Tag Archive | mpandahateny

Mpitarika (2/3)

(pejy teo aloha)

Ny ampitson’iny dia nivory avokoa ireo olona vonona ny hanao dia lavitra. Roan-jato mahery ny tokantrano tonga teo amin’ny toerana nifanarahana. Vitsy dia vitsy ny nijanona tany an-trano hikarakara ireo beantitra.

Teny nampalahelo tokoa ny nijery ireto vondron’olona fadiranovana izay noteren’ny fahantrana handao ny tany nahaterahany sy ny fasan-drazany. Ny endriny trotraka, torovan’ny hain’andro. Misoritra eny amin’ny tavany ny fijaliana niainany nandritra ny taona maro, hita tokoa ny fahantrana sy ny ngidim-piainany. Fa tamin’io fotoana io kosa, dia nisy fanantenana nitsiry – sady manina ny tanindrazana. Ranomaso no nikoriana teo amin’ny tavan’ity antidahy iray, nandalo ny tarehiny efa ketrona. Nisento lalina izy ary nanifika ny lohany toa feno tebiteby. Raha ny sitrapony dia niandriandry kely nanapitra ny ainy ary nalevina teo ihany, toy izay handao ny tanindrazany hitady tany tsaratsara kokoa. Ny vehivavy kosa nitomany fatratra sady nanao veloma ireo efa nody ho razana.

Ny lehilahy kosa manangona ny heriny rehetra, sady mihiaka hoe, – te ho faty noana eto amin’ity tany kere ity ve ianareo? – Raha azony natao tokoa mantsy, noentiny nanaraka azy ity tany mampalahelo ity, sy ny trano bongony.

Niverina indray ilay gonongonona mahazatra sy ny takoritsika maro. Na ny lehilahy na ny vehivavy. Ny ankizy nobabena koa nanomboka nikofokofoka. Na ny biby fiompy koa aza tsy nipetraka intsony. Tsy dia nisy biby maro loatra, omby vavy vitsivitsy tetsy sy teroa. Ny volony nikorontana, ny lohany lehibe mihoatra noho ny vatany, ny tongony matavy mitondra ireo kitapo sy entana maro efa tonta. Nihevingevina ity biby mitondra izato entam-be. Mijoro ihany izy na dia mikoviaviaka aza. Ny hafa kosa mitarika ny ampondra; ny ankizy mitondra ny alika. Resaka mandeha, kiakiaka, ompa, menomenona, tomany, vovon’alika, nifangaro tao daholo. Na ny ampondra koa aza moa mba mitabataba tsindraindray. Kanefa ity mpitarika tsy mba milaza na teny izay aza, toy ny tsy mahakasika azy ny zava-drehetra mitranga manodidina azy. Tena olona hendry!

Nipetraka izy, lasa saina mangina teo, sady nitanondrika. Mandrora tsindraindray izy; izay fotsiny. Na dia hafa toy izany aza ny fihetsiny, dia nitombo be ihany ny lazany. Tsy misy tsy ho vitan’ireto olona ho azy, arak any filazan’ireo. Izao kosa no resaka re:

– Tokony ho faly isika fa nahita lehilahy toy ilehito. Tsy sitrak’Andriamanitra mihitsy ara ny hialohavantsika azy! Angamba mety efa potika isika. Manana ny tena fahiratan-tsaina izy, izay no lazaiko anareo! Mangina izy. Tsy mbola niteny mihitsy hatreto! – hoy ny iray raha nitodika tany amin’ny mpitarika tamin’ny fanajana sy fireharehana.

– Inona no tokony holazainy? Izay rehetra miteny betsaka tsy dia mieritreritra loatra. Tena azo antoka izany, olona mahay io! Mieritreritra foana izy, tsy mba milaza na inona na inona, – hoy ny iray hafa nibanjina ilay mpitarika.

– Tsy moramora ny mitarika olona marobe toy izao! Mino aho fa mandinika lalina izy satria maro no andraikitra lolaviny, – hoy indray ilay voalohany.

Tonga ara ny fotoana hiaingana. Niandry kely ny daholobe nijery raha nisy hafa nivadi-kevitra ka hanaraka azy ireo ihany, nefa tsy nisy izany. Izy ireo rahateo tsy afaka ny hiandriandry be intsony.

– Tsy efa tokony handeha ve isika? – hoy izy ireo nanontany ilay mpitarika.

Tsy namaly izy fa nitsangana avy hatrany.

Nitangorona nanodidina azy ireo lehilahy mahery fo, naneho ny fahavononany hanampy raha toa ka misy loza tampoka.

Nandroso moramora ilay mpitarika, sady miketrona sy mitondra ity tehiny amin’ny fomba feno fahamendrehana. Mandroso manaraka azy ny fokonolona sady mankalaza azy amin’ny feo miredona. Nandroso kely ihany izy ka nidona tamin’ny fefin’ny tanana. Nijanona izy; nijanona koa ny olona taoriany. Nihemotra kely ilay mpitarika ary nitsapatsapa ilay fefy tamin’ny tehiny.

– Inona no tokony hataonay? – Hoy ny olona nanontany

Tsy namaly izy.

– Inona no tokony hatao? Arodany ny fefy e! Izay no tokony hatao! Tsy hitanao ve fa izay no asehony amintsika amin’ito tehiny ito? – hoy ireo lehilahy teo akaikiny.

– Itsy ny vavahady! Itsy ny vavahady! – hoy ireo ankizy nanondro ny vavahady nifanohitra tamin’ny lalan’ireto olona.

– Mangìna rankizy ah!

– Zanahary, ampio izahay, – hoy ireo vehivavy nifamihina mafy.

– Mangina ianareo! fantany ny tokony hatao. Arodany ny fefy!

Teo no eo ihany dia rodana toy ny tsy teo ny fefy.

Roso ny dia.

Zara raha nanao dingana maro izy ireo no nitsofoka tanaty tsilo ity mpitarika. Sahirana ery izy niezaka ny niala ny nivoaka ny tsilo, ary nanomboka nitsapatsapa tamin’ny tehiny. Tsy nisy nihetsika ny olona.

– Inona no olana? – hoy ireo any aoriana

– Tapaho ny tsilo! – hoy ireo nanodidina ilay mpitarika.

– Misy lalana ao ambadik’io tsilo io! Izay no izy! – hoy ireo ankizy sy olona sasantsasany tany aoriana.

– Lalana! – hoy ireo nanodidina ny mpitarika sady tezitra ery. – Ahoana moa no fomba hahafahantsika ireto, olona jamba tsy mahay lalana, mahalala ny lalana itondrany antsika? Tsy mety raha olona marobe no miara-mibaiko. Ny mpitarika mahalala ny lalana tsara sy akaiky indrindra. Tapaho ireo tsilo ireo!

Niara-nirona hanao lalana handehanana izy ireo.

– Ay, hoy ireo olona izay niraikitra tamin’ny tsilo ny tanany, ny iray hafa indray niraikitra tamin’ny tahom-boarohy.

– Ry havako, tsy afaka ny hahazo zavatra mora amin’izao isika. Mila mikely aina vao ho tafita, hoy ireo be herim-po.

Rehefa avy niara-niosona teo izy ireo, dia vaky ihany ilay kirihitra ary roso indray ny dia.

Rehefa nandeha lavidavitra izy ireo, dia feno vatan-kazo ny lalana. Natsipy teny an-tsisin-dalana ireo hazo ary nitohy ny dia.

Kely ihany ny lalana vita iny andro iny noho ireo sakana marobe nosedraina. Kely anefa ny sakafo nananana satria ny sasany tsy nitondra afa-tsy mofo maina sy leminy kely. Ny sasany ara moa tsy nanana na inona na inona. Soa ihany fa lohataona ka mora nahitana hazo ihany teny an-dalana.

Arak’izany, nandroso kely ihany izy ireo iny andro voalohany iny. Torovana avokoa izy rehetra. Tsy nisy kosa anefa ny loza. Nisy ihany ny tranga madinidinika izay matetika mahazo ny hetsika lehibe toy izao: vehivavy iray nisy tsilo ny masony havia, tsy maintsy nasiana lamba mando; ankizy iray nitsatohana tapa-kazo ny tongony; antidahy iray fola-tongotra tao anaty voarohy; nasiana oviala ny tongony ka afaka nizaka ny fanantainana ihany izy, ka nanenjika ilay mpitarika ary nanaraka azy avy ao aoriana. (Raha ny tena marina, maro no nilaza fa nody narary fotsiny izy satria te hiverin-dalana.) Vetivety ihany anefa, dia saika nitsatohan’ny tsilo ny tanana na naratra tarehy avokoa izy rehetra. Ireo lehilahy nizaka ny fanaintainana fa ny vehivavy kosa nanozona ny fotoana nanapahan’izy ireo hevitra ny handeha, ary ny ankizy nitomany, satria tsy azon’izy ireo izany valisoa vokatry ny fijaliana izany.

Feno hafaliana kosa anefa ny rehetra satria tsy nisy loza nanjo ny mpitarika. Marina fa natao tsara aro izy, kanefa tsy azo lavina fa nanam-bitana rangahy iny. Ny alina voalohany dia nivavaka sy nisaotra an’Andriamanitra ny vahoaka rehetra fa vita soa aman-tsara ny andro, ary tsy nisy na inona na inona nanjo ny mpitarika. Ary teo dia nisy lehilahy iray nandray fitenenana. Voakikin’ny voarohy ny tarehiny, kanefa tsy nasiany lanjany izany.

– Ry havana, – hoy izy. – Andro iray izay no nodiavitsika soa aman-tsara, isaorantsika an’Andriamanitra izany. Tsy moramora ny lalana, kanefa mila mikezaka isika manohy satria fantatsika fa ity lalan-tsarotra ity no hitondra antsika any amin’ny fahasambarana. Ny Zanahary avo indrindra anie hiaro ny mpitondra antsika amin’ny loza rehetra, ka hahafahany mitarika antsika amin’ny fahombiazana.

– Tsy hana-maso intsony aho rahampitso raha mitohy izao! – hoy ilay vehivavy iray tamin-katezerana.

– Hay, ny tongoko! – hoy ity anti-dahy nitomany, raha nandre ny tenin-dramatoa teo izy.

Mifendrofendro mitomany ny ankizy. Sahirana ireo reny mampangina azy ireo mba hahafahan’ny rehetra mihaino ny mpandray fitenenana.

– Ie, tsy hana-maso intsony ianao, – hoy izy sady sosotra ihany, – ary mety ho very izy roa ara! Tsy fantiantoka lehibe ho an’olona iray ny mahasimba ny masony amin’antony lehibe toy izao. Mba menatra! Ianao ve dia tsy mba mihevitra ny izay mety hahatsara ny zanakao akory? Aoka ho tapitra ringana ny atsasany amintsika amin’izao lalana izao! Inona no tombotsoantsika? Inona izay maso iray? Inona moa no ilanao maso raha toa ka misy olona mahiratra ka mitarika anao any amin’ny fahasambarana? Havela ara ve izao fikasana izao noho ny masonao sy ny tongotr’antidahy iray?

– Mandainga io! Mandainga ilay antidahy! Mody marary izy mba hahafahany miverin-dalana, – hoy ireo feo manakoako tetsy sy teroa.

– Ry havana, aoka izay rehetra tsy te hanohy intsony, – hoy ilay mpandray fitenenana, – hiverin-dalana toy izay himenomenona sy hanahirana ny hafa. Raha ho ahy manokana, dia hanaraka ity mpitarika hendry ity aho raha mbola misy koa ny fofon’aiko!

– Hanaraka avokoa izahay! Hanaraka azy daholo izahay raha mbola velon’aina!

Tsy niteny ilay mpitarika.

Nijery azy ny fokonolona sady nibitsibitsika hoe:

– lasa eritreritra izy!

– Olona hendry!

– Jereo ny tapi-kandriny!

– Miketrona foana!

– Matotra!

– Be herim-po ery izy! Hita taratra amin’ny zavatra rehetra ataony.

–  Avereno anie izany e! Fefy, vatan-kazo, tsilo – nolalovany daholo izany. Ny hany ataony dia ny mipakopakoka amin’ny tehiny, tsy miteny tsy mivolana, anjaranao ny maminany izay tiany ambara.

(pejy manaraka)

Mpitarika (1/3)

– Ry tapaka sy namana, rehefa nandre ny teninareo tsirairay avy aho, dia mangataka aminareo aho izao mba hiaino ahy. Ireo dinidinika sy hevitra rehetra tapatsika dia tsy vahaolana mihitsy raha toa ka mbola mijanona eto amin’ity tany ngazana ity ihany isika. Tsy nisy na inona na inona naniry teto amin’ity tany mamasika sy feno vato ity, na dia tamin’ny vanim-potoana be orana aza, na dia mba nanantena mafy tamin’ity hain-tany tsy manam-paharoa ity aza.

Mandrak’oviana no mbola hivoriantsika sy hitenenantsika maina tahaka izao? Ny biby fiompy maty noho ny hanoanana, ary afaka kelikely koa isika sy ny zanatsika dia ho fatin’ny kere. Mila vahaolana hafa tsara dinika sy mandaitra tokoa isika. Raha ny hevitro dia ny mety indrindra dia ny mandao ity tany karankaina ity ka mitady tany hafa mahavokatra kokoa satria tsy afaka ny hiaina toy izao intsony isika.

Koa mponina avy tamin’ny faritra ngazana iray no sendra nandray fitenenana tamin’ny feo marefo nandritra ny fivoriana.

Taiza sy oviana no tsy nahakasika ahy sy ianao izany, hoy aho tato an-tsaiko. Mba matokisa ahy ianareo fa efa nitranga izany tany ho any, tany aloha tany. Ampy izay. Raha ny tena marina, nisy fotoana aho nihevitra fa noforoniko avokoa izany tantara rehetra izany, kanefa niala tsikelikely tamin’izany fahadisoan-kevitra izany ihany aho. Ankehitriny aho dia mino mafy fa izao zava-mitranga izao dia efa nisy tany ho any, nisy fotoana.

Ny endrik’ireto mpihaino toa hatsatra sy trotraka, ny fijerin’izy ireo toa variana, manjombona, babangoana, ny tanany am-balahana. Tampoka teo toa nahazo aim-baovao raha nahare izany tenim-pahendrena izany. Ny tsirairay efa nihevitra sahady fandrao azon’ody, toa efa mahita sahady ny voka-be ho azo avy amin’ny fikelezan’aina amin’ny asa.

– Marina izany! Marina izany! – hoy ny rehetra samy nibitsibitsika, ny feo efa reraka.

– Eto amin’ny ma…no…didina eto ve izany? – hoy ny iray tamin’ireo ningonongonona.

– Ry havako! – hoy ny iray hafa tamin’ny feo mahery. – Mila manaraka izany torohevitra izany isika dieny izao satria tsy afaka ny hiaina tahak’izao intsony. Efa nikely aina isika, nitoro vatana, kanefa zava-poana avokoa ireny. Ny voa nafafitsika, azo nampiasaina natao sakafo, kanefa noraofin’ny tondra-drano avokoa na ny voa na ny tany, ankehitriny vato karankaina no sisa tavela. Tokony hijanona eto mandrakizay ve isika, hiasa maraina mandrak’alina, kanefa mbola miaina anaty kere sy mitanjaka ihany? Mila manainga isika ary mitady tany tsara sy mahavokatra kokoa, mba ho afaka misitraka ny asatsika.

– Andao e! Andao dieny izao fa tsy azo hiainana intsony ity toerana ity!

Ningonongonona ny olona, samy nandeha, tsy nahafantatra akory izay halehany.

– Andraso, ry havako! Handeha ho aiza ianareo? – hoy ilay tompon-teny voalohany. – Marina fa mila mandeha isika, fa aoka mba tsy ohatr’izao. Mila mahafantatra ny tany haleha isika. Raha tsy izany mety ho loza noho izao no hivantanana raha injay te hanavo-tena isika. Manana soso-kevitra aho, andeha hifidy mpitarika iray hotoavintsika sy hanoro antsika ny mety sy tokony hatao.

– Andao hifidy! Andao hifidy olona iray dieny izao, – izany no feo nandredona eran’ny trano.

Samy naneho hevitra teo avokoa, korontana re izany e. Samy niteny, tsy mba nisy nihaino akory tanatin’ny tabataba. Nanomboka nitsitokotoko ny olona, samy nimonomonona irery teo, aveo nisaraka ny andian’olona. Nanomboka nitafatafa tsiroaroa indray, sady mifamihina, miresaka, miezaka manamarina ny heviny, misintona ny namany sady mampangina azy. Avy eo nitambatra daholo indray, sady miresaka ihany.

– Ry rahalahy isany! – hoy ny mpivory iray tamin’ny feo entitra. Tsy hahato na inona na inona isika amin’izao fomba izao. Samy miteny daholo kanefa tsy misy mmohaino. Andeha hifidy mpitarika! Iza amintsika ireto no afaka hofidiana? Iza no efa nandia tany maro ka mahay lalana tsara? Samy efa mifankahafantatra tsara daholo isika, kanefa izaho manokana ara, tsy mahasahy hanankina ny tenako sy ny fianakaviako amin’ny fitarihan’olona iray amintsika ireto. Fa kosa, mba lazao ahy hoe iza amintsika no mahalala iry olona mipetraka eo amin’ny alokaloka amoron’arabe hatramin’ny maraina, efa nitsidika tany maro izy io?

Ngina ny trano. Nitodika tany amin’ilay mpivahiny avokoa ny olona, sady nandinika azy antrany an-tampondoha ka hatrany am-paladia.

Olona lehibe taona, matotra. Ny tarehiny zara raha hita noho ny volombavabeny sy ny volony lava dia lava. Mipetraka mangina, lasa vinany, sendra mikapokapoka ny tahony amin’ny tany tsindraindray.

_ Omaly io lehilahy io hitako niaraka tamina tovolahy tanora. Nifampitantana izy roa teny an-dalana. Omaly alina, lasa ilay tovolahy nandao ny tanana, rangahy io kosa nijanona teto.

– Ry namako isany, aleo tsy avoana aloha ny resatsika mba tsy hanariana fotoana be loatra. Na iza na iza izy, lavitra no niaviany mialohan’ny nahafantarantsika azy, ary mety mahafantatra ny lalana tsara indrindra itarihana antsika izy. Raha ny fijeriko dia olona hendry sy be fahalalana izy matoa mipetraka mangina sy lasa fisainana eo. Raha olona hafa izao iny dia efa niditra tamin’ny resatsika na niara-nitafatafa tamintsika teto, fa izy kosa nipetraka teo foana tsy niteny na inona na inona.

– Tena marina izany, mipetraka irery eo io rangahy io satria mieritreritra tokoa. Tsy misy ankoatr’izay, tena marani-tsaina be izy – hoy ny rehetra nanohy, sady nandinika ity vahiny. Samy nahita sori-pahaizana teny aminy avokoa ny tsirairay, mariky ny fahiratan-tsainy.

– Toy izay ihany dia tapaka ny hevitra fa ny mety indrindra dia ny manontany ity vahiny – izay, ho an’izy ireo, dia efa irak’Andriamanitra hitarika azy ireo ho any amin’ny tany vaovao mahavokatra kokoa. Izy no ho mpitarika ary ny vahoaka kosa hiaino sy hankato azy tsy misy ady varotra.

Nofidiana ny lehilahy folo tamin’izy ireo handeha hiresaka amin’ity vahiny sy hanazava azy ny fanapaha-kevitry ny rehetra mikasika azy. Indro fa hambara aminy avokoa ny toe-javatra iainan’ny vahoaka ary hangatahina izy mba ho mpitarika azy ireo.

Indro ara ireo lehilahy folo vatana nanantona ity vahiny moramora sady niondrika ho fanajana azy. Nanazava ny momba ny tany karankaina eo amin’ny faritra, ny hain-tany sy ny fahantrana iainan’izy ireo ny iray. Ary nofaranany hoe:

– Noho izany toe-javatra izany dia voatery izahay handao ity faritra ity, ny fonenana sy ny tany ivelomana. Handeha hitady ravin’ahitra any an-tanin-kafa. Vao eo izahay no samy niaiky, fa toa namindra fo anay Andriamanitra, ka nandefa anao tety aminay – ianao, vahiny hendry sy feno fahamendrehana tokoa – ary mba hitarihanao anay hiala ity fahantrana iainanay ity. Amin’ny anaran’ny mponina rehetra eto no angatahiko aminao mba ho mpitarika anay. Na aiza na aiza no mety halehanao, hanaraka anao izahay. Ianao mahay làlana ary mety ho tany maitso mavana no nahalatsa-tavony anao. Hiaino anao izahay ary hankato ny baikonao. Mba sitrakao ve, andriamatoa, ny hanavotra ireto ain’olona marobe ireto amin’izay loza iainany? Manaiky ny ho mpitarika anay ve ianao?

Nandritra izany teny fiangaviana izany dia tsy mba nitraka akory ity vahiny. Tsy nihetsika mihitsy izy izay fotoana rehetra izay. Nitanondri-doha izy, niketrona ary tsy mba niloa-bava. Tsindraindray izy nikapokapo-tany tamin’ny tehiny sady – mieritreritra. Rehefa tapitra ny teny, dia nimonomonona tao ity vahiny sady tsy mihetsika akory:

– Ho ataoko izany!

–Afaka miaraka aminao ve izany izahay mba hitady toerana tsaratsara kokoa?

– Tsy maninona! – hoy izy, mbola tsy mitraka ihany.

Velom-panahy sy naneho hafaliana avokoa ny olona, ilay vahiny kosa tsy niteny intsony indray.

Nampilaza ny vaovao tsara ireo lehilahy folo, sady nanambara ny tena fahendren’ity rangahy ity araka ny tsinjon’izy ireo.

– Tsy mba nihetsika tamin’ny toerany akory izy, na nitraka mba hijery izay miresaka aminy. Nitoetra mangina teo izy sady nandinika lalina. Teny kely dia kely no navaliny ny resakay sy ny fankasitrahanay.

– Olon-kendry tokoa! Fahiratan-tsaina miavaka! – hoy izy ireo. Nambarany teo fa Andriamanitra tokoa no nandefa ity anjely avy any an-danitra ity mba hanavotra azy ireo. Samy resy lahatra avokoa ny olona fa azo antoka ny fahombiazana miaraka amin’ity mpitarika ity. Ary tapaka teo fa hiaraka hanaingy ny ampitso vao mangiran-dratsy.

(pejy manaraka)

Ilay tombo-kavatsa

Nanofy ratsy aho. Tsy dia voadiniko loatra ilay izy, kanefa manontany tena hoe ahoana no nahavitako nanofy ratsy toy izany, izaho izay olom-banona, zanaka mendrika an’i Serbia reny malala, toy ny zanany  hafa rehetra ihany. Raha tena niavaka aho, dia mety ho hafa ny zava-nitranga. Kanefa tsy izay, ry hava-malalako, toy ny olon-drehetra ihany aho, raha resaka fitandremana kosakosa dia tsy misy toa ahy angamba. Indray andro aho nahita bokotra miaramila latsaka teny an-dalana. Nibanjina azy nangirana ery aho, efa saika nodinganiko ihany ilay izy, tamin’ny fahatsoram-po tanteraka. Tampoka teo anefa, nangovitra ny tanako ka nanao mari-panajana; nanondri-doha tsy nahy aho, ary nitsiky toy ireny mifanena amin’olona manan-kaja ireny.

– Olona mihaja tokoa aho – izay no izy! – Izay no tao an-tsaiko tamin’izay fotoana izay ary nanao fijery havonavona tamin’ilay mpandalo adala niondrika naka ilay bokotra.

– Adala! – hoy aho niteny mafy azy sady nandrora, avy eo nandeha moramora, nihevitra fa mba vitsy ny tsy manan-tsaina toy ireny; ary tena faly aho fa nomen’Andriamanitra fo madio sy anjananjana, ran’andriana nolovana avy tamin’ny razambeko.

Izay, hitanao amin’izay ny maha olona tsara ahy, tsy mba hafa amin’ireo olom-pirenena manan-kaja rehetra, ary mety hihevitra ianao hoe inona ara izany zavatra maharikoriko nitranga tanaty nofiko izany.

Tsy dia nisy zavatra nihoatra ny mahazatra nitranga tamiko tamin’izay andro izay. Nisakafo tsara aho, ary aveo nisikotra nify teo am-pipetrahana; nisotro ny divaiko, ary naka fy ny zoko amin’ny maha olom-pirenena ahy, nandeha namonjy fandriana aho ary naka boky iray mba hahatongavan’ny torimaso haingana.

Nilatsaka tamin’ny tanako ilay boky, rehefa tanteraka ny fikasako, vita ny adidiko rehetra, dia tafatory aho toy ny ondry tsy manan-tsiny.

Tampoka teo dia nahatsiaro teny ho tamina lalana tery sy be fotaka aho, mitondra mankany an-tendrombohitra ilay lalana. Ny alina maizina sy mangatsiaka. Ny rivotra mitsoka eny anelanelan’ny tahon-kazo dia toy ny hareza aha sendra mandalo hoditra. Ny lanitra maizina, moana, mampatahotra, ny oram-panala toy ny vovoka, miditra anaty maso ary mameno ny tava. Tsy nisy zava-manan’aina mihitsy teo. Nihazakazaka aho, nibolisatra tamin’ity lalana namotaka, niankavia, niankavanana. Nangozohozo aho ary farany nianjera ka very lalana, nirenireny – Andriamanitra mahalala – tsy mba alina fohy, toy ny mahazatra, fa tena toy ny zato taona, ary izaho nandeha teny foana tsy nahalala izay nombana akory.

Nandeha teny aho aman-taonany maro, ary tonga tamina toerana iray, lavitra tena lavitra ny taniko, toerana hafahafa izay mety tsy misy mpahalala akory angamba ity, tsy fahita raha tsy anaty nofy.

Niriaria tamin’ilay tany nahatongavako aho ka tonga tamina tanana lehibe iray izay be mponina tokoa. Tonga teo amina tsena be iray hiboka olona, feno tabataba tsy hay leferina namaky sofina. Niditra ankany iray aho ka nanontany ilay tompon-trano ny antony nampivory olona marobe toy izao.

– Olona milamina sy mihaja izahay, – hoy izy nanomboka ny tantarany, – olona mahatoky sy mpankatò ny governora.

– Ny governora ve no mpandidy faratampony? – Hoy aho, nanapaka ny teniny.

– Ny governora no mandidy sy manana ny fahefana farantampony; ny mpitandro filaminana manaraka azy

– Fa maninona ianao no mihomehy?… Tsy fantatrao angaha?… Avy aiza ianao?

Nolazaiko azy fa very lalana aho, ary avy tamina tany lavitra – Serbia.

– Efa henoko izay firenena malaza izay! – hoy izy tamiko, sady nijery ahy tam-panajana, avy eo niteny tamin’ny feo mahery hoe:

– Ito no lalantsika, – sady nandeha izy, – ny governora no manjaka eto miaraka amin’ny mpitandro filaminany.

– Toy ny ahoana ny mpitandro filaminanareo?

– Izany hoe, misy karazany maro ny mpitandro filaminana – miovaova arakaraky ny gradiny. Misy ireo tena manam-boninahitra ary misy ireo mahazatra… Izahay izany, hitanao, olona milamina sy manan-kaja, fa avy amin’ny manodidina no misy ireo karazan’olona mpanakorontana rehetra, mamadika ny sainay izy ireo ary mampianatra anay zava-dratsy. Mba hanavahana ny olom-pirenenay amin’ireo olona ireo dia namoaka didy ny governora omaly fa ireo olom-pirenena rehetra dia mila mandalo fitsarana avokoa, any no hasiana tombokavatsa ny lohanay rehetra. Izay no nampivory ireo olona marobe ireo: mba hifampidinika amin’izay hatao.

Nangovitra aho ary nihevitra ny hitsoaka an’ity tany vahiny ity farak’izay haingana, satria izaho, izay teratany serbianina, tsy mba zatra fahasahiana be tahak’ izao. Tora-kovitra aho ny amin’izany!

Nihomehy ilay tompon-tany, sady nikapokapoka ny sandriko, ary nilaza tamim-pihavonavonana hoe:

– Ah, ry vahiny, izay fotsiny ve dia maha saro-tahotra anao? Tsy mahagaga raha mbola lavitr’ezaka ny hahazoanao fahasahiana tahaka ny anay.

– Inona no ho ataonao? – hoy aho menamenatra ery.

– Izato fanontanianao! Ho hitanao ny fahasahianay. Mila ezaka be vao hanana fahasahiana toy ny anay ianao, izaho no milaza aminao. Nandia tany lavitra ianao ary nahita ny tany, fa mino aho fa mbola tsy nahita olona be herim-po tahaka anay ianao. Andao hiaraka ho any isika. Mila mailamailaka.

Efa saika handeha izahay, efa teo anolohan’ny varavarana, no injay naheno karavasy.

Nitsamboatra aho nijery: nisy raha hojerena tokoa manko – lehilahy iray feno taratra hazavana, manao satro-miaramila, ny akanjony mamirapiratra, nentina teo an-damosin’olona manao akanjon’olon-tsotra mihaja. Nijanona teo alohan’ny ankany izy ary nidina ilay olona nentina.

Nivoaka ny tompon-trano ary niankohoka tamin’ny tany, ilay lehilahy niakanjo mihaja kosa niditra ny ankany ary nanatona latabatra efa voamboatra. Ilay nanao akanjo tsotra nijanona teo alohan’ny ankany ary niandry teo. Niankohoka teo anatrehany koa ilay tompon-trano.

– Inona izao rehetra izao? – hoy aho mantsy ilay tompon-trano, very hevitra tanteraka.

– Ilay iray niditra ny ankany dia mpitandro filaminana manam-boninahitra, ary iry iray iry kosa dia anisan’ireo olom-pirenena manan-kaja indrindra, manan-karena, ary tia tanindrazana, – hoy ilay tompon-trano nibitsibitsika.

– Koa fa maninona no baben’ny iray ny iray?

Nanifi-doha ilay tompon-trano ary nihisaka kely. Nitsikitsiky tamiko izy ary nilaza hoe:

– Voninahitra lehibe ho anay ny toy izany, tena mahalana! – Nanambara zavatra maro tamiko izy, kanefa tena tsindrin-daona aho ka tsy arako akory izay nolazainy. Henoko mazava ihany anefa ny nolazainy tamin’ny farany: – fanompoana firenena izay mbola tsy nianaran’ny firenena hafa izao!

Tonga tany amin’ny fivoriana izahay, efa nanomboka ny fifidianana ny mpitari-draharaha.

Ilay vondrona voalohany nanohana lehilahy iray antsoina hoe Kolb, raha tsy diso ny fitadidiko anarana, ho kandidàny; ilay faharoa kosa nanohana an’i Talb, ary ny fahatelo nanana ny kandidàny manokana.

Nisy fifanjevoana nampatahotra; samy nanohana ny azy ny vondrona tsirairay.

– Mihevitra aho fa tsy manana olona tsara noho i Kolb isika ho an’io anjara toerana io amina fivoriana lehibe tahak’izao, – hoy ny feo avy tamin’ny vondrona voalohany, – satria isika samy mahalala ny hatsaran-toetrany amin’ny maha olom-pirenena azy sy ny herim-pony. Tsy misy angamba olona hafa amintsika ireto afaka milaza fa efa nibaby olona manan-kaja matetika teto…

– Iza no lazainao amin’izany, – hoy ny hafa avy amin’ny vondrona faharoa. – Tsy mbola nibaby mpitandro filaminana vao akory ianao!

– Fantatray ny toetranao, – hoy ny hafa avy tamin’ny vondrona fahatelo. – Tsy afaka ny hizaka kapoka karavasy iray akory ianao raha tsy midradradradra!

– Aleo hahitsintsika izy ity ry havana! – hoy i Kolb. – Marina fa efa nilanja olona manan-kaja maro aho folo taona lasa izay; nikaravasy ahy ireo ary tsy mba nitomany akory aho, kanefa tsy milaza izany fa tsy misy hafa mendrika ato amintsika. Mety hoe ny tanora koa aza.

– Tsia, tsia – hoy ny mpanohana nihiaka.

– Tsy mila voninahitra lany andro izahay! Efa folo taona izay no nibaben’i Kolb, – hoy ireo feo mitabataba avy amin’ny vondrona faharoa.

– Ra tanora no maka toerana, aoka ny alika antitra hitsako taolana, – hoy ny hiakan’ireo avy amin’ny vondrona fahatelo.

Tampoka teo dia tsy nisy feo intsony; nihemotra ny olona rehetra, ankavia sy ankavanana, nanome lalana ary indro aho nahita tovolahy iray teo amin’ny telopolo taona teo ho eo. Niankohoka avokoa ny rehetra izay nandalovany.

– Izy no iza? – hoy aho mantsy ny tompon-trano.

– Izy no mpitarika. Lehilahy tanora, kanefa misy andraindraina. Tamin’ny fahatanorany, tena nirehareha izy fa efa nibaby ny governora in-telo. Izy no olona malaza indrindra.

– Mety hifidy azy ireo? – hoy aho nanontany.

– Tena azo antoka izany, satria ny amin’ireo kandidà sisa – antitra kokoa, efa dilan’ny andro, ity iray ity kosa anefa vao omaly no nibaby ny governora.

– Iza no anarany?

– Kleard.

Nanome toeram-boninahitra ho azy ny olona.

– Raha ny hevitro, – hoy i Kolb namaky ny ngina, – tsy hahita olona mendrika ity toerana ity noho i Kleard isika. Tanora izy, kanefa tsy misy sahala azy isika efa zokiny ireto.

– Henoy, henoy!… ho ela velona anie i Kleard!… – hoy ny feo nanako.

Nametraka azy teo amin’ny toeran’ny mpitari-draharaha i Kolb sy Talb. Samy nihankohoka ny rehetra, ary ngina ny toerana.

– Misaotra anareo ry havana, ny amin’ny fanajana sy voninahitra atolotrareo ahy. Ny fanantenanareo, izay miankina amiko ankehitrina, dia mandrobo mihitsy. Tsy moramora ny mitarika ny fanirian’ny firenena amin’ny vanim-potoana toy izao, kanefa hanao izay vitako aho hanatanteraka ny fanirianareo, haneho an-kitsim-po ny hevitrareo, ary mba ho mendrika izato fanajana atolotrareo ahy izato. Misaotra indrindra, ry havana, ny amin’ny nifidiananareo ahy.

– Oe! Oe! Oe! – hoy ireo mpifidy avy amin’ny lafiny rehetra.

– Ankehitriny ry havako isany, mamelà ahy ianareo handray fitenenana kely amin’ity fotoana lehibe ity. Tsy moramora ny misedra fanaintainana, jaly toy izay miandry antsika; tsy mora ny hananana tombo-kavatsa apetaka amin’ny vy mamay eo an-tampon-kandrina. Indrindra, tsia – fampijaliana izay tsy afaka hiainan’ny olona rehetra izany. Aoka ny kanosa hangovitra, aoka izy ireo ho hatsatry ny tahotra, fa aoka tsy hadinoitsika velively fa mahery fo ny razambentsika, ra manan-kaja no mikoriana ato anatintsika, ra mahery fo avy amin’ireo dady, ireo mpitolona vonona ny ho faty ho an’ny fahalalahana sy ny soa iombonana, ny taranany. Mafy ny fahoriantsika, kanefa azonareo an-tsaina ve ny fahoriana nianan’izy reio – koa hanao tahaka ny taranaka simba sy kanosa ve isika ankehitriny mba hiaina fianana tsaratsara kokoa ankehitriny? Ny tia tanindrazana, izay rehetra tsy te hahamenatra ny fireneny eo imason’izao tontolo izao, dia mila mizaka fahoriana toy ny tena lehilahy, mahery fo.

– Derao! Derao! Ho ela velona anie i Kleard!

Nisy mpitondra teny maromaro taorian’i Kleard; nankahery ireo olona natahotra izy ireo ary namerimberina ny tenin’i Kleard ihany.

Nisy antidahy iray, efa feno ketrona, fotsy volo sy volom-bava, nangataka fitenenana. Ny lohaliny efa mihovitrovitra noho ny taonany, ny tanany mangovitra, ny lamosiny mivokona. Ny feony mila tsy ho re, ny masony feno ranomaso.

– Anaka, – hoy izy latsa-dranomaso, – efa trotraka aho ary hody ho razana tsy ho ela, kanefa mihevitra aho fa tsy tokony hanaiky fanalam-baraka toy izao hianjady aminareo ianareo. Zato taona aho, ary nandritra ny androm-piainako manontolo dia tsy mba nisy tombo-kavatsa izany!… Nahoana ny mariky ny fanandevozana no hapetaka eo amin’ny handriko fotsy sy reraka ankehitriny?…

– Aoka izay izany ry ngahibe ah! hoy ny mpitari-draharaha.

– Aoka izay! – hoy koa ny hafa.

– Antidahy kanosa!

– Mampatahotra ny rehetra indray no ataony fa tsy mankahery ny tanora!

– Mba menatra amin’ity volonao efa fotsy! Efa ampy izay niainany izay, dia mbola matahotra ihany izy – isika tanora sahy kokoa…

– Aoka izay ny kanosa!

– Avoahy izy e!

– Aoka izay!

Fokonolona mahery fo tezitra, tanora tia tanindrazana niara-nidodododo teny amin’ity antidahy, nanosika, nisintona sy nandaka azy tamim-pahatezerana.

Navelan’izy ireo ihany izy ny farany noho ny taonany efa mandroso – raha tsy izany mety efa voatora-bato angamba.

Samy nanome toky izy rehetra fa ho sahy ny ampitso ka haneho ny fahamendrehan’izy ireo amin’ny voninahitra sy ny lazan’ny fireneny.

Samy niala ny fivoriana tamim-pilaminana ny olona. Nandeha ny resaka:

– Rahampitso no hahitantsika hoe iza no iza!

– Hosinganina rahampitso ny mpirehareha!

– Efa tonga ny fotoana hiavahan’ireo tena mendrika amin’ny tsy mendrika, tsy afaka ny hiseho ho mahery fo intsony ireo kanosa!

Niverina tao amin’ny ankany aho.

– Hitanao ve ny mampiavaka anay? – hoy ilay tompon-trano nanontany tamin’ny fireharehana.

– Tena hitako mihitsy, – hoy aho namaly ho azy, nahatsiaro tsy nisy hery intsony, nisy fahatsapana tsy azoazoko nameno ny lohako.

Tamin’iny andro iny ihany no nahitako tanaty gazety lahatsoratra toy izao:

– Ry vahoaka, fotoanany izao hanatsaharana ny fireharehana mamitaka sy ny bohy eto amintsika; fotoanany izao hanatsaharana ny fampiderana hevi-poana izay mampiseho ny toetra tsara sandoka. Tonga ny fotoana, ry vahoaka, hitsapana ny tenitsika ary hanehoana izay tena mendrika na tsia! Ary mino isika fa tsy misy kanosa mahamenatra eto anivontsika izay hoentina an-katerena eny amin’ny toerana fametahana tombo-kavatsa. Izay rehetra amintsika mahatsapa fa mikorina ao anatiny ny rà maherin’ny razantsika no hiady toerana ho voalohany hizaka ny fahoriana, amin’ny hafaliana sy fahanginana, ho amin’izany fijaliana masina izany, sorona hahasoa ny firenentsika sy fifanampiantsika tsirairay avy. Andeha, ry vahoaka, rahampitso ny fotoanan’ny fitsapana lehibe!…

Nandeha natory ilay tompon-trano vao vita ny fivoriana mba hahafahany tonga aloha eny amin’ny toerana hivoriana ny ampitson’iny. Maro rahateo no tonga dia namantana tany Tranopokonolona mba hanatonana ny fiandohan’ny filaharana.

Ny ampitson’iny dia mba nankany amin’ny Tranopokonolona koa aho. Teo daholo ny olona rehetra – tanora sy antitra, lahy sy vavy. Nisy reny sasany nitondra zaza teo an-trotroana hasiana ny mariky ny fanandevozana, izany dia mba hahazoany voninahitra, ary hahazoany toerana ambony kokoa amin’ny asam-panjakana.

Tosika sy fianihanana no tao (amin’izany izy ireo nanakaiky anay serbianina kokoa, faly amin’izay ihany aho), samy niezaka ny ho lohalaharana ny rehetra. Ny sasany moa misitona amin’ny vozona mihitsy.

Mpiasam-panjakana iray manao akanjo bolozy mihaja fotsy no mametaka ny tombo-kavatsa. Mimenomenona ireto vahoaka be izy:

– Aza mandreondreona moa e, tahin’Andriamanitra, samy hanana ny anjarany av – tsy biby ianareo akory, mino aho fa afaka milahatra tsy mifanosika.

Nanomboka ny fametahana tombo-kavatsa. Nisy ny nitomany, tao ny nisento, samy afaka niaritra azy avokoa anefa ny rehetra, tsy nikiakiaka, nandritra ny nijanonako teo.

Tsy afaka nanatrika io fampijaliana io intsony aho, ka niverina tany amin’ny akany, ny sasany tamin’izy ireo efa tao , nihinana sy nisotro.

– Vita izay iny! – hoy ny iray.

– Tsy tena nikiakiaka akory isika, fa i Talb no nitabataba toy ny ampondra!… – hoy ny iray hafa.

– Hitanao izay ny toetran’i Talb, izay ianao dia te hisafidy azy ho mpitari-draharaha tamin’ny fivoriana omaly.

– Ah, tsy hay anie izany e!

Nitafatafa teo ry zareo, nisento noho ny fanaintainana, kanefa samy niezaka ny nanafina izany tamin’ny hafa, samy menatra ny hoheverina ho kanosa daholo.

Kleard aza nanala baraka ny tenany, satria nisento izy, ary lehilahy iray antsoina hoe Lear no lasa mahery fo satria nangataka ny hananana tombo-kavatsa roa amin’ny handrina izy ary tsy mba nitaraina. Ny tanàna iray manontolo niresaka azy sy nankalaza azy.

Nisy ny nitsoaka, kanefa namavoan’ny olona.

Andro vitsivitsy taty aoriana dia nanao fandeha fihebohebo sy fireharehana ilay nanana tombo-kavatsa roa. Feno laza sy havonavonana izy na aiza na aiza alehany, ny olona rehetra niankohoka sy nanala satroka ho fanajana ity mahery fo vaovao.

Lehilahy, vehivavy, ankizy nihazakazaka nanenjika azy mba hijery ny lehilahy maherin’ny firenena. Amin’izay rehetra alehany dia mandeha ny bitsibitsika feno fahabanjinana: “Lear, Lear!… Izy iny!… Izy no mahery fo tsy nidradradradra, tsy nahaloaka feo tamin’ny fametahana ny tombo-kavatsa roa teo amin’ny handriny!”. Nameno ny gazety ny anarany, feno laza sy voninahitra.

Ary mendrika ny fitiavan’ny vahoaka izy.

Nameno ny toerana ny lazany, nanomboka nahatsiaro ilay ra serbiana antitra sy feno haja mikoriana ato anatiko aho, Ny razambentsika dia mahery fo, nohombohina sy niharitra tsatoka ho an’ny fahalalalahana; isika koa dia manana ny lasantsika feno fahasahiana sy ny Kosovo. Nangitakitaka ery noho ny fireharehana, maika haneho ny fahasahian’ny fiaviako, hihazakazaka sy hikiakiaka hoe:

– Fa maninona ianareo no midera an’i Lear?… Tsy mbola nahita mahery fo angaha ianareo! Avia hijery izany ra serbianina manan-kaja izany! Asio tombo-kavatsa folo ny lohako, tsy ampy raha roa fotsiny!

Nitondra ny fitomboka teo amin’ny lohako ilay mpanompo manao akanjo fotsy, dia nanomboka… taitra aho tamin’iny nofy ratsy iny.

Tora-kovitra aho raha nitsapa ny handriko, nanontany tena ny momba iny zava-nitranga tanaty nofy iny aho.

– Efa nila hanarona ny lazan’i Lear aho, – hoy aho an’eritreritra, afa-po sady niorirana kely, somary kivy ihany tsy nahita ny faran’ilay nofy.

 

Tany Belgrade, 1899.
Ho an’ny tetikasa “Radoje Domanović” nadikan’i Domoina Radaniela Andrianoro, 2020.