Tag Archive | yara

Ýolbaşçy (3/3)

(geçen sahypa)

Şeýlelik bilen ýene bir gün geçdi we şol bir üstünlik bilen has köp gün geçdi. Örän möhüm zat bolmady, diňe ownuk-uşak hadysalar boldy: araçäklere we garaguş gyrymsy agaçlaryna garşy çişdiler; tikenlere basdylar; birnäçe elleri we aýaklary döwüldi; käbirleriniň kellesine urgy boldy. Emma bu azaplaryň hemmesi çydadylar. Birnäçe garry ýolda öli bolup galdy. „Öýde galan bolsalar-da, ýolda ýatmazdylar!“ Diýip metbugat wekilleri beýlekileri dowam etdirmäge çagyrdylar. Bir-iki ýaş aralygyndaky birnäçe kiçi çagalar hem heläk boldy. Ene-atalar ýürek agyrylaryny stoiki taýdan basyp ýatyrdylar, sebäbi bu Hudaýyň islegi. “Çagalar näçe kiçi bolsa, hasrat az bolýar. Ýaş bolansoň hasrat az bolýar. Ene-atalara durmuşa çykmak ýaşyna ýetenlerinde çagalaryny hiç wagt ýitirmesin. Çagalar şeýle niýetli bolsa, ir ölenleri has gowudyr. Onda hasrat beýle uly däl!” wekil olara ýene teselli berdi. Käbiri kellelerine örtülen matalar we gögermelerine sowuk basdyrmalar goýýarlar. Beýlekiler bolsa ellerini gysýardylar. Hemmesini ýyrtyp, kesdiler. Egin-eşikleri asyldy, ýöne şonda-da bagty öňe iteklediler. Bularyň hemmesini açlyk bilen doýmadyk bolsalar, bularyň hemmesini götermek has aňsat bolardy. Emma dowam etmeli boldular.

Bir gün has möhüm bir zat boldy.

Birden gaty uly we çuň, gaýaly jülge peýda boldy – hakyky çukur.Eňňit şeýle bir dikdi welin, öňe ädim ätmäge het edip bilmediler. Iň batyrlaram gysga durup, ýolbaşçynyň ýüzüne seretdiler. Başyny aşak egip, gözlerini gamaşdyryp, batyrgaýlyk bilen öňe ädim ätdi, hasasyny öňe, saga, soň çepe, häsiýetli görnüşde kakdy. Köpler munuň hemmesiniň özüni has abraýly görýändigini aýtdy. Ol hiç kime seretmedi, ne-de bir zat aýtmady. Çökgünlige ýakynlaşdygyça ýüzlerinde aňlatma ýa-da gorky yzy ýokdy. Toparyň galanlary onuň arkasynda durdular. Iň batyrgaý adamlar-da ölüm ýaly reňkli boldular, ýöne hiç kim batyr, paýhasly ýolbaşçyny durdurmaga het edip bilmedi.Ýolbaşçy, toparyň iň batyr adamlary bilen gurşalan ýoldady, ýöne beýlekileri gorkuzmazlyk üçin öz pikirini aýtmady.Ýene iki ädim ätdi we gyrada duran Aljyraňly gorky we açyk gözler bilen hemmesi oňa serediň. Iň batyrgaý adamlar, bir gezek, iki gezek ädimläp, jülgä çümüp gideninde, tertip-düzgüni bozmagy aňladýan bolsa-da, ýolbaşçyny saklamak isleýärdiler. Aljyraňňylyk, aglamak, gykylyk boldy; Gorky ýeňdi. Käbirleri gaçyp başladylar.

– Saklanyň, doganlar! Näme howlukdyrýar? Bu sözüňi berjaý etmegiň usulymy? Bu akylly adama eýermeli, sebäbi näme edýändigini bilýär. Özüni heläk etmek üçin däli bolardy. Ondan soň, Bu iň uly we belki iň soňky howp, iň soňky päsgelçilikdir. Kim bilýär? Belki, bu jülgäniň beýleki tarapynda Hudaýyň biziň üçin göz öňünde tutan ajaýyp, hasylly topragyny taparys. Öňe! Gurbanlyk bolmasa, hiç ýere gitmeris! – metbugat sekretarynyň beren sözleri şeýledi, ol hem iki ädim öňe gitdi we jülgede ýitdi. Iň batyrlar ony yzarlady, soň hemmeler içeri girdi.

Bu ägirt jülgäniň dik eňňidinde aglamak, iňňildemek, ýykylmak, nalamak köp boldy. Hiç kim hiç haçan diri çykmajakdygyna, has az zyýanly we bir bölekde çykjakdygyna ant içerdi, ýöne adamlaryň ömri kyn. Ýolbaşçy adatdan daşary şowsuzlyk boldy. Zeper ýetmezligi üçin ýykylanda gyrymsy agaçlara asyldy. Özüni bir ýere jemläp, çykmagy başardy.

Aşakda iňňildäp aglaýarkalar, hereketsiz, gaharly dymdy. Urlan we gaharlanan birnäçe adam oňa näletläp başlady, ýöne muňa gulak asmady.

Bagtymyza, ýykylanda bir gyrymsy agaja ýa-da agaja ýapyşyp bilýänler, çykmak üçin güýçli synanyşyp başladylar. Käbirleri kellelerini ýaryp, ýüzlerinden gan akýardy. Ýolbaşçysyna başga hiç kim ýokdy. Olaryň hemmesi birden oňa gözlerini gamaşdyryp, iňňildediler, ýöne başyny galdyrmady. Ol dymdy we hakyky akyldaryň şöhlelendiriji duruşyny kabul etdi!

Birneme wagt geçdi. Syýahatçylaryň sany barha azalýardy. Her gün zyýan çekdiler. Käbirleri topardan çykyp, yza gaýdyp geldiler.

Başlan köp sanly adamyň diňe ýigrimi töweregi galypdy. Olaryň keýpsiz, halys ýüzi umytsyzlygyň, şübhelenmegiň, ýadawlygyň we açlygyň alamatlaryny görkezýärdi, ýöne hiç kim bir söz aýtmady. Ýolbaşçy ýaly dymdylar, bile oturdylar. Hatda ruhdan düşen metbugat sekretary-da umytsyz başyny ýaýkady. Bu ýol hakykatdanam kyn boldy.

Olaryň sany diňe on bolýança azalýardy. Umytsyz ýüzler bilen diňe gürleşmegiň ýerine iňňildäp, zeýrenýärdiler.

Erkeklere garanyňda maýyp ýalydy. Käbirleri taýakda, Käbirleri ellerini boýnuna daňylan gysgyçlarda tutdular. Olaryň ellerinde köp sanly sargy we basdyrma bardy. Täze gurban bermek isleseler-de, bedenlerinde täze ýaralara ýer ýok diýen ýaly edip bilmediler.

Olaryň arasynda iň güýçli we batyr adamlarda imany we umydyny ýitiripdi, ýöne şonda-da has uzak göreşdiler; Ýagny, nähilidir bir usul bilen köp zähmet çekip, zeýrenip, agyrydan gorkdular. Yza gaýdyp bilmeseler başga näme edip bilerdiler? Şunça gurban we indi syýahatdan ýüz öwürmek üçin?

Garaňky düşdi. Çeňňeklere çümüp, birden ýolbaşçynyň indi ýokdugyny gördüler. Ýene bir ädim we oaryň hemmesi başga bir jülge çümdüler.

– Aý aýagym! Wah elim! – diýişip iňňildäp. Bir gowşak ses hatda mynasyp ýolbaşçyny näletledi, ýöne dymdy.

Gün doganda, saýlanan günündäki ýaly ýolbaşçy oturdy. Daş keşbinde iň az üýtgeşiklik bolmady.

Metbugat sekretary jülgeden çykdy, yzyndan ýene iki adam geldi. Düzülen we ganly, näçesiniň galandygyny görmek üçin yzyna öwrüldiler, ýöne ýeke-täk adamlardy. Ölüm gorkusy we umytsyzlyk olaryň ýüreklerini doldurdy. Sebit näbelli, depe, gaýaly – hiç ýerde ýol ýok. Iki gün, öň bir ýoldan geçip, ony yzda galdyrdylar. Ýolbaşçy olary şeýle alyp bardy.

Bu elhenç syýahatda ölen köp dostlary we garyndaşlary hakda pikir etdiler. Maýyp ellerindäki agyrydan has güýçli hasrat olary ýeňdi. Öz heläkçiligine öz gözleri bilen şaýat boldular.

Metbugat sekretary ýolbaşçynyň ýanyna baryp, agyrydan, umytsyzlykdan we ajydan doly ýadaw, titreýän ses bilen gürläp başlady.

– Indi nirä barýarys?

Ýolbaşçy dymdy.

– Bizi nirä alyp barýarsyňyz we nirä getirdiňiz? Özümizi we maşgalalarymyzy seniň eliňe berdik we öýsüz-öwzarsyz toprakdaky harabalykdan halas bolup bileris diýip umyt edip, öýlerimizi we ata-babalarymyzyň mazarlaryny terk etdik. Ýöne sen bizi has erbet ýagdaýda ýok etdiň. Arkaňyzda iki ýüz maşgala bardy, indi näçeräkdigine serediň!

– Hemmeler bu ýerde däl diýjek bolýarsyňyzmy? – başyny galdyrman ýolbaşçy  sesini çykardy

– Şeýle soragy nädip berip bilersiňiz? Serediň we görüň! Bu betbagt syýahatda näçeräk galandygymyzy hasaplaň! Biziň keşbimize serediň! Munuň ýaly maýyp bolmakdan öleniň gowy bolardy.

– Men saňa seredip bilemok!

– Näme üçin beýle däl?

– Men kör.

Öli dymyşlyk.

– Syýahat wagtynda gözüňizi ýitirdiňizmi?

– Men kör bolup doguldym!

Üçüsi umytsyzlyk bilen kellelerini asdylar.Güýz şemaly daglaryň üstünden güýçli öwüsdi we gurap giden ýapraklary aşak inderdi. Depeleriň üstünde duman bolup, gargalaryň ganatlary sowuk, dumanly howada uçup gitdi. Uzakdan bir ses çykdy. Gün bulutlaryň aňyrsynda gizlenip, has uzaklara aýlanýardy.

Üçüsi gaty gorkunç ýagdaýda biri-birine seretdiler.

– Indi nirä gidip bileris? – birigaty gürledi.

– Bilmeýäris!

 

Belgradda, 1901.
“Radoýe Domanowiç” taslamasy üçin Serdar Rejepaew tarapyndan terjime edildi, 2021.

Ýolbaşçy (2/3)

(geçen sahypa)

Ertesi gün uzak ýola gitmäge batyrgaý bolanlaryň hemmesi ýygnandy. Bellenen ýere iki ýüzden gowrak maşgala geldi. Köne jaýa seretmek üçin diňe az sanlysy öýde galdy.

Ajy betbagtlygyň doglan we ata-babalarynyň mazarlaryny goýan topragyny terk etmäge mejbur bolan bu betbagt adamlara seretmek hakykatdanam gynandyryjydy. Ýüzleri keýpsiz we güne ýanýardy. Uzak zähmet çeken ýyllaryň görgülileri olara täsirini görkezdi we görgüleriň we ajy umytsyzlygyň suratyny berdi. Bu bir şol pursatda ilkinji umyt ummasyz göründi – hökman küýsemek bilen garyşdy. Umytsyz dem alýan we erbet sözleriň howasy bilen başyny ýaýkadýan az sanly garrylaryň gyrmyzy ýüzünden gözýaş döküldi. Olar has gowy watan gözlemegiň ýerine bu gaýalaryň arasynda ölüp biler ýaly, has uzak wagtlap şol ýerde galmak islärdiler. Aýallaryň köpüsi gaty agladylar we mazarlaryny terk edip ölen ýakynlary bilen hoşlaşdylar. Erkekler batyrgaý öňden ýöreýän goragçy topar düzmäge synanyşýardylar we gygyrýardylar: – Bolýar, bu gargalan toprakda açlyk çekip, bu ýerlerde ýaşamak isleýärsiňizmi? – Aslynda, iň gowusy, näletlenen sebiti we mümkin boldugyça garyplary özleri bilen alyp gitmegi gowy görerdiler.

Adamlaryň köpüsinde bolşy ýaly adaty ses we gykylyk boldy. Erkeklerem, aýallaram rahat däldi. Çagalar ejeleriniň arkasyndaky beşikde gygyrýardylar. Hatda mallaram birneme biynjalyk boldular. Bu ýerde gaty köp mal, bir göle, soňam köne halylary, sumkalary we hatda iki halta ýük eýeriniň üstüne ýükleýän, kellesi we semiz aýakly arkaýyn, gyrymsy at ýokdy, garyp haýwan siňip gitdi. Şeýle-de bolsa, wagtal-wagtal durup, kösenýänlere goňşy bolmagy başardy. Beýlekiler çeşmeleriň üstüne ýükleýärdiler; Çagalar itlere kakýardylar. Gepleşmek, gygyrmak, näletlemek, aglamak, üýrmek, gorkmak – bularyň hemmesi köpeldi. Hatda eşek hem birnäçe gezek dyrmaşdy. Emma ýolbaşçy bir söz aýtmady, edil ähli iş onuň işi däl ýaly. Hakyky akylly adam!

Ol diňe kellesini aşak egip, sessiz-üýnsüz oturdy. Indi bolsa ýere tüýküriň; bularyň hemmesi boldy. Bu bir geň gylyk-häsiýet sebäpli meşhurlygy şeýle bir artdy welin, hemmeleriň aýdyşy ýaly otdan we suwdan geçerdi. Aşakdaky gepleşikleri diňlemek mümkin:

– Şeýle adamy tapanymyza begenmeli. Biz onsuz öňe giden bolsak, Hudaý saklasyn! Biz heläk bolardyk. Hakyky akly bar, saňa aýdýaryn! Ol dymýar. Ol entek bir sözem gürlemedi! – diýip, birine hormat we buýsanç bilen seredýär.

– Ol näme diýmeli? Kim köp gürlese, kän pikir edenok. Akylly adam, elbetde diňe pikirlenýär we hiç zat diýmeýär – diýip, başga birini goşdy we özi hem ýolbaşçysyna haýran galmak bilen seretdi.

– Köp adamy alyp barmak aňsat däl! Pikirlerini ýygnamaly, sebäbi elinde uly iş bar – diýip, ýene birinjisi aýtdy.

Başlamagyň wagty geldi. Muňa garamazdan, başga biriniň pikirini üýtgedip, özleri bilen geljekdigini ýa-da gelmejekdigini bilmek üçin biraz garaşdylar, ýöne hiç kim gelmänsoň, olar uzak durup bilmediler.

– Biz gitmeli dälmi? – diýip soradylar.

Ol bir söz aýtman ýerinden turdy.

Ýolbaşçy, ýüzüni gaşap, başyny aşak egip, taýagyny abraýly ýagdaýda silkip, birnäçe ädim ätdi. Adamlar onuň arkasyndan geçdi we birnäçe gezek gygyrdy: “Ýaşasyn ýolbaşçymyz”! Ýene birnäçe ädim ätdi we obaň medeniýet öýüniň öňündäki diwara çümdi. Elbetde, ol saklandy. Şonuň üçin topar hem saklandy. Soňra ýolbaşçy birneme yza çekildi we hasasyny haýat bilen birnäçe gezek çitdi.

– Näme etmegimizi isleýärsiňiz? – diýip soradylar.

Ol hiç zat diýmedi.

– Näme etmeli? Çit ýykyň! Bu biziň etmeli zadymyz! Özüniň hasasy bilen bize näme etmelidigini görkezmeli dälmi? – diýip, ýolbaşçynyň töwereginde duranlar gygyrdy.

– Derweze bar! Derweze bar! – diýip gygyrdy we garşysynda duran derwezäni görkezdi.

– Huş, ümsüm, çagalar!

– Hudaý bize kömek et, näme bolýar? – birnäçe aýal gorkunjundan huşundan gitdiler .

– Söz däl! Näme etmelidigini bilýär. Çit ýykyň!

Derrew haýat hiç wagt ýok ýaly aşak düşdi.

Çitden geçdiler.

Ýolbaşçy ullakan tikenli gyrymsylyga ylgap gelip, saklananda ýüz ädim ätmedi. Uly kynçylyk bilen özüni çekip bildi, soň bolsa hasasyny ähli tarapa kakyp başlady. Hiç kim çişmedi.

– Indi näme boldy? – yzdakylar gygyrdy.

– Tiken gyrymyny kesiň!

– Tiken gyrymsylaryny alyň, ýol bar Ol ýerde! – diýip gygyrdy. Çagalar we hatda arkadaky köp adamlar hem:

– Ýol bar! ! Ýol bar! –diýip gahar-gazap bilen ýolbaşçynyň töweregindäkileri masgaralady. – We kör adamlar onuň nirä alyp barýandygyny nädip bileris? Her kim sargyt berip bilmez. Ýolbaşçy iň gowy we iň göni ýoly bilýär. Tiken gyrymsylygyny kes!

Ýoly arassalamak üçin içeri girdiler.

– Wah, – diýip, eli tiken bilen ýapyşan biri we ýüzüne garaguş şahasy degen biri aglady.

– Doganlar, biderek zat bolup bilmersiňiz. Üstünlik gazanmak üçin özüňizi birneme süzmeli bolarsyňyz – diýip, topardaky iň batyr jogap berdi.

Köp zähmetden soň gyrymsy agaçdan geçdiler we öňe gitdiler.

Az salym ýöränlerinden soň, bir topar bir üýşmeleňe duş geldiler. Bular hem gapdala taşlandy. Soň bolsa dowam etdiler.

Ilkinji günde gaty az ýer örtüldi, sebäbi birnäçe meňzeş päsgelçilikleri ýeňip geçmeli boldular. Bularyň hemmesi az iýmitiň üstünde, sebäbi käbirleri diňe guradylan çörek we azajyk peýnir getiripdi, beýlekileriň açlygyny kanagatlandyrmak üçin diňe çörek bardy. Käbirlerinde asla hiç zat ýokdy. Bagtymyza, tomus paslydy, şonuň üçin bu ýerde miweli agaç tapdylar. Uly howp abanmady we heläkçilik hem bolmady. Şeýlelik bilen, birinji gün olaryň arkasynda diňe kiçijik bir uzynlyk bar bolsa-da, özlerini gaty ýadatdylar. Elbetde, şeýle uly işde aşakdaky wakalary ownuk-uşak hasaplamaly: bir aýalyň çep gözüne çygly mata bilen örtülen tiken; bir çaga aýagyny agaja urdy, şonuň üçin ol çaşdy we agsady; bir garry gara gyrymsy agajyň üstünden ýykyldy we topugyna sepdi; üstüne  sogan goýlandan soň, adam agyrylara batyrgaýlyk bilen çydady we hasasyna bil baglap, başda duran ýolbaşçynyň arkasynda batyrgaý öňe gitdi. Dogrusyny aýtsam, birnäçe adam gojanyň topugynyň üstünde ýalan sözleýändigini, diňe özüniň bardygyny aýtdy,yza gaýdyp gelmek isleýänligi üçin özüni görkezýär.) Tizara, goltugynda tiken ýa-da dyrnagy bolmadyklar az boldy. Erkekler muňa gahrymanlyk bilen çydadylar, aýallar giden sagadyny näletlediler we çagalar agladylar, sebäbi bu zähmetiň hemmesine düşünmediler we ahyry köp sylaglanar.

Her kimiň bagty we şatlygy üçin ýolbaşçydan asla hiç zat bolmadyk ýaly hereketler dowam etdi. Dogrusyny aýtsak, hakykaty aýtsak, ol gaty goralypdy, ýöne şonda-da adam bagtlydy.

Ilkinji gijeki düşelgede hemmeler doga etdiler we günüň syýahatynyň üstünlikli geçendigi we ýolbaşçynyň başyna hiç zat, hatda azajyk betbagtlyk hem ýetmändigi üçin Hudaýa şükür etdiler. Soň iň batyr erkekleriň biri gürläp başlady. Ýüzüni gara gyrymsy agaç gyrpdy, ýöne oňa üns bermedi.

– Doganlar, – diýip başlady. – Bir günlük syýahat üstünlikli yzymyzda, Hudaýa şükür. Easy ýol aňsat däl, ýöne çydamaly bolýarys, sebäbi bu kyn ýoluň bagta eltjekdigini hemmämiz bilýäris. Gudratygüýçli Hudaý ýolbaşçymyzy bize üstünlikli alyp barmagy üçin islendik zyýandan gorasyn.

– Ertir şu günki ýaly bolsa, başga gözümi ýitirerin! – aýallaryň biri gaharly aýtdy.

– Wah, aýagym! – garry aýalyň aýdanlaryndan tolgunyp aglady.

Çagalar aglaýardylar we aglaýardylar, enelere sözçiniň eşidilmegi üçin olary dymdyrmak kyn boldy.

– Hawa, başga gözüňi ýitirersiň – diýip, gaharly çykdy-da, ikisini hem ýitirip bilersiň! Bir aýalyň şeýle uly sebäp üçin gözüni ýitirmegi uly betbagtlyk däl. Özüňden utanmaly! Çagalaryňyzyň abadançylygy hakda hiç wagt pikir etmeýärsiňizmi? Geliň, bu işde ýarymyz heläk bolalyň! Munuň näme tapawudy bar? Bir göz näme? Bizi gözleýän we bizi bagtlylyga alyp barýan biri bar bolsa, gözleriň näme peýdasy bar? Diňe gözüň we gojanyň aýagy sebäpli eden işimizden ýüz öwürmelimi?

– Ol ýalan sözleýär! Garry ýalan sözleýär! Ol diňe yza gaýdyp biljekdigi üçin özüni görkezýär, – diýip, her tarapdan sesler eşidildi.

– Doganlar, kim mundan beýläk gitmek islemeýär – diýip, adamlaryň arasyndan bir batyrgaý gaty seslendi, – nägilelik bildirmegiň we galanlarymyzy garyşdyrmagyň ýerine yzyna gaýdyň. Özüm barada aýtsam, içimde bir zat galýança, bu paýhasly ýolbaşçynyň yzyna düşerin!

– Biziň hemmämiz yzarlarys! We ýaşasak hemmämiz onuň yzyna düşeris!

Ýolbaşçy dymdy.

Hemmeler oňa seredip, pyşyrdap başladylar:

– Pikirlerine siňdi!

– Akylly adam!

– Maňlaýyna serediň!

– Hemişe gaşlary bir ýerde!

– Çynlakaý!

– Ol batyr! Ol hakda hemme zat görünýär.

– Muny ýene aýdyp bilersiňiz! haýat, diwar, grymsy agaç  – bularyň hemmesini sürýär. Hiç zat diýmän, hasasyny kakýar we onuň näme pikir edýändigini çaklamaly.

(indiki sahypa)

Başbuğ (3/3)

(önceki sayfa)

Böylece ilk gün geçti ve ardından aynı başarıyla günler geldi. Önemli hiçbir şey olmadı, sadece önemsiz olaylar: önce bir çukura, sonra da bir vadiye yuvarlandılar; çitlere ve böğürtlen çalılarına sürtündüler, şişelerin üzerine bastılar; birkaç kol ve bacak kırıldı, bazıları kafasına darbe aldı. Ama bütün bu işkence katlandı. Yolda birkaç yaşlı adam ölü yatıyordu. „Evde kalsalar bile ölürlerdi, yolda bunu konuşmaya gerek yok!“ sözcüler, diğerlerini devam etmeye teşvik ederek dedi. Bir ila iki yaşlarındaki birkaç bir küçük çocuk öldü. Ebeveynler, Tanrı’nın isteğiydi diyerek kalp ağrılarını metanetle bastırdılar. „Ve çocuklar ne kadar küçükse keder de o kadar az olur. Genç olduklarında keder daha azdır. Tanrı, anne babaya evlenme çağına geldiklerinde çocuklarını asla kaybetmelerini bağışlamaz. Çocukların kaderi bu kadar yüksekse, erken ölmeleri daha iyi. Öyleyse keder o kadar büyük değil! “ sözcü onları tekrar teselli etti. Bazıları başlarının etrafına bez sardı ve çürüklerine soğuk kompres uyguladı. Diğerleri kollarını askılarla taşıdı. Hepsi parçalandı ve kesildi. Giysileri parçalara sarkıyordu, ama yine de mutlu bir şekilde ilerlediler. Birçok kez açlıkla boğuşmasalar, tüm bunlara katlanmak daha kolay olurdu. Ama devam etmeleri gerekiyordu.

Bir gün, önemli bir şey oldu.

Başbuğ, gruptaki en cesur adamlarla çevrili olarak önde yürüyordu. (İki tanesi kayıptı ve nerede olduklarını kimse bilmiyordu. Davalarına ihanet edip kaçtıkları genel kanaatti. Bir keresinde sözcü, utanç verici ihanetleri hakkında bir şeyler söyledi. Sadece birkaçı ikisinin öldüğüne inanıyordu, ancak diğerlerini uyandırmamak için fikirlerini dile getirmediler.) Grubun geri kalanı onların arkasındaydı. Birdenbire son derece geniş ve derin, kayalık bir geçit belirdi – gerçek bir uçurum. Yamaç o kadar dikti ki, ileri bir adım atmaya cesaret edemediler. En cesur olanlar bile aniden durdu ve başbuğa baktı. Kaşlarını çatarak, başını eğip düşüncelere daldı, kendine özgü bir şekilde bastonunu öne, önce sağa, sonra sola vurarak cesurca öne çıktı. Birçoğu, tüm bunların onu daha da onurlu gösterdiğini söyledi. Ne kimseye baktı ne de bir şey söyledi. Uçuruma yaklaştıkça yüzünde hiçbir ifade değişikliği ya da korku izi yoktu. En cesur adamlar bile ölüm gibi soldu, ama kimse yiğit, bilge başbuğu uyarmaya cesaret edemedi. İki adım daha ve o uç noktadaydı. Hastalıklı bir korku ve kocaman açık gözlerle hepsi titredi. En cesur adamlar, bir, iki kez adım attığında ve vadiye daldığında, disiplin ihlali anlamına gelse bile, başbuğu geri tutma noktasındaydı. Şaşkınlık, feryat, çığlık yükseldi; korku üstün geldi. Bazıları kaçmaya başladı.

– Durun kardeşler! Acelesi ne? Sözünüzü bu şekilde mi tutuyorsunuz? Bu bilge adamı takip etmeliyiz çünkü ne yaptığını biliyor. Kendini mahvetmek delilik olur. İleri, peşinden! Bu en büyük ve belki de son tehlike, son engeldir. Kim bilir? Belki bu uçurumun diğer tarafında Tanrı’nın bizim için istediği muhteşem, verimli bir toprak bulabiliriz. İleri! Fedakârlık yapmadan, oraya gidemeyiz! – Sözcünün tavsiye sözleri böyleydi ve o da iki adım atarak vadide kayboldu. En cesur onu izledi ve sonra herkes içeri daldı.

Bu uçsuz bucaksız geçidin dik yamacında feryat, inilti, yuvarlanma, inleme vardı. Kimsenin canlı çıkamayacağına, çok daha az zarar görmeyeceğine ve tek parça olacağına yemin ederdi, ama insan hayatı kararlıdır. Başbuğ alışılmadık derecede şanslıydı. Düşerken incinmemesi için çalılara asıldı. Kendini toparlamayı ve dışarı çıkmayı başardı. Aşağıda ağlarken, inlerken ve ağlamalar yankılanırken, hareketsiz, düşünceli bir şekilde sessizce oturdu. Hırpalanmış ve öfkeli olan birkaçı onu lanetlemeye başladı ama o aldırış etmedi. Şans eseri, düşerken bir çalı ya da ağacı tutabilenler, zorlu bir şekilde tırmanmaya başladılar. Bazılarının kafaları çatlamıştı, böylece yüzlerinden kan fışkırıyordu. Başbuğ dışında tek parça kimse yoktu. Hepsi birden ona kaşlarını çattılar ve acı içinde inlediler ama o başını bile kaldırmadı. Sessizdi ve gerçek bir bilgenin yansıtıcı pozunu aldı!

Bir süre geçti. Yolcuların sayısı gittikçe azalıyordu. Her gün sayıları azalıyordu. Bazıları gruptan ayrıldı ve geri döndü.

Başlayan büyük kalabalıktan sadece yirmi kişi kaldı. Keskin, bitkin yüzleri çaresizlik, şüphe, yorgunluk ve açlık belirtilerini yansıtıyordu, ama kimse tek bir kelime kadar söylemedi. Başbuğları kadar sessizdiler ve ilerlemeye devam ettiler. Canlı sözcü bile çaresizce başını salladı. Yol gerçekten zordu.

Sayıları, yalnızca on olana kadar giderek azaldı. Umutsuz yüzlerle, konuşmak yerine sadece inleyip şikâyet ettiler.

İnsandan çok sakat görünüyorlardı. Bazıları aceleciydi. Bazıları kollarını boyunlarına tutturulmuş askılarla tuttu. Ellerinde çok sayıda bandaj ve kompres vardı. Yeni fedakarlıklar yapmak isteseler bile yapamazlardı çünkü vücutlarında yeni yaralar için neredeyse hiç yer yoktu.

Aralarında en güçlü ve en cesur olanlar bile inancını ve ümidini çoktan yitirmişlerdi ama yine de daha çok mücadele ediyorlardı; yani, onlar bir şekilde büyük bir çabayla, şikâyet ederek, acıyla harap olmuşlardı. Geri dönemezlerse başka ne yapabilirlerdi? Bu kadar çok fedakârlık ve şimdi yolculuğu terk etmek mi?

Alacakaranlık indi. Koltuk değnekleriyle topallayarak, aniden Başbuğun artık önlerinde olmadığını gördüler. Bir adım daha attılar ve hepsi başka bir vadiye daldılar.

– Oh, bacağım! Elim! – feryat ve inlemeyi yankıladı. Zayıf bir ses, değerli Başbuğu bile lanetledi ama sonra sustu.

Güneş doğduğunda Başbuğ orada oturdu, seçildiği günkü gibi. Görünüşünde en ufak bir değişiklik olmadı.

Sözcü uçurumdan çıktı, ardından iki kişi daha çıktı. Biçimsiz ve kanlı, kaç kişinin kaldığını görmek için arkalarını döndüler, ama sadece onlardı. Kalplerini ölümcül korku ve umutsuzluk doldurdu. Bölge bilinmiyordu, engebeli, kayalıktı– hiçbir yerde yol yoktu. İki gün önce bir yola çıkmışlar ama onu geride bırakmışlar. Başbuğ onları o tarafa götürdü.

Bu fantastik yolculukta ölen birçok arkadaş ve akraba hakkında düşündüler. Sakat uzuvlarındaki acıdan daha güçlü bir hüzün onları alt etti. Kendi yıkımlarına kendi gözleriyle şahit olmuşlardı.

Sözcü Başbuğun yanına gitti ve acı, umutsuzluk dolu, yorgun ve titreyen bir sesle konuşmaya başladı.

– Şimdi nereye gidiyoruz?

Başbuğ sessizdi.

– Bizi nereye götürüyorsunuz ve bizi nereye getirdiniz? Kendimizi ve ailelerimizi sizin ellerinize verdik ve o çorak topraklarda kendimizi harap olmaktan kurtarmak umuduyla evlerimizi ve atalarımızın mezarlarını geride bırakarak sizi takip ettik. Ama bizi daha kötü bir şekilde mahvettin. Arkanda iki yüz aile vardı ve şimdi bak kaç tane var!

– Yani herkes burada değil mi? – Başbuğ başını kaldırmadan mırıldandı.

– Böyle bir soruyu nasıl sorarsın? Yukarı bak ve gör! Bu talihsiz yolculukta kaçımız kaldığını sayın! İçinde bulunduğumuz şekle bakın! Böyle sakat kalmaktansa ölmek daha iyi olurdu.

– Sana bakamıyorum!

– Neden olmasın?

– Körüm.

Ölü bir sessizlik.

– Yolculuk sırasında görüşünüzü kaybettiniz mi?

– Kör doğdum!

Üçü çaresizlik içinde başlarını eğdi.

Sonbahar rüzgârı uğursuzca dağların arasından esti ve solmuş yaprakları aşağıya çekti. Tepelerin üzerinde bir sis uçuştu ve soğuk, buğulu hava kuzgunların kanatlarını salladı. Kötü bir haykırış yankılandı. Güneş gittikçe uzağa yuvarlanan ve aceleyle gelen bulutların arkasına gizlenmişti.

Üçü birbirlerine tam bir dehşet içinde baktı.

– Şimdi nereye gidebiliriz? – ciddi bir şekilde mırıldandı.

– Bilmiyoruz!

 

Belgrad’da, 1901
“Radoje Domanović” Projesi için çeviren Ezgi Özcan, 2020

Başbuğ (2/3)

(önceki sayfa)

Ertesi gün uzun bir yolculuğa çıkma cesareti olan herkes toplandı. Belirlenen yere iki yüzden fazla aile geldi. Eski ev sahasına bakmak için evde sadece birkaçı kaldı.

Acı bir talihsizliğin doğdukları ve atalarının mezarlarının bulunduğu ülkeyi terk etmeye zorladığı bu sefil insan yığınına bakmak gerçekten üzücüydü. Yüzleri bitkin, yıpranmış ve güneş yanığı olmuştu. Uzun zahmetli yılların çektiği acı, üzerlerinde etkisini gösterdi ve bir sefalet ve acı umutsuzluğun resmini verdi. Ama tam bu anda, bir umut ışığı doğmuştu– tabi vatan hasretiyle karışık bir umut ışığı. Umutsuzca içini çeken ve kötü bir önsezinin havasıyla başını sallayan yaşlı bir adamın kırışmış yüzünden aşağı bir gözyaşı aktı. Daha iyi bir vatan aramak yerine o da bu kayaların arasında ölmesi için bir süre kalmayı tercih ederdi. Kadınların çoğu yüksek sesle ağıt yaktılar ve mezarlarını terk ettikleri ölü sevdiklerine veda ettiler.

Adamlar cesur bir cephe oluşturmaya çalışıyorlardı ve bağırıyorlardı, – Peki, bu lanet topraklarda açlıktan ölmeye ve bu gecekondularda yaşamaya devam etmek mi istiyorsunuz? – Aslında mümkün olsaydı, tüm lanetli bölgeyi yanlarında götürmek en iyisi olurdu.

Her insan kitlesinde olduğu gibi olağan gürültü ve bağırışlar vardı. Hem erkekler hem de kadınlar huzursuzdu. Çocuklar beşiklerinde ve annelerinin sırtında çığlık atıyorlardı. Hayvanlar bile biraz huzursuzdu. Çok fazla sığır yoktu, tek tük buzağı vardı ve sonra sırtına eski kilimleri, çantaları ve hatta iki çuval yükledikleri büyük kafalı ve şişman bacaklı, yalın, tüylü bir at vardı. Ağırlık altında zavallı hayvan sallandı. Yine de zaman zaman ayakta kalmayı ve kişnemeyi başardı. Diğerleri eşek yüklüyordu; çocuklar tasmalı köpekleri çekiyorlardı. Konuşmak, bağırmak, küfretmek, feryat etmek, ağlamak, havlamak, kişnemek– hepsi bol bol yapılıyordu. Bir eşek bile birkaç kez anırdı. Ancak başbuğ, sanki bütün mesele onu ilgilendirmiyormuş gibi tek bir söz söylemedi. Gerçek bir bilge adam!

Kafası aşağıda, düşünceli ve sessizce oturdu. Arada sırada tükürdü; hepsi buydu. Ancak tuhaf davranışı nedeniyle popülaritesi o kadar arttı ki, dedikleri gibi herkes onun için ateş ve sudan geçecekti. Aşağıdaki konuşmalar duyulabiliyordu:

– Böyle bir adam bulduğumuz için mutlu olmalıyız. Onsuz devam etseydik, Tanrı korusun! Ölürdük. Gerçek zekâsı var, size söylüyorum! Sessizdir. Henüz tek kelime etmedi! -başbuğya saygı ve gururla bakarken dedi biri.

– Ne söylemeli? Kim çok konuşursa, pek düşünmez. Bu adam kesin akıllı bir! O sadece düşünür ve hiçbir şey söylemez, – bir tane daha ekledi ve o da başbuğya hayranlıkla baktı.

– Bu kadar çok insana başbuğluk etmek kolay değil! Ellerinde büyük bir iş olduğu için düşüncelerini toplamak zorunda, dedi ilk konuşan.

Başlama zamanı geldi. Ancak bir süre başka birinin fikrini değiştirip onlarla gelip gelmeyeceğini görmek için beklediler, ama kimse gelmediği için artık oyalanamazlardı.

– Gitmemiz gerekmez mi? – başbuğya sordular.

Tek kelime etmeden kalktı.

En cesur adamlar, tehlike veya acil bir durumda yanlarında olmak için hemen etrafında toplandılar.

Başbuğ kaşlarını çatarak, birkaç adım attı, bastonunu ağırbaşlı bir şekilde önünde salladı. Toplantı onun arkasında ilerledi ve birkaç kez “Çok yaşa!” Diye bağırdı. Birkaç adım daha attı ve köyün önündeki çite çarptı. Orada doğal olarak durdu; bu yüzden grup da durdu. Başbuğ daha sonra biraz geri çekildi ve bastonunu birkaç kez çitin üzerine vurdu.

– Bizim ne yapmamızı istiyorsun? – diye sordular.

Hiçbir şey söylemedi.

– Ne yapmalıyız? Çiti yırtın! Yapacağımız şey bu! Bize bastonuyla ne yapacağını gösterdiğini görmüyor musun? -başbuğnun etrafında duranlara bağırdı.

– Kapı orada! Kapı orada! – çocuklara çığlık attı ve karşısındaki kapıyı işaret etti.

– Sessiz olun çocuklar!

– Tanrı yardımcımız olsun, neler oluyor? – birkaç kadın kendi kendileriyle çarpıştı.

– Bir kelime bile konuşmadı! Ne yapacağını biliyor. Çiti yırtın!

Bir anda çit sanki hiç orada olmamış gibi aşağı indi.

Çiti geçtiler.

Başbuğ büyük bir dikenli çalıya çarpıp durduğunda yüz adım atmışlardı. Büyük bir güçlükle kendini dışarı çekmeyi başardı ve sonra bastonunu her yöne vurmaya başladı. Kimse kımıldamadı.

– Peki şimdi sorun ne? – arkadakilere bağırdı.

– Dikenli çalıları kesin! -başbuğnun etrafında duranlara haykırdı.

– Dikenli çalıların arkasında yol var! İşte burada! – çocuklara ve hatta arkadaki birçok insana çığlık attı.

– Yol orada! Yol orada! -başbuğnun etrafındakileri öfkeyle taklit ederek alay etti. – Ve biz kör adamların bizi nereye götürdüğünü nasıl bilebiliriz? Herkes emir veremez. Başbuğ en iyi ve en doğrudan rotayı bilir. Dikenli çalıları kesin!

Yolu temizlemek için daldılar.

– Ah– elinde dikenle sıkışan biri ve yüzüne böğürtlen dalı vuran biri ağladı.

– Kardeşler, emek vermeden bir şeye sahip olamazsınız. Başarılı olmak için kendinizi biraz zorlamalısınız– gruptaki en cesur cevap verdi.

Zorlanarak çalıları kırdılar ve ilerlediler.

Biraz daha dolaştıktan sonra, bir sürü kütükle karşılaştılar. Bunlar da yana fırlatıldı. Sonra devam ettiler.

İlk gün çok az yol alındı çünkü birbirine benzer birçok engeli aşmaları gerekiyordu. Ve tüm bunlar çok az yemek yiyerek yapıldı, çünkü bazıları sadece kuru ekmek ve biraz peynir getirirken, diğerleri açlıklarını gidermek için sadece biraz ekmek getirmişti. Bazılarının hiçbir şeyi yoktu. Neyse ki yaz mevsimiydi, böylece etrafta meyve ağaçları bulabildiler.

Böylece, ilk gün arkalarında sadece küçük bir mesafe olmasına rağmen, kendilerini çok yorgun hissettiler. Hiçbir büyük tehlike ortaya çıkmadı ve kaza da olmadı. Doğal olarak, böylesine büyük bir girişimde aşağıdaki olaylar önemsiz sayılmalıdır: bir kadının sol gözüne batan dikeni nemli bir bezle örttü; bir çocuk topallayarak bir kütüğün içine girdi ve haykırdı; yaşlı bir adam bir böğürtlen çalısının üzerine takıldı ve bileğini burktu; üzerine soğan konduktan sonra adam cesurca acıya dayandı ve bastonuna yaslanarak başbuğnun arkasında yiğitçe topalladı. (Birkaçı yaşlı adamın ayak bileği hakkında yalan söylediğini, sadece geri dönmeye istekli olduğu için numara yaptığını söyledi.) Kısa süre sonra, kollarında diken ya da çizik olmayan sadece birkaç kişi kaldı.  Erkekler, tüm bu zahmetleri kahramanca üstlenirken, kadınlar gittikleri saati lanet ediyordu ve çocuklar bu zahmetlerin ödüllendirileceğinin farkında olmadığı için, doğal olarak ağladır.

Herkesin mutluluğu ve sevinci içinde, başbuğya hiçbir şey olmadı. Açıkçası, doğruyu söylemek gerekirse, çok korunaklıydı, ama yine de adam şanslıydı. İlk gece kamp alanında herkes, günün yolculuğunun başarılı olduğu ve başbuğunun başına en ufak bir talihsizlik bile gelmediği için dua etti ve Tanrı’ya şükretti. Sonra en cesur adamlardan biri konuşmaya başladı. Yüzü bir böğürtlen fidanıyla çizilmişti, ama hiç aldırış etmemişti.

– Kardeşler– başladı. – Tanrıya şükür, bir günlük yolculuğu başarıyla arkamızda bıraktık. Yol kolay değil, ama devam etmeliyiz çünkü hepimiz bu zor yolun bizi mutluluğa götüreceğini biliyoruz. Yüce Tanrı, başbuğumuzu her türlü zarardan korusun ki bizi başarıyla yönetmeye devam edebilsin.

– İşler bugün gibi giderse yarın diğer gözümü kaybedeceğim! – kadınlardan biri öfkeyle söyledi.

– Ah, bacağım! – kadının sözlerinden cesaret alan yaşlı adam ağladı.

Çocuklar mızmızlanmaya ve ağlamaya devam etti ve anneler, sözcünün duyulabilmesi için onları susturmakta zorlandı.

– Evet, diğer gözünü kaybedeceksin, – öfkeyle patladı – ve ikisini de kaybedebilirsin! Bir kadının böylesine büyük bir sebepten dolayı gözlerini kaybetmesi büyük bir talihsizlik değil. Utanç! Hiç çocuklarınızın iyiliğini düşünmez misiniz? Bu çabada yarımız yok olalım! Ne fark eder ki? Tek göz nedir? Bizi arayan ve bizi mutluluğa götüren biri varken gözlerin ne işe yarıyor? Sadece senin gözün ve yaşlı adamın bacağı yüzünden girişimimizden vazgeçmeli miyiz?

– Yalan söylüyor! Yaşlı adam yalan söylüyor! Sadece geri dönebilmek için numara yapıyor – her taraftan yankılanan sesler.

– Kardeşler, kim daha uzağa gitmek istemezse, – dedi sözcü tekrar, – şikayet etmek ve geri kalanımızı karıştırmak yerine geri dönmesine izin verin. Beni ilgilendiren tek şey, yürüyebildiğim sürece bu bilge başbuğu takip edeceğim!

– Hepimiz takip edeceğiz! Hepimiz yaşadığımız sürece onu takip edeceğiz!

Başbuğ sessizdi.

Herkes ona bakmaya ve fısıldamaya başladı:

– Düşüncelerine dalmış!

– Bilge bir adam!

– Alnına bak!

– Ve her zaman kaşlarını çatıyor!

– Ciddi!

– O cesur! Her halinden belli.

– Çok haklısın! Çit, kütükler, çalılar– her şeyi sürüyor. Kasvetli bir şekilde bastonuna vuruyor, hiçbir şey söylemiyor ve aklında ne olduğunu tahmin etmek gerekiyor.

(sonraki sayfa)