.

Njani prap, kojshija tjetër, që lexonte epshëm fletoret rrin te skaj i dritares së hapun, e edhe ai dukej disi i ndryshuem dhe i çuditshëm.

— A i keni marrë fletoret? — e pyeta unë.

— Nuk muj me i shique ma fletoret, kaq fort, diçka më janë neveritë. Bash tash jam tue mendue që të marr me lexue arkeologjin ose gramatikën e greqishtes — u përgjegj ai, e unë kalova dhe dola në rrugë.

Tanë qyteti ka ndryshue. Nji politikan i epshëm, ishte nisë me shkue në nji mbledhje politike. Ecte burri i dheut rrugës kur qe përnjiherë u kthye dhe vrapoi mbrapa thuese e ndoqi ndokush.

Fillova me u çuditë çka i ndodhi dhe e pyeta pse u kthye kaq shpejt.

— U nisa në mbledhje, kur qe befas më ra në xnend se asht ma mirë me shkue në shtëpi, me porositë ndonji libër bujqsije dhe industrije shtëpijake dhe me lexue e me u përsosë në punë. Çka kam me ba në mbledhje — tha ai dhe ngarendi në shtëpi që të studjojë lavërtarin.

Nuk mujta me ia spjegue vedit çudin qe ndodhi befas, u ktheva në shtëpi dhe mora me shfletzue psikologjin. Deshta me lexue pjesën në lidhje me epshet.

Hasa në fletën ku shkruen „Epshet”. Kishte mbetë vetëm titulli kurse krejt pjesa tjetër ishte zbardhë, paj thuese kurr nuk ishte shkrue në te asnji send!

O, çka asht tash kjo, pash emnin e Zotit?!

Në tanë qytetin nuk mundesh me gjetë kurrkund njeri të keq dhe t’epshëm për çdo gja qoftë dhe deri kafshët u banë ma të mençme!

Të nesërmen lexuem në fletore vendimin e parlamentit. Deshta me lexue gjithashtu në lidhje me epshet.

— Ah, ha, kjo asht, pra! — Bërtet secili. Çuditemi na çka u ba me ne, po këte a po e shef, parlamenti anuloi epshet!

Këto shënime janë të mjaftueshme me spjegue çka ndodhi në popull kur në parlament u aprovue ligji për anulimin e epsheve.

Tashma të gjithë e gjithkush e muer vesh kët gja dhe çudija prani, kurse mësimdhansit u epshin mësim nxanësve nëpër shkolla në kët mënyrë:

„Dikur gjindeshin në shpirtnat e njerëzve edhe epshet dhe këto kanë qenë njana prej pjesëve ma të ngatrrueme e ma të randa në psikologji, por me vendimin e parlamentit epshet janë anulue, kështuqë tash nuk gjindet ajo pjesë në psikologji sikurse as epshet nuk ekzistojnë në shpirtin e njeriut. Epshet janë anulue me datën … vjeti …”

— Shyqyr Zotit që nuk jemi të detyruem me i mësue! — pëshpëritshin nxansit, të kënaqun me kët vendim të parlamentit, sepse për orën e ardhshme duhet vetëm me mësue:

„Me datën … vjetin …, me vendimin e parlamentit janë anulue të gjitha epshet dhe kështu nuk ekzistojnë ma asish në njerëz!…”

Posa ta flasë këte pa gabim merr notën shum të mirë.

Qe, kështu ai popull shpëtoi me shpejti prej epsheve, u përmirsue dhe prej atij populli, simbas dofarë gojdhanash, lindën engjujt…

 

Burim: Radoje Domanoviq, Satirat, Rilindja, Prishtinë 1960. (Përkth. Mehmet Hoxha)

Ditari i gjuetarit (2/4)

(Faqja e meparshme)

Në klasët e nalta të gjimnazit baba më lejonte me bajtë pushkë, por atëherë prap më duhej me u mëshefë prej mësimdhansit. Kur dojsha me shkue me shokë në gjueti ndër dit feste, na duhej nga disa dit me bisedue e me ba planin si me i bajtë pushkët nëpër qytet dhe mos me i ra kërkujt në sy, mu sikur të bajshim ndonji krim të madh. E çuem punën aq larg sa tytën e pushkës e shtijshim në kambzat e pantallonave dhe njana kambë tue hecë dukej si e shtangueme, kurse dipçikun e shtijshin nën mallotë. Teksa agimi. Nëpër rrugë kurrkumd njeri i gjallë, kurse na përvidhemi ashtu ngadalë dhe vëzhgojmë anash mos po na del kund befas mësimdhansi i gjuhës latine. Ai, në të vërtetë, ishte edhe i vetmi që donte me zanë kush pin duhan, kush shkon në mejhane, kush në gjueti dhe ishte stërvitë aq tepër n’at mjeshtri, sa na edhe në shtëpi kur e ndezim cigaren së pari këqyrim nën shtrat dhe nëpër të gjitha qoshet, që të sigurohemi mos të dalë edhe prej atyhit mësimdhansi i rrezikshëm ë mos të vikasi në mënyrën e vet të tmershme.

— E, të baft mirë, bir!… ta piu dreqi çorbën!

E atij që i thot se i’a pin dreqi çorbën, ai ma tepër se njish nuk mundet me marrë. Ashtu edhe unë, sikur edhe të gjithë, duhesha pa çare më e ruejtë çorbën time të pakët gazmore.

Kështu, ngadalë me frigë me nji kambë të ngrime, kalojmë nëpër qytet dhe vëzhgojmë në të gjitha anët dhe si mbrojtje kundra rrezikut bajmë ndër duer gramatikën e latinishtes dhe shënimet ku ishin të notueme veçanërisht përjashtimet e zhgjedhimit të tretë. Posa takojmë ndokend e shiqojmë dyshueshëm a mos asht ndonji mik i atij mësimdhansit dhe për çdo rast i hapim shënimet e nisim me këndue me za.

Kështu kalojmë pranë kujtdo me kujdes.

Kur kështu kalojmë qytetin pa therrë në kambë dhe dalim në fushë, ndijmë sikur na hiqet ndonji peshë prej shpine. Në fushë çlirohemi, marrim pushkët, i varrim në krah dhe shkojmë matej gëzueshëm, tue këndue.

Endemi poshtë e përpjetë. Pijmë lirisht duhan derisa të na kërset veshi, kapërdisemi me pushkë në krah, qesim çdo çast në gjithçka: ndër garguej, ndër mulliza, ndër sorra, trumcaktë, në zogun ma të vogël që ka falë zoti, kurse pushkët i mbushim si për ujq, kështuqë edhe kur vrasim ndonji zog rrezik-zi, nuk mbetet kurrgja prej tij.

Gjithçka, gjithçka, por vetëm kthimi në mbramje asht i tmershem, sepse në mëngjes kur kaluem, të gjithë flejshin, kurse në mbramje, deri në nji kohë të natës, janë zgjuet të gjithë në qytet, gjindja vlon nëpër rrugë. Kur vijmë mu para qytetit ndiejmë frigë, sikurse do të këçejmë në llogorin anmik. Prap e shtijmë tytën e pushkës në kambzën e pantallonave, e lidhim rrypin për bel, dhe mbi dipçik i mbërthejmë mallotat. Ecim me gramatikën latinishte ndër duer dhe kushdo që të na shiqojë na këputën kambët prej frige dhe të tmeruem presim pyetjen.

— Ku keni qenë me pushkë?

Njiherë duel kështu befas përpara nesh ai mësimdhansi i tmershëm.

— Ju qoftë me shëndet! — tha, e na i hoqë kësulat.

— Në vend që të mësoni silleni poshtë e nalt në kët kohë! — bërtiti aq me za të naltë sa nisi me u tubue gjindja përrreth.

— E pat çorba! — Mendova me frigë dhe belbzova:

— Kemi qenë në fushë, zotni, kemi mësue latinisht. Ia tregova librin dhe shënimet, kurse ai i rrudhi veshët dhe cok i turpnuem murmuroi:

— Mirë, mirë, fëmij, vetëm ashtu përpiquni! Natën e mirë fëmij.

U largue dhe na ndiem nji gëzim sikur me pasë shpëtue prej vdekjes.

Për kët shkak, mbas kryemjes së maturës, për mue ishte lumnija ma e madhe që guxojsha botnisht në pikë të ditës, me kalue nëpër qytet me pushkë në krah, përmatepër me zagar për dore dhe me ecë kështu, mendoni, pa kurrfarë përjashtimpesh për zgjedhimin e tretë, plotsisht si njeri i lirë.

Pra, ditën e parë, mbasi dhashë provimin e maturitetit, kur muerëm dëftesat, na tre vetë u pajisëm për gjueti. Bota vlon nëpër rrugë dhe na botnisht pa kurrfarë frige, i bajmë pushkët, torbat e gjuetarëve, tërheqim zagarët me zinxhirë dhe shiqojmë ngadhnjyeshëm. Më vinte cok keq që nuk na vinte veshin askush dhe kurkush nuk na pyette.

— Ku po shkoni me ato pushkë?

Bile, si për inat, kurrkund nuk u takuem me mësidhansin e gjuhës latine, edhepse ndejtëm nergut para njij pijetoreje kundrejt shtëpis së tij dhe këtu si gjuetarë pimë kafe, biseduem në cilën anë me shkue, të gjitha këto punë i bamë ngadalë e me oigare te ndezuna…

Nxansit e rij kalojnë dhe na shiqojnë me zili, çuditshëm, sikur ta kishim rrokë qiellin me dorë, si me pasë realizue idealet ma të fundit t’aspiratës njerzore.

E neve, na bahet cok zemra mal prej gëzimit.

Gati tash dhe nuk na shkohej në gjueti, por kishim dëshirë me u endë nëpër qytet ashtu kryq e tërthuer me pushkë dhe cigare të ndezuna.

Me mbarimin je gjimnazit, kalova verën në katund te prindët.

Nuk kam ndie kurr kënaqsi ma tepër se atëherë. Para disa ditësh tmerr, pagjumsi natën, kryet si prej plumbit; eci rrugës dhe u kam lakmi gjithë njerëzve që s’kanë provime. E kisha zili deri qenin e zotnis sim në shtëpin e të cilit banojsha. Unë i pa fjetun, i përgjumshëm me tutën e akullt dhe frigën: „Sikur mos ta jap provimin!” dhe përpos kësaj më duhej ende me mësue njiqind çudina, kurse qeni shtrihet nën hijen e arrës dhe flente ambël, qetë. Kërkllon qerri dhe ai pëmjiherë shiqon me sy të përgjakun në rrugë e bile, as nuk ndien për detyrë me lehë, por kuis prej kënaqsis, i zgjat kambët ma mirë dhe vazhdon me fjetë. Kur mërzitet kruen qafën me çapoj, fugon deri te vedra me ujë, llap, si din vetëm qeni, dhe kthehet përsëri në fllad. Asht turp, por duhet ta pranoj se isha në gjendje në këso çasesh me u ndrrue me qenin vetëm që të më dali prej kres ajo tollovi landësh dhe ajo frigë prej shpirtit. Nëpër krye më sillen pa rend dhe pa lidhje të gjitha çuditë që munden me ndodhë në botë: papët e Romës, kuajt e Cezarit, rrajët katrore, gypat e Toriçelit, të gjithë gurët që munden me u gjetë në botë, kafshët, profile të ndryshme dhe deri çka hante e ndjera xhaxheshë e Gunduliqit. Të gjitha këto përziheshin edhe gurët edhe personalitetet historike, edhe formulat kimike dhe të gjitha kafshët që gjinden në botë e deri dhe hyjt. Më dukej se të gjithë njerzit kudo që gjindeshin ishin tubue në kryet tim si në panair dhe i kishin marrë me vedi të gjitha sendet e mundshme në botë dhe i kishin sjellë të gjitha kafshët, dhe të gjitha këto, vetëm vlojshin e bajshin zhurmë.

Kështu pra, disa dit para dhe qe, mbas provimit të gjitha këto brenga si me i pasë heqë me dorë. Mbaruen panairi dhe zhurma, çdo gja shkoi në vendin e vet dhe unë ndjeva nji lumni të jashtëzakonshme e fatbardhsi si kurr ma përpara, që mundem me fjetë i qetë, me u çue kur due, mos me ça kryet tue hangër drekë se deri kur mbretnoi Karli i Madh dhe ku gjindet Serpentina, si shumzohen mijt e fushave dhe mbas sa kohe kishim me ndëgjhe na në tokë sikur sot të kërsasi topi në diell dhe për sa kohë do të vinte halla në gosti te na sikur, të thomi, dje në mesditë pikërisht të jetë nisë me ferovi ekspres prej Marsit. Prej të gjitha këtyne tash kurrgja, ndjej vedin në gjendje normale, shiqoj të gjitha sendet ashtu si janë. Dhe më kujtohet sot me trup se si bisedova njiherë me nanën tue hangër drekë, kur m’erdhi në kohën e provimeve.

Ajo han, unë e llokoçis pjatën me lugë dhe mendohem.

— Ha, bir, e lumja unë për ty!

Unë nuk përgjegja që mos ta prishi mendimin.

— Ha, i marrë, mos çaj kryet kaq fort. Le të bahet çka të bahet. Zoti i vraftë edhe ato dijeni!

Unë thitha supën dhe harrova me heqë lugën prej gojës, vazhdova me mendue tue shique habitshëm nëpër dritare.

— Ha, bir, dhashtë zoti të digjen të gjitha librat. Ti të më jeshë shëndoshë, o shpirti im!… Ha, lum nana për ty, a shef si ke mbetë fidan prej asaj shkollës së mallkueme! Ha, mos mendo kurrgja kur asht nana me ty.

— Ashtu, diçka po mendoj.

— Paj çka je tue mendue, bir, tregoji nanës sate, mos mëshif prej meje. Kam me të ndihmue gjithçka.

— Po mendoj diçka, nanë, sikur ti t’ishe në hanë dhe unë këtu, sikur ti të jesh nisë sot me ferovi kah unë, kur kishe me mbërrijtë?

Nana së pari bani kryq dhe mandej çau. I ranë lot të mëdhej nëpër faqe të rudhuna dhe me shiqim plot lutje, frigë e dëshprim, më shiqoi, ma kapi kryet dhe më puthi në ballë.

— Leni të gjitha, bir dhe hajde me nanën…

Dhe unë qava.

Qe, deri ku më pat çue halli i shkollës dhe friga për provim, prandej mu për kët arsye m’erdh e ambël jeta e qetë, pushimi i pabrengë, lirija e plotë.

Mos ta baj tërkuzë, sepse kjo do të ju shtynte juve, lexues me pyetë: „Çka po na çan kryet e po na mundon me ato marrzina, por nëqoftëse të vjen për dore trego atë që fillove!”

Ani, mirë po më thueni, gjaja që ka randsi asht që u bana njeri i lirë, njeri në vedi që mundet me pi duhan, me shkue në pijetore dhe çka asht ende ma bukur, me bajtë pushkën botnisht dhe mos me u frigue nga mësimdhansi i giuhës latine.

(Faqja tjetër)