Tag Archive | rruga

Prisi (3/3)

(Faqja e meparshme)

Kështu kaluen ditën e parë dhe me të njajtin sukses kaluen edhe disa dit. Kurrgja me randsi të madhe vetëm pengesa t’imta: rrëxohen befas në hendek, në vija uji, ndeshin në kerrme nëpër driza dhe laske, disa prej tyne thejnë kambën ose dorën, dikush then kryet, por të gjitha këto vuejtje i durojnë. Disa pleq mbaruen, por kanë qenë me të vërtetë pleq. „Do të kishim vdekë edhe sikur të kishim ndejtë në shtëpi e lene ma në rrugë!” — tha ai kuvendtari dhe u dha zemër njerëzve me vazhdue rrugën. Disa fëmij ma të vëgjel, nga nji ose dy vjeç, mbaruen, por prindët shtrënguen zemrën, sepse ashtu ishte vullneti i zotit, sa ma të vegjël janë fëmijt edhe dhimbja asht ma e vogël: „por mos e dhashtë zoti që prindët të presin me humbë fëmijt kur bahen për martesë. Kur asht e shkrueme me vdekë ma mirë sa ma parë, sepse ma pak dhe dhimbje” — ngushllonte prap ai kuvendtari. Shum çalojnë dhe hecin tue u luhatë, disa pështollën kryet me mahrama dhe vunë peca të ftofta në gunga, disa mbajnë dorën në marhamën e varun për qafe, të gjithë u shkyen e u rreckosën dhe iu varren rreckat pët petka, por prapseprap shkojshin gjithnji larg e ma larg. Të gjitha këto do t’i kishin durue ma lehtë veç uja shpesh i mundonte. Mirëpo duhej shkue përpara, pa çare.

Nji ditë ndodhi diçka ma me randsi.

Prisi shkon përpara, pranë tij njerzit ma trima (dy ma pak. Për ta nuk dihet se ku gjinden. Mendimi i përgjithshëm asht se kanë trathtue e kanë ikë. Në nji rast ai kuvendtari dhe foli për trathin e tyne të turpshme. Prej tyne pak kush mendon se kanë mbarue në rrugë, por heshtin dhe nuk çfaqin mendimin që njerzit të mos frigohen) mandej tjetër me rend. Përnjiherë u duk nji greminë plot me gurë, tepër e madhe dhe e thellë — humnerë e vërtetë. Bregu aq i rrëpintë sa nuk mujshin as me ecë përpara. Dhe njerzit ma trima u ndaluen dhe e shiquen prisin. Ai, kryevarë, mrrolshëm dhe mendueshëm, hesht dhe ec përpara me guxim tue trokitë me shkop para vedit herë majtas herë djathtas simbas zakonit të njoftun dhe kjo, sikur thonë shum vetë, e bani dhe, ma madhështuer. Kërkend nuk shiqon, nuk flet kurgja, në fytyrën e tij kurrfarë ndryshimesh, as gjurmë frige. Gjithnji mi afër humnerës. Deri edhe ata ma guximtarët mbi guximtarë u zbenë në fytyrë si kërpa dhe kurrkush nuk guxon me i ba as vrejtjen ma të vogël prisit të mençëm, t’ashpër, dhe trim. Edhe dy hapa dhe prisi te humnera. Të friguem para vdekjes, me sy të zgurdulluem, të gjithë u prapsuen, kurse ma guximtari taman deshti me e ndalë prisin makar dhe tue shkelë disiplinën, por ai hodhi nji hap, dy hapa dhe u plandos në humnerë.

U ba pshtjellim, kukamë, poterë, mbretnoi friga. Madje disa filluen me ikë.

— Ndali, ku po nxitoni, vllazën. A thue ashtu mbahet fjala e dhanun? Na duhet të shkojmë përpara mbas këtij njeriu të meçëm, sepse ai e din çka ban. Nuk asht ndoshta i marrë. Përpara mbas tij! Ky asht rreziku dhe pengesa ma e madhe, por ndoshta dhe e fundit. Kush e din që mu këtu, mbas kësaj gremine, nuk gjindet ndonji tokë e bukur dhe e plleshme të cilën zoti e ka destinue për ne. Vetëm përpara, sepse pa flijime s ka kurgja! — Kështu foli ai kuvendtari, i bani dy hapa përpara dhe u zhduk në gremin. Mbas tij ata ma trimat dhe mbas këtyne vrapuen të gjithë.

Krisi kukama, gjëmimi, zunë njerzit me u rrokullis e me rënkue nëpër bregun e rrëpintë të kësaj greminë të madhe. Njeriu kishte me ba be se kurrkush gjallë, dhe lene ma shëndoshë e mirë, nuk mundet me dalë prej kësaj humnere. Por jeta e njeriut asht e fortë. Prisi pat fat të rrallë, tue ra, u ndal, si gjithmonë, në njifarë kaçube e nuk u vra dhe ia doli që të shpëtojë kadalë e të dalë në breg.

Ndërsa poshtë filluen me u përhapë kukama e gjama ose ndëgjohej gjëmim i marrun, ai ndejti i palëvizshëm. Vetëm hesht e mendon. Disa poshtë të lënduem, dhe të zemruem filluen dhe me e sha, por ai as kësaj pune nuk i vuni veshin.

Ata të cilëve tue u rrokollisë u këndoi huti dhe u ndalën ndokund në kaçubë ose dru, filluen me dalë me mundim prej greminës. Dikush theu kambën, dikush dorën, dikush theu kryet dhe gjaku i rridhte nëpër fytyrë. Secili nga diçka, pos prisit, kurrkush i tanë. E shiqojnë prisin mërzitshëm, shtrembët dhe gjimojnë nga dhimba, por ai as kryet nuk e çon. Hesht e mendon, si çdo mendtar!

Kaloi ende do kohë. Numri i udhtarëve gjithnji zvoglohej. Çdo ditë e përfshin ndokend; disa e landë nji rrugë të këtillë dhe u kthyen dalë.

Nga numri i madh i udhtarëve mbetën edhe nja njizet. Secilit dëshprimi dhe dyshimi i pasqyrohen në fytyrën e hajthme, të dromitun prej mundimit dhe ujës, por kurrkush nukl flet ma kurrgja. Heshtin si prisi dhe ecin. Madje edhe ail kuvendtari i flakët e luen kryet dëshprueshëm. E randë ka qenë kjo rrugë.

Prej njij dite në tjetrën edhe prej këtyne filloi me u paksue numri dhe mbetën nja dhetë shokë. Fytyrat i kanë edhe ma të dëshrueshme dhe gjatë gjithë rrugës, në vend të bisedave, ndëgjohen kukamë e britem.

Tasht ishin ma tepër përbindsha se njerëz. Ecin me kukza, i kanë varrë duert ndër marhama të lidhuna rreth qafës. Në krye mori lidhcash, pecash e teftikë. E, sikur edhe bash të dojshin me durue flijime të reja, nuk mujshin, sepse në trup nuk pat vend për plagë dhe kontuzione të reja.

Tashma e humbën besimin dhe shpresën edhe ata ma guximtarët ma të qëndrueshmit, por megjithatë ecin, vazhdojnë rrugën, don me thanë lëvizin në njifarë mënyre me mundime të mëdha tue kukatë e gjëmue nga dhimbja. Paj dhe çka u ka mbetë tjetër kur me u kthye s’mujnë. Vallë kaq flijime dhe tash me e pre udhtimin?

U ngrys. Gjindja luhatet ashtu ndër kukza, dhe kur shiquen prisi nuk ishte para tyne. Çitën edhe nga nji hap e të gjithë ranë përsëri në greminë.

— O kuku, kamba!… O kuku, nana ime, dora! Kuku! — filloi me u hapë kukama dhe mandej vetëm rënkime, dënesë dhe gjimime. Nji za i marrun e shau madje dhe prisin e lavdishëm dhe heshti.

Kur u gëdhi, prisi rrinte poashtu sikur edhe at ditë kur e zgjodhëm për pris. Kurrfarë ndryshimesh nuk vëreheshin në te.

Nga gremina duel ai kuvendtari dhe mbas tij edhe dy tjerë. Vazhduen rreth vedit kështu të shëmtuem dhe të përgjakun për të pa sa kishin mbetë prej tyne, por veç atyne treve s’gjindej kush tjetër. Friga e vdekjes dhe deshprimi e mbushën shpirtin e tyne. Vend i panjoftun, breguer, gur i thatë dhe rrugë kurrkund. Para dy ditësh kishin kalue nëpër rrugë dhe e kishin lanë. Prisi ashtu i kishte udhëheqë.

Menduen për aq shokë e miq, për aq farefis, që sharruen në kët rrugë çudëbase dhe i kapi nji dëshprim ma i madh se dhimba ndër gjymtyrët e sakatuem. Shiquen me syt e vet shkatrrimin e tyne.

Ai kuvendtari iu afrue prisit dhe filloi me i folë me za të molisun, të dridhshëm plot dhimbje, dëshprim e idhnim.

— Kah do të ia mbajmë?

— Kah po na çon dhe ku na ke pru? Na së bashku me familjet tona të besuem dhe u nisem mbas teje, i lamë shtëpijat e të parëve tonë, që të mujshim me shpëtue prej shkatrrimit n’at krahinë të paplleshme, kurse ti na shkatrrove edhe ma keq. Dyqind familje i kemi pru mbas teje dhe tash numroj edhe sa kemi mbetë!

— Po a nuk jeni topton, a? — mezi foli prisi tue mos e çue kryet.

— Edhe po pyet, a? Çoje kryet, shif, numroj sa kemi mbetë në kët rrugë të pafat! Shiqo si jemi edhe na që kemi mbetë. Ma mirë mos të kishim mbetë se sa të përmendemi në kët shkollë.

— Nuk muj me shique!

— Pse?

— Jam qorr.

Mbretnoi qetsija.

— A në rrugë e ke humbë të pamit, a?

— Jo kam lindë qorr.

Ata tre varrën kryet dëshprueshëm.

Era e vjeshtës ushton tmershëm nëpër mal dhe mer me vedi gjethet e thata, nëpër kodra mbështjellet mjeglla, dhe nëpër ajrin e ftoftë e të lagët shushorojhë krahët e korbave; fillon me u përhapë krrokitja keqndjellse. Dielli asht mshehun mbas reve që rrokuilisen dhe që ngarendin ngutshëm diku larg, larg.

Ata tre shiquen njani tjetrin me frigë si para vdekjes.

— Kah t’ia mbajmë tash? — foli njani me za vorri.

— S’e dijmë.

 

Burim: Radoje Domanoviq, Satirat, Rilindja, Prishtinë 1960. (Përkth. Mehmet Hoxha)

Prisi (2/3)

(Faqja e meparshme)

Të nesërmen u mblodhën të gjithë ata që patën guxim me u nisë në nji rrrugë të gjatë. Ma tepër së dyqind familje u tubuen në vendin e caktuem dhe pak prej tyne mbetën me ruejtë votrën e vjetër.

Asht gjë e trishtueshme me shique kët turmë të popullsis së mjerë, të cilën halli i madh e shtërngon me braktisë vendin ku kanë lindë dhe ku gjinden vorret e të parëve të tyne. Fytyrat e tyne kocfortë, të molisuna, të djeguna prej diellit; vuejtja gjatë shum vjetësh të mundimshëm kishte lanë gjurmën në ta dhe shprehjes së tyne i kishte dhanë ngjyrën e mjerimit dhe të dëshprimit t’idhët. Por, në kët ças, në syt e tyne u pasqyrue rrezja e parë e shpresës si dhe pikllimi për vendlindjen. Ndonji plaku i rigojnë lotët nëpër fytyrë të rrudhun, fshan dëshprueshëm, sjell kryet plot me njifarë parandjenje, ma me kënaqsi kishte me ndejtë me pritë ende ndonji ditë që edhe ai t’i lajë eshtnat në kët gurishte se sa me kërkue votër ma të mirë. Shum prej grave vajtojnë me za dhe përshëndeten me të vdekunit, vorret e të cilëve i lanë; burrat përpiqen që të mos ligshtohen edhe vetë dhe bërtasin: „Mirë, a dëshiron të rrijmë unshëm në kët vend të mallkuem dhe të jetojmë nëpër këto shtëpija të vjetra gadi tue u rrëxue. Edhe ata vetë do të kishin dëshirue sikur të mujshin diqysh me e marrë me veti tanë kët vend të mallkuem dhe ato shtëpiza të mjera.

Zhurma e potera si në çdo turmë. Të shqetsuem, burra e gra bile edhe fëmija të cilët i bajnë nanat në shpinë ndër djepa, lëshuen britmën. U shqetsuen disi edhe kafshët. Kafshë kishin edhe pak, por tektuk gjindej ndonji lopëz, ndonji guracak i dobët dhe i kërleshun me krye të madh e kambë të trasha, në të cilin kishin ngarkue cerga të ndryshme, strajca ose nga dy thasë sipër samarit, i ngrati luhatej, por qëndronte prapseprap me zor dhe hingllonte nganjiherë. Disa prap kishin ngarkue gomarët, fëmijt tërhiqshin qejt me zinxhirë. Këtu pra bahej bisedë, piskamë, shamje, kukatje, vaj, qejt lehshin, kuajt hingllojshin, bile nji gomar pllati dy tri herë, por prisi s’bani ciu me gojë, thuese tenë ajo turmë dhe rrëmujë nuk i hynte në xhep aspak. Mentar e jo mahi!

Ai rrin njisoj me krye të varun, hesht e mendon dhe e vetmja gja që ban, asht se pështyn nganjiherë. Por, mu për shkak të njij qëndrimi të këtillë, popullariteti iu rrit aq tepër sa secili ishte në gjendje, si thonë, me ra mbas tij në zjarr e n’ujë. Midis shum vetëve mundej me u ndie afërsisht nji bisedë e këtillë:

— More, jemi të lumtun që hasëm në nji njeri të këtillë, se po t’ishim nisë pa këte, zoti mos e dhashtë, do të kishim sharrue si Ndue Rrapi. Kjo asht mençmeni, he vlla! Vetëm hesht asnji fjalë ende s’e ka folë! — tha njani dhe shiqoi prisin me respekt të thellë e krenari.

— Çka me folë? Kush flet, ai pak gja mendon. Njeriu i mençëm merret vesh, vetëm hesht dhe mendon ndonji send!… — shtoi tjetri dhe me respekt të thellë ai e shiqoi prisin.

— Paj nuk asht edhe lehtë me u pri kaq shum njerzëve. Duhet të mendojë kur e ka marrë përsipër nji detyrë kaq të madhe — ia ktheu prap i pari.

Erdhi koha me u nisë. Pritën pak, mos i kujtohej kujt me shkue me ta, por, mbasi s’doli kurrkush, s’mund të vendoheshin ma tepër.

— A po nisemi? — e pyetën prisin.

Ai u çue pa fjalë.

Pranë prisit u grumbulluen menjiherë njerzit ma trima që t’i gjinden në fatkeqsi dhe ta ruejnë mos t’i ndodhi ndonji rrezik.

Prisi, mrrolshëm siç e kishte shprehë, kryevarë, bani disa hapa tue luejtë shkopin denjsisht para vedit dhe turma u nis mbas tij e bërtiti disa herë „Rrnoftë!” Prisi bani edhe disa hapa dhe teshi në gardhin e ndërtesës së komunes. Këtu ta merr mendja, u ndal ai, u ndal dhe turma. Prijsi u zmbrap pak dhe i ra dy tri herë gardhit me shkop.

— Si t’ia bajmë? — pyetëm.

Ai heshti.

— Çka: si t’ia bajmë? Rrëzoja gardhin! Këte do ta bajmë! A po e sheh që burri i dheut dha shej çka duhet me ba! — bërtitën ata që ishin pranë prisit.

— Qe dera, qe dera! — bërtitën fëmijt dhe treguen derën, që kishte mbetë n’anën e kundërt.

— Pëst, qetsi, fëmij.

— Ruena zot, çka po bahet! — disa gra banë kryq.

— Mos bëzani, ai e din çka duhet me ba. Ta rrëzojmë gardhin! Gardhi u shpartallue çil e mbyll syt si mos me pasë qenë kurr.

Kaluen.

Nuk banë as nji qind hapa dhe prisi ra në nji therrishte të madhe e u ndal. Mezi u zmbrap dhe zu me qëllue me shkop herë majtas herë djathtas. Të gjithë u ndalën.

— Çka asht kështu prap? — bërtitën ata përmbrapa.

— Të kalojmë nëpër therrishtë — bërtitën ata pranë prisit.

— Qe rruga mbrapa therrishtes. Qe rruga mbrapa therrishtes — bërtitën fëmijt dhe shum njerëz nga mbrapa.

— Qe rruga, qe rruga! — përqeshën me maraz ata pranë prisit — Ku dini ku na çon ai, or qorra? Nuk mund t’urdhnojmë të gjitë. Ai din kah asht rruga ma e mirë e ma e shkurtë. Ta kalojmë therrishten!

Sulmuen për ta kalue.

— Kuku! vikati dikush të cilit iu ngul therra në dorë ose fermanza i ra fytyrës.

— Nuk ka kurrgjë pa mund, or byrazer. E vlen barra qiran edhe me u mundue, poqese mendojmë me korrë sukses — i përgjegjen asaj kukame ma trimat dhe kaluen therrishten mbas shum mundimesh e shkuen ma tutje.

Ecën do kohë dhe hasën në disa huj.

I rrëxuen edhe ata e shkuen ma tutje.

At ditë kaluen pak rrugë, sepse u desht me mposhtë edhe disa pengesa ma të vogla që u gjasojshin të parëve dhe pos kësaj kishin ushqim të keq. Dikush kishte marrë me vedi bukë thatë dhe pak bylmet, dikush vetëm bukë që barem herë mbas here ta mashtrojë ujën, dhe disa nuk kishin as bukë. Faleminderës zotit ishte ende kohë vere e barem aty këtu gjindej ndonji pemë.

Ditën e parë, banë pak rrugë dhe u lodhën shum. Rreziqe të mëdha nuk u paraqitën dhe nuk ndodhën fatkeqsina. Natyrisht në nji ndërmarrje kaq të madhe, këto gjana duhet të hyjnë në tefterin e imtsinave; nji grueje i ra driza synit të majtë dhe ajo e lidhi me kërpë të lagun; njij fëmije i ra huni mbi kambën e vogël e ai, shqepoi dhe kukati, nji plak u ngatrrue nëpër fermanzë, u rrëzue dhe e pëlkeu kambën, ia lidhën me qepë të shtypun, ai e duroi dhimbën burrnisht dhe vazhdoi me hecë mbrapa prisit me guxim tue u pshtetë për shkop, (shum vetë thanë se në të vërtetë, mixhoku rrente se e ka pëlkye kambën, vetëm shtihej sepse donte me u kthye mbrapa); në fund pak kush mbeti pa therrë në dorë ose pa u gërvishtë në fytyrë. Burrat duruen trimnisht, grat mallkuen orën në të cilën u nisën dhe fëmijt, si fëmijt, natyrisht, qanë, sepse nuk mund ta parafytyrojshin se si do të shpërbleheshin shumfish këto vuejtje e dhimbje.

Për fatin tepër të madh dhe gëzimin e të gjithëve prisit nuk i ndodhi kurrgja. Këte, me folë të drejtën, ma së tepërmi dhe e ruejshin — por nganjiherë — njeriu ka edhe fat.

Në konakun e parë iu lutën zotit dhe e falenderuen që ditën e parë e kaluen me faqe të bardhë dhe prisit nuk i ndodhi asnji e keqe, qoftë edhe ma e vogla. Mandej muer fjalën njani prej atij grupit me ma trimat. Në fytyrë i qëndron viaska e bame prej fermanzës, por ai nuk e zen në gojë ate.

— Vllazën! — filloi ai. — Qe nji ditë tashma e kemi kalue për faqe të bardhë. Rruga nuk asht e lehtë, por duhet t’i mposhtim të gjitha pengesat kur e dijmë se kjo rrugë na çon kah lumnija jonë. Zoti i mshirshëm të na ruejë prisin prej çdo së keqeje që dhe ma tutje të na prijë kështu me sukses.

— Nesër kam me e humbë, poqesë asht kështu, edhe synin tjetër. — murmuroi idhnueshëm ajo grueja.

— O kuku, kamba — piskati mixhoku çlirue mbas vërejtjes që bani grueja.

Fëmijt tashma kujisshin dhe qajshin sa mezi i qetsojshin nanat që t’i ndëgjojnë fjalët e kuvendtarit.

— Po, ke me e humbë edhe synin tjetër, — u nxe kuvendtari — të dy t’i humbish. Kjo s’asht kurrgja që nji grue t’i humbasi syt për nji punë kaq të madhe. Asht turp. A mendon ti për të mirën e lumnin e fëmijve të tu? Edhe gjysa e jonë sikur të mbarojë për kët vepër — kurrgja nuk asht. Çudi e madhe: nji sy! Çka të duhen syt kur ka kush me pa për ne dhe me na çue në lumni? A thue për synin tand dhe për kambën e mixhokut kemi me e lanë kët ndërmarrje bujare.

— Rren mixhoku, shtihet vetëm për t’iu kthye! — u ndien zane nga të gjitha anët.

— Kush nuk don me shkue, vllazën, le të kthehet — prap foli kuvendtari — dhe mos të kukasë e mos fi nxisë njerzit tjerë: Sa më përket mue, unë do të shkoj me kët pris të meçëm sa ta kem frymën gjallë.

— Të gjithë do të shkojmë, të gjithë mbas tij, sa ta kemi frymën gjallë.

Prisi heshtte.

Njerzit prap zunë me shique dhe me përshpëritë:

— Vetëm hesht dhe mendon!

— Njeri mendtar.

— Shif si e ka ballin!

— Dhe njisoj i vrantë.

— Serioz!

— Asht guximtar, shifet kah do ta marrish.

— Guximtar lene mos e prek; gardhin, hujt, therrishtat, të gjitha i bani rrafsh me tokë. Posa kështu i mrrolshëm troket me shkop dhe nuk flet kurgja, ti, atëherë, vetëm këqyr çka duhej me ba.

(Faqja tjetër)