Tag Archive | ëndrra

Danga

Kam pa nji andërr të tmershme. Nuk habitem për andrrën vetë, por habitem se si kam pasë guxim me andrrue gjana të tmershme, mbasi edhe unë jam qytetar i urtë dhe i vyeshëm, fëmi i mirë i kësaj nane të shumvuejtun dhe të dashtun Sërbi, si gjithë fëmijt tjerë të saj. Hajt, po thom, se unë baj përjashtim prej tjerëve, por jo, bre vlla, edhe unë punoj gjithshka fije e për pe si tjerët dhe sillem me aq kujdes sa nuk më gjindet shoqi. Njiherë pashë në rrugë nji pullë të këputun prej uniformës policore, ia ngula syt shkëlqimit të saj magjik dhe taman deshta të kaloj, mbushun plot mendime t’ambla, kur qe, menjiherë m’u dridh dora vetë dhe u çue kah kapela; koka e ime u përul vetë kah toka, kurse goja m’u zgjanue me nji buzëqeshje të kandshme, me të cilën, zakonisht, na të gjithë, nderojmë atë që asht ma i madh.

— Bash kam gjak fisnik ndër dej dhe asgja tjetër! — mendova në kët çast dhe me përbuzje shiqova nji lahper i cili mu atëherë kaloi dhe nga moskujdesija shkeli pullën.

— Lahperi! — thashë me zemrim dhe pshtyna, vazhdova të shetis i qetë, i ngushlluem me vehte se lahpera si ky gjinden shum pak dhe më vinte shum mirë që perëndija më dha zemër të mirë dhe gjak fisnik e kreshnik të të parëvet tonë.

Qe tash po shihni se sa njeri i mirë jam, se si nuk dallohem asnji thërrimë prej qytetarëve tjërë të vyeshëm dhe prandej do të habiteni edhe ju vetë se si m’u shtinë n’andërr bash mue gjana të tmerrshme dhe të marra.

At ditë nuk më ndodhi kurrgja e jashtëzakonshme. Hangra darkë mirë dhe mbas darkës dlira dhambët, piva pak venë dhe mandej, mbasi përdora me guxim dhe ndërgjegje të gjitha të drejtat e mija qytetare, rashë në shtrat dhe mora librin që natyrisht, e përmbushi dëshirën time dhe unë fjeta si qingj me ndërgjegje të qetë, sepse kisha krye plotsisht të gjitha detyrat e mija.

Menjiherë u gjeta në nji rrugë të ngushtë, bregore dhe të ndytë. Natë e ftoftë, e errët. Era fishkullon nëpër gemba të çveshun dhe thuese të pret, kur të rrahë në lëkurë cullak. Qielli asht i errët i tmerrshëm e memecë dhe bora e imtë t’i mbyllë syt dhe të bie fytyrës. Asnji frymarë nuk shihej kund. Nxitoj përpara dhe rrëshas rrugës së ndytë majtas, e djathtas. Merrsha në thue, rrëxohesha dhe tekembramja humba rrugën. U enda kështu kot, Zoti e din se ku, e nata nuk ishte e shkurtë, si natë e zakonshme, por njifarë nate e gjatë sa nji shekull i tanë dhe unë hecsha vazhdimisht, por nuk dijsha se ku jam tue shkue.

Heca kështu shum vjet dhe shkova diku, aq larg, larg prej vendit tim në nji krahinë të panjoftun, në nji dhe të çuditshëm, për të cilin ndoshta s’ka njeri të gjallë që të dijë gja dhe që, sigurisht, vetëm n’andërr mund të shifet.

Tue u endë nëpër kët dhe, mbërrina në nji qytet me shum banorë. Në tregun e gjanë të këtij qyteti ishte mbledhë nji mori njerzish dhe bahej zhurmë e madhe veshët me t’u shurdhue. Hyna në nji kafe bash kundruell tregut dhe pyeta mejhanexhiun pse ishte mbledhë gjithë ky popull.

— Na jemi njerëz t’urtë dhe të vyeshëm, — filloi me më tregue ai — jemi besnikë dhe e ndëgjojmë kryeplakun tonë.

— A thue te ju njeriu ma i madh qenka kryeplaku? — ia preva fjalën me kët pyetje.

— Te na qeveris kryeplaku, dhe ai asht ma i madhi; mbas tij vijnë policët.

Unë u qesha.

— Pse po qesh?… A thue se nuk e ke dijtë?… Po prej kah je?…

Unë i tregova se kam tretë rrugën dhe se jam prej dheut të largët Sërbis.

— Kam ndie, po, për at vend të përmendun! — pëshpëriti ai me vedi dhe më shiqoi me nderim e mandej m’u drejtue me za të naltë:

— Qe, kështu asht te na, — vazhdoi ai — kryeplaku qeveris me policët e vet.

— Çfarë njerzish janë këta policët tuej?

— Hee, policët, a din çka, janë të ndryshëm dhe ndryshojnë simbas gradës. Ka policë ma të mëdhej dhe ma të vegjël… Pra, na këtu jemi njerëz t’urtë dhe të vyeshëm, por nga vendet, rreth e qark po vijnë këtu gjithfarë haramash, të cilët po na prishin dhe po na mësojnë me punue mbrapshtë. Që të dallohet çdo qytetar nga tjerët, kryeplaku ka urdhnue dje gjithë qytetarët e këtushëm të shkojnë para komunës ku do t’ia vejë secilit vulën në ballë. Qe, për kët punë asht mbledhë populli që të bisedojmë çka do të bajmë.

Unë u dridha dhe mendova të largohem sa ma parë nga ky vend i tmershëm, sepse sadoqë jam Sërb fisnik, nuk jam mësue në trimni aq të madhe dhe kjo gja m’u duk e pandershme.

Mejhanexhiu qeshi pa të keq, ma rrahu krahvm dhe më tha me kreni:

— Eh, or mik, e pat dhe burrnija jote… Me gjasë guximi ynë s’paska shoq në botë!…

— Ç’mendoni me ba? — pyeta turpshëm.

— Si, ç’mendojmë? Do të shofish se çfarë burrash jemi. Guximi ynë s’ka shoq në botë, ta them unë ty. Ke pa shum dhena, por jam i sigurtë se hundë-lesha ma të mëdhej nuk ke pa. Eja të shkojmë atje bashkë. Unë duhet të nxitoj.

Bash tue u nisë, kur qe, para derës, u ndëgjue krisma e kamxhikut.

Shiqova përjashta, çka me pa: Nji njeri me njifarë kapele trekandshe, të vizllueshme dhe me rrobe të larme i kishte hypë njij njeriu tjetër, veshun me rrobe shum të pasuna thjesht qytetare, u ndalue para kafes dhe zdrypi.

Mejhanexhiu duel përjashta dhe e nderoi tue u përulë deri në tokë, e ai njeriu me rrobe të larme hyni në kafe dhe u ul pranë tavolinës, e cila ishte stolisë në nji mënyrë të veçantë. Ai me rrobe qytetare mbeti para kafes tue pritë. Kafexhiu e nderoi edhe këte tue u përulë thellë.

— Ç’don me thanë kjo? — e pyeta, i habitun, kafexhiun.

— Ky që hyni në kafe asht nji polic i madh dhe ai asht nji nga qytetarët ma të përmendun, pasaniku ynë i madh dhe atdhetar — pëshpëriti kafexhiu.

— Po pse lejon me i hypë?

Kafexhiu ma bani me krye dhe u largue pak më nji anë. Qeshi disi si me përbuzje dhe tha:

— Kjo te na çmohet si nderim i madh, i cili rrallëkujt i bje hise!…

Ai më tregoi shum gjana tjera, por unë nga tronditja nuk e kuptova. Vetëm fjalët e mbrame i ndëgjova mirë: „Ky asht nji shërbim për atdhe, të cilin nuk mundet as nuk din me e çmue çdo popull!”

Mbërrimë në mbledhje ku kishte fillue tashma zgjedhja e kryesis së nderit të punës.

Nji grup kishte paraqitë si kandidat për kryetar njifarë Kollbi, nëqoftëse nuk gaboj; nji grup tjetër njifarë Tallbini, grupi i tretë prap kandidatin e vet.

U ba nji përziemje e pashoqe; secili grup dëshironte të fitojë kandidati i vet.

— Unë mendoj se nuk ka njeri ma të mirë se Kollbi për kryetar të njij mbledhjeje kaq të randsishme, — tha njani nga grupi i parë, — sepse virtytet e tija qytetare dhe trimnin e tij të gjithë i njohim fare mirë. Unë kujtoj se nuk gjindet kush ndër ne, të cilit t’i kenë hypë sundimtarët ma shpesh se atij.

— Ç’flet ti? — bërtiti njani nga grupi i dytë — ty as praktikanti nuk të ka hypë kurr.

— I dijmë na virtytet tueja, — bërtiti drkush nga grupi i tretë — ju asnji të rame të kamxhikut nuk e keni hangër, pa bërtitë.

— Të merremi vesh, vllazën! filloi Kollbi. Mue, me të vërtetë më kanë hypë shpeshherë qeveritarët tanë të ndershëm tash dhetë vjet dhe më kanë ra me kamxhik dhe nuk kam bërtitë, por prap mund të ndodhë që të ketë njerëz me ma shum merita se unë. Ka ndoshta ma të rij dhe ma të mirë.

— Nuk ka, nuk ka! — bërtitën zgjedhsit e tij.

— Nuk duem me ndie për meritat e vjetra! Kollbit i kanë hypë tash dhetë vjet — bërtitën nga grupi i dytë.

— Tash po dalin në dritë fuqit e reja e për të vjetrit nuk duem me ndie ma — bërtitën nga grupi i tretë.

Menjiherë u fashit zhurma, populli u mënjanue dhe hapi rrugën, në të cilën pashë nji njeri të ri, nja tridhetëvjeçar. Sa mbërrini ky, gjithë u përulën deri në tokë.

— Kush asht ky? — pyeta, tue pëshpëritë, mejhanexhiun.

— Ky asht i pari ndër qytetarët. Njeri i ri, por premton shiun. Në moshën e vet të re ka pasë fatin që, edhe vetë kryeplaku fi hypi në shpinë tri herë deri tash. Ai asht i popullarizuem ma shum se çdo kush deri tash.

— Ndoshta do ta zgjedhin ate… pyeta unë.

— Asht ma tepër se e sigurt, sepse të gjithë këta kandidatët e deritashëm janë të vjetër dhe përveç kësaj i ka shkelë edhe koha, kurse këtij dje i ka hypë kryeplaku.

— Si e ka emnin?

— Kleard.

— E vunë në vendin e nderit.

— Unë mendoj — e theu Kollbi heshtjen — se nuk duhet të kërkojmë njeri ma të mirë se Kleardin për kët vend. Ai asht i ri, por na të vjetrit nuk mund të krahasohemi kurrsesi me te..

— Ashtu asht, ashtu asht!… Rrnoftë Kleardi… brohoritën të gjithë. Kollbi dhe Tallbi i prinë që të zajë vendin e kryetarit.

Pran të gjithë e nderuen tue ulë kryet dhe mandej mbretnoi qetsija:

— Ju falënderoj, vllazën, për kët kujdes e nderë kaq të madh që më batë sot njizani. Shpresat tueja që keni në mue janë tepër mikluese. Asht vështirë me i udhëheqë dëshirat e popullit në ditë kaq të randsishme, por unë do të baj çdo përpjekje për ta meritue besimin tuej, që t’ju përfaqsoj gjithkund sinqerisht dhe që ta mbaj nalt zanin tim edhe tash e mbrapa. Ju falemnderit, vllazën, për kët zgjedhje!

— Rrnoftë, rrnoftë, rrnoftë! — brohoritje nga të gjitha anët.

— Tash vllazën, më lejoni që nga ky vend të them disa fjalë mbi kët ngjarje të randsishme. Nuk asht lehtë me i durue vuejtjet dhe dhimbjet që na presin; nuk asht lehtë me durue që me hekur të skuqun të vehet vula në ballin tonë. Po, këto janë mundime të cilat nuk mund t’i durojë gjithkush. Le të dridhen dhe të zbehen nga friga qyqanat, por na as për nji çast nuk duhet të harrojmë se jemi mbasardhsit e të parëvet tanë trima, se në dejt tanë leviz gjaku fisnik dhe trim i gjyshavet tanë, gjaku i atyne kreshnikëve — gjiganta të cilëve as krisma e dhambëve nuk u asht ndëgjue tue vdekë per liri dhe për të mirën tonë, të mbasardhësve të tyne. Asgja nuk janë këto mundime në krahasim me ato t’atyne, pra, a të tregohemi si brez i kalbun dhe frigacak, na tash që kemi të gjitha të mirat dhe gjithë kët bollëk? Çdo atdhetar i vërtetë, kushdo që dëshiron mos të turpnohet fisi ynë para botës, duhet ta durojë dhimbjen trimnisht dhe si burrë.

— Ashtu asht. Rrnofsh, rrnofsh!

U paraqitën edhe disa gojtarë të flaktë, të cilët trimnojshin popullin e friguem dhe folshin pak a shum poashtu si foli Kleardi.

Kërkoi fjalën nji plak i zbetë, i lodhun, me fytyrë të rrudhun, me flokë të bardhë si bora. Kambët iu merrshin nga pleqnija, shpina i ishte kërrus dhe duert i dridheshin. Zani iu dridhte, në sy i shkëlqejshin lotët.

— Djelm, — filloi ai dhe lotët iu rrokullisën nëpër faqe të zbeta e të rrudhuna dhe i ranë mbi mjekër të bardhë, ngusht e kam dhe shpejt do të vdes, por më duket se asht ma mirë të mos lejojmë me u ba nji turp si ky. Unë i kam njiqind vjet dhe kam jetue pa te… A thue tash në kët kokë të thime, të molisun të më vejnë vulën e skllavnis…

— Poshtë plaku qelbanik! — bërtiti kryetari.

— Poshtë plaku! — bërtiten disa.

— Plak i ngordhun! — bërtiten të dytët.

— Në vend që t’u japë zemër ma të rijve, ai frigson edhe ma tepër popullin! — bërtasin të tretët.

— Të ketë trup prej flokëve të thimë! Ka jetue sa ka dashtë dhe tashë ende ka frigë e na ma të rijt, ma trima! — bërtasin të katërt.

— Poshtë qyqani!

— Qitne përjashta!

— Poshtë qyqani.

Turma e acarueme e qytetarëve të rij trima filluen në zemrim e sipër me i ra me grushta dhe me e tërheqë plakun e kapitun.

Mezi e lëshun për arsye pleqnije, përndryshe e patën mbulue me gurë.

— Të gjithë u betuen dhe u besatuen se nesër do t’ia zbardhin faqen emnit të tyne kombtar tue qëndrue si burrat.

Mbledhja u shpërnda me rregull të madh. Me rastin e shpërndamjes ndëgjoheshin zane:

— Nesër do të kallxojmë se kush jemi!

— Do të shohim nesër shum burracakë!

— Ka ardhë koha të tregojmë se kush vlen dhe kush nuk vlen dhe të mos shesi trimni çdo pis!

U ktheva prap në hotel.

— A pe se kush jemi na? — pyeti me kreni mejhanexhiu.

— E pashë — u përgjegja mekanikisht dhe ndiejsha se si më kishte lanë fuqija dhe si m’ushtonte kryet nga përshtypjet e çuditshme.

Po kët ditë lexova në gazetën e tyne kryeartikullin me kët përmbajtje:

„Qytetarë, ka ardhë koha që të prajnë ma ditët e lavdimit të mrazët dhe të mburrjes së këtij ose atij prej nesh; ka ardhë koha që mos t’i çmojmë ma fjalët e kota, me të cilat na jemi të pasun, tue vu në dukje disa virtyte dhe meritat tona t’imagjinueme; ka ardhë koha, qytetarë, që, të provohemi edhe njiherë me vepra dhe të tregohemi me të vërtetë se kush vlen dhe kush nuk vlen! Por mbajmë ymid se ndër ne nuk do të ketë qyqana të pafytyrë të cilët do të detyrohet me i sjellë vetë pushtetit në vendin e caktuem për me u vu dangën. Kushdo që ndien në vedi edhe nji grimë të vockël të gjakut kreshnik të të parëvet tanë, do të nxitojë sa ma parë për t’i qëndrue qetsisht dhe krenarisht vuejtjeve dhe dhimbjes, sepse kjo asht dhimbje e ndërgjegjes, ky asht flijim që kërkon atdheu dhe e mira e jonë e përgjithshme. Përpara, qytetarë, nesër asht dita kur matet burrnija…”

Kafexhiu at ditë ra me fjetë menjiherë mbas mbledhjes, që të nesërmen të mbërrijë sa ma parë në vendin e caktuem. Shum prej tyne shkuen menjiherë para komunës që të zanë vend sa ma të mirë.

Të nesërmen shkova edhe unë përpara komunës. Kishin ardhë të gjithë nga qyteti, i madh e i vogël, mashkuj e femna. Disa nana kishin sjellë edhe fëmijt e vet në grykë, që edhe këta të vulosen me vulë të robnis, domethanë me vulë të nderit, kështuqë ma vonë të kenë ma shum të drejtë me zanë ndonji vend ma të mirë në shërbim të shtetit.

Aty shtyheshin, shaheshin — në kët pikëpamje na përgjajnë nga pak ne Sërbëve, dhe kjo më gëzoi — shtyheshin për të mbërrijtë të parët në derë. Disave madje për ma tepër u zihej fryma.

Vulat i ven nji nëpunës me rrobe të bardha kremtimi dhe i flet popullit me butsi:

— Kadalë, pash zotin, le të vijë secili me rend, nuk jeni shtazë që të shtyheni kështu!

Filloi vulosja. Dikush bërtitte, dikush vetëm shtërzehej, por kurrkush nuk u durue pa lëshue njifarë zani, sa qeshë aty.

Nuk mujta me shique ma giatë këto mundime, por shkova në mejhane, ku disa ishin ulë dhe pijshin tue hangër meze.

— E hoqëm edhe kët barrë! — tha njani.

— More na nuk bërtitëm shum, por Tallbi bërtiti si gomar… — tha tjetri.

— Qe, shiqoje Tallbin, që dje e kërkuet ta kryesojë mbledhjen!

— E, po kush e ka dijtë!

Kuvendojshin por gjëmojshin, përdridheshin nga dhimbja, e mëshiheshin njani prej tjetrit, sepse secilit i vinte turp që të tregohej qyqan.

— Kleardit i shkoi fytyra, sepse shtërzoi, kurse njifarë Leari u dallue për trimni, dhe kërkoi që t’i vehen dy vula dhe nuk bani ciu me gojë. Mbarë qyteti flet vetëm për te me respekt të madh. Disa ikën, por të gjithë i përbuzën.

Mbas disa ditësh, ai që kishte dy danga në ballë, shetitte kryenaltë, kapardisun e krenar, plot lavd e mburrje, dhe kudo që kalonte, gjithkush ia lëshonte rrugën dhe hiqte kapelën para trimit të ditëve të veta.

Vrapojshin rrugëve mbas tij edhe gratë, edhe fëmijt, edhe burrat për ta pa trimin e popullit. Kudo që kalonte, përhapej pëshpëritja plot frigë dhe nderim: „Leari, Leari!… Ky asht ai! Ky asht ai hundleshi që nuk ka ba ciu, që nuk ka lëshue asnji fije zani, kur ia kanë vu dy danga!” Gazetat shkruejshin për te dhe e çojshin në qiell me nderime dhe lavdime shum të mëdha.

E pat hak dashunin e popullit.

Ndëgjojsha këto lavdime nga të gjitha anët e, edhe mue më vlonte gjaku trim i Sërbit. Edhë të parët tanë kanë qenë trima, edhe ata kanë vdekë mbi huj për liri; edhe na kemi të kaluemen kreshnike dhe Kosovën. Më përfshiu krenarija e popullit dhe bindja se duhet t’ia zbardhi fytyrën popullit tem dhe vrapova para komunës e bërtita:

„Ç’po e lavdoni Learin tuej?… Ju ende nuk keni pa me sy trima! Shihni se ç’asht gjaku sërb, kreshnik! Më veni dhetë danga e jo vetëm nji!”

Nëpunsi me rrobe të bardha ia afroi ballit tem vulen dhe unë këceva… Mbas andrrës më duel gjumi.

E fërkova ballin nga frika dhe bana kryq, tue u çudit se ç’sende i shtihen njeriut n’andërr.

Për pak qeshë tue ia rrëxue nji grimë itibarin Learit të tyne, — mendova dhe i kënaqun u ktheva në krahun tjetër, por m’erdhi nji fije keq që nuk vazhdoi andrra deri në fund.

 

Burim: Radoje Domanoviq, Satirat, Rilindja, Prishtinë 1960. (Përkth. Mehmet Hoxha)

Andrra e çuditshme

I qofsha falë Zotit, çka nuk më shtihet n’adërr! Dhe njerzit tjerë, padyshim shofin andrra të marra e shapakote, por, ndoshta, nuk i shkruejnë, sikurse mue m’u ka ba disi mani që, posa ta shof ndonji andërr të çuditshme, menjiherë pendën në dorë dhe shkruej, që t’u japi rast edhe tjerëve me u çuditë.

Në mbramje më zu nji gjum i qetë dhe i thellë e andrra më çoi në nji kohë para njiqind vjetësh, mirëpo kjo kohë nuk asht ashtu sikurse unë dhe të gjithë na e kemi mësue prej historis, por krejt ndryshe. Nji send që n’andrrën time asht i barabartë me kohën e atëhershme, asht se Sërbija thuese nuk asht e lirueme dhe se në te sundojnë Turqit. E ndjeva vedin si mos me qenë n’andërr, por gjithçka më dukej si në zhgandërr. Turqit sundojnë Sërbin, kanë, si, ministrina, ente, organizim, nëpunës, gjithçka, si na sod. Beogradi po ai si edhe ky sod: të njajtat rrugë, të njajtat shtëpija, gjithçka nji soj, vetëm që ndër shum tregtiza dhe ndërtesa shtetnore mbishkrime truqishte e nëpër rrugë plot Turq, dhe na Sërbët, po ata që jemi dhe sod, ndeshemi me ta dhe i përshëndesim:

— Servus, Jusuf!

— Servus!

Kjo asht përshëndetja me të vobektit e tyne, me klasën ma t’ultë, por kur kalon tashma ndokush ma i mirë se ata ose bile pushteti, atëherë njeriu ulet në gjuj, heq kësulën dhe i palon syt për dhe. Gjaja ma e çuditshme asht se gjinden edhe Sërbë në policin turke. Ruena Zot, por kjo punë nuk m’u duk n’andërr aspak e çuditshme.

Ministrat dhe aristokratët kalojnë rrugës me çallma, me çibuka të gjatë, me hap të ngadalshëm, të mrroltë. Të gjithë përkulen deri në tokë para tyne për t’i nderue, kurse ata mëzi bajnë tenezyl me ia kthye përshëndetjen këtij dhe atij, të cilit ma me gëzim kishin me i ra në krye me çibuk dhe me i lejue që t’u falet nderës për at nderim me gjithë zemër e përulshëm.

Na po ata, të sotshmit, vetëm thuese nuk jemi qytetarë të lirë si sod, por raje që dridhet prej frigës edhe për kryet edhe për familjen edhe për pasunin e vet.

Turqit nuk na kursejnë aspak. Disa prej nesh i burgosin; do tjerë lidhin me vargoj të randë, disa i persekutojnë, disa i heqin prej shërbimit shtetnuer dhe çfarë zullumesh tjera nuk trillojnë për ne, rajen besnike dhe të bindun.

Po kështu prej thellsis së Sërbis mbërrijnë pa pra lajmet e zeza: se si ndonjanit prej popullit ia kanë rrëmbye pasunin, dikujt për tatim ia kanë shitë edhe shtëpin dhe çdo gja rreth saj; dike e kanë mbytë, dike e kanë ngulë në hu, dike e kanë përzanë nga vendi i lindjes. Princat i lidhin me pranga dhe i burgosin vetëm po ta çojnë zanin kundra dhunës dhe marrin tjerë që i levërdisin pushtetit t’egër turk; në faltoret e shejta i shtijnë policët e vet dhe i rrahin priftnit me kamxhikë, pa marrë parasysh kush janë, mjafton që nuk e përkrahin sjelljen e pamirë të Turqve.

— Deri kur kemi me durue kët përdhuni e zullum? — më pyeti, gjoja, njihërë nji mik i mirë imi, të cilin, teksa para dy tri ditësh, e kishin lirue prej burgut. Ky asht (ashtu si e njofta n’andërr) njeri i vobekët, guximtar edhe trim, por për shkak të sjelljes së tij ndaj Turqvet hoqi shum keq e vuejti, dhe shum Sërbë largoheshin prej tij që Turqit të mos i marrin mëni për shkak të shoqnimit me të.

— Eeeeh, çka mundemi me ba?! pëshpërita nëpër dhambë dhe vëzhgova ndër të gjitha anët që mos ta ndëgjojë kush bisedën tonë.

— Si çka mundemi me ba? — më pyeti ai dhe më shiqoi rreptë ndër sy.

— Kështu, çka mundemi me ba?

— Të luftojmë! — tha ai.

Thuese dikush m’i preu kambët me kosë, fillova cok me u luhatë dhe nga friga mezi bëlbzova:

— Me kend?

— Me Turqit, po me kend tjetër? — prap ai me ashpërsi.

Rrathë gjithfarë ngjyrash nisen me më luejtë para syve dhe u prapsova instiktivisht prej njifarë frige.

— Por, por p…. por… zuna me belbzue.

— Çka por, s’ka këtu por, duhet me luftue, dhe mbaroi puna — bërtiti miku im zemrueshëm dhe më la e iku.

Ndejta gjatë n’at vend, si i gurzuem prej çudis. Nuk mujsha me ardhë në vedi. N’at ças ia behi nji tjetër prej miqve te mij të mirë. U përshëndet dhe e çuditi brengosja ime, të hutuemit.

— Çka të gjet? — pyeti.

Ia tregova bisedimin me mikun e parë.

Ai qeshi fort dhe m’a rrahu krahun me dorë:

— Ha, ha, ha, ha, po vallë ti nuk e njef atë?… Ha, ha, ha, ha… Vallë a nuk e mban në mend se ai ka qenë gjithmonë ashtu në tri rrotë!… Çka thot: të luftojmë!… Ha, ha, ha, ha! Bukur, pasha Zotin. As ma pak, as ma tepër por na të dy t’i shpallim luftë imperatoris turke! Ha, ha, ha, ha!… Falë i qofsha Zotit, kqyre sa njeri i marrë! — më tha miku dhe zunë me iu mbushë syt me lot prej të qeshunit t’ambël.

— Njeri i çuditshëm — thashë.

— I marrë, nuk asht i çuditshëm. Don me e kthye lumin përpjetë dhe me u shitë trimni Turqve. Ai asht njeri i marrë. Çfarë dobije pat prej asaj pune? E burgosën, e hodhën ndër pranga, e rrahën — këto janë krejt qari i tij, përpos kësaj shkatrroi edhe vedin edhe familjen e vet, por këto të mos i shti në hesap. Gjinden ende kësi të fërflluemësh. Le të ngushllohet që ka ende kush me i ba shoqni — vërejti miku im dhe mandej zu me u qeshë përsëri.

— Ha, ha, ha, ha!… Luftë Sulltanit, ec e luej! — foli dhe u shkreh prap në gaz.

Tanë puna m’u duk edhe mue qesharake dhe filluem të dy me u qeshë.

Andrra asht send i çuditshëm, sepse kurrgja në të nuk asht e çansueme pikërisht, e çka asht edhe ma bukur çdo gja i duket njeriut e natyrshme, e vërtetë. Kështu ndodhi edhe me mue në kët andërr.

Thuese jam në Beograd e njikohsisht edhe në disa male, nëpër kodra, me njerëz të popullit, kurse në pyll t’errët, të gjanë, gjindet nji hotel i vetmuem, i mshefun, i shtruem bukur, elegant.

Ai miku im i fërflluem dhe luftarak, thirri si na tridhetë burra të njoftun prej të gjitha krahinave që të merren vesh çka me bë kundra zullumit turk. Turqit kishin fillue me ba prej ditës në ditë, prej çasit në çast, të këqija gjithnji ma të mëdha e ma të mëdha, kështuqi na u desht medoemos me vu gishtin në krye seriozisht e me mendue: Çka me ba për kët mjerim të përgjithshëm të popullit.

Në nji dhomë të shlirshme të njij hoteli u mblodhëm na dhetë vetë dhe kuvenduem, tue pi melanzhë, në lidhje me gjanat e rëndomta të përditshme, tue pritë tjerët.

Unë jam si profesor në nji shkollë, dhe tregova se si n’orën e ardhshme do të jap mësim për gypat e Toriçelit; nji tregtar tregoi se si Turqit bajnë ma tepër pazar në dyqanin e tij se sa Sërbët; njani prap, nuk e di çka ishte, tregoi se si dje e goditi nji macë dhe e theu nji shkop shum të bukur; por, tha, ka me e ndreqë. Nji katundar tregoi se si dosa ia hanë zogjt e pulave, dhe çuditet burri i dheut çka me ba me te, e pra asht dosë e mirë dhe prej sojit të mirë.

Ndërsa na bisedojshim kështu, nji nga nji erdhën edhe burra tjerë të njoftun, që janë thirrë në kët mbledhje të msheftë të randsishme.

Erdhën ende dhetë vetë, ndejtën pak dhe filluen me mbërrijtë kartë — vizitat me përmbajtje: „Nuk muj me ardhë për shkak të njij pune me randsi. Pranoj çdo gja që keni me vendosë…” „Jam i penguem prej punës; pranoj çdo gja që të vendosni.” „Më duhet me shkue patjetër te rrobaqepsi për t’i ba provë petkat, më falni për sod…” „Më vjen keq që nuk muj me ardhë, sepse nuk kam çare pa shkue në stacion për ta pritë tezen. Ka lajmrue se vjen sod me ferovi”. — dhe tashma gjindeshin gjithmonë arsyena të randsishme që penguen edhe njerzit tjerë të njoftun, të thirrun me ardhë në kët mbledhje.

Tueqenëse nuk kishim tashma kend me pritë ma tepër konvokatori u çue dhe filloi me za të dridhshëm:

— Nuk kanë ardhë të gjithë. Nuk kanë dashtë as nuk kanë pasë guxim, njisoj. Mujmë edhe na njizët vetë në njizet krahina të vendit tonë me ba shum. Zullumi dhe përdhunija turke e kanë kalue çdo masë. Matej s’ka ku me shkue, as që mund të durohet. Kurrkush prej nësh nuk e ka t’ë siguruem kryet në trup e lene ma pasunin. Po vallë në heshtje, duerkryq dhe kryeulun të presim kur do të na vijë rendi që kryet të na rrokulliset nëpër ledinë; ose të përbuzim nderin e familjevet tona dhe t’i lëshojmë Turqit për shkak të jetës sonë dhe të njij cope bukë, të na i çnderojnë vajzat dhe grat, të na i rrenojnë kishat, të na rrahin me kamxhikë nëpër rrugë; ose, ndoshta, t’i përkdhelim ata mizorë e të lavdojmë zuilumin e tyne që të mujmë me jetue rahat? Çka duhet edhe ajo jetë. Çka na duhet mëndafshi e ari kur ta humbim fen dhe kombsin, nderin dhe fytyrën? Jo, vllazën, kështu nuk mund të durohet ma. Kjo gjendje nuk mund të qëndrojë ma gjatë!

— Nuk mund të qëndrojë!… Gjepura. Asht lehtë me thanë nuk mund të qëndrojë, por kush t’i ndëgjon fjalët? Çka mundesh me ba? Flet si me qenë Cari i Rusis që teksa t’u bërtasish Turqve: „Nuk duhet me ba ma kështu”, ata të gjithë në gjuj para teje. Po të pyes ty: Çka do të mujmë me ba, ti dhe unë, na të gjithë? — ia preu fjalën njeni prej nesh që dallohej për urtsi e matuni.

— Na mujmë shum dhe poqese kërkojmë me u ba ma mirë, ma mirë dhe ka me u ba. Dëshira jonë mundet për nji çast me u ba urdhën.

Disa prej njerëzve të njoftun i rrudhën krahët dhe, tue u shique ndër vedi me shprehjen e fytyrës thuese pyesin shoqishojnë dhe i përgjigjen njani tjetrit, u tmeruen prej frigës: „Çka ka ky njeri? Zoti, qoftë lavdue, e din?” I shkëmbyen përseri shiqimet dhe tash shprehja e fytyrës foli: „Njeri i marrë!”

Nji tjetër prap, tue ndejtë karshi tij, me brryla në tavolinë, syt gjysëmçelun, e shiqonte, në të vërtetë e matte, disi trishtueshëm pa folë kurrgja, gjatë, dhe vetëm atëherë i hapi syt nji trokë ma tepër dhe e shiqoi me bisht të synit disi përbuzshëm me nënçmim dhe pëshpëriti nëpër dhambë kadalë dhe zgjatueshëm:

— Eeeeh!… mandej e ktheu kryet dhe me njifarë mërzije zu me i ra tavolinës me gishta.

— Jeni tue kuvendue! — tha prap njani nga qoshja ironikisht.

Ai që u dallue për urtsi e matuni u çue dhe u ndal përpara shokut tonë të vrullshëm, i kryqzoi duert në krahnuer dhe zu me e matë prej majës së kres deri në fund të kambëve, si njeri plot përvojë, që flet me nji djalosh të pamarrun vesh.

— Bukur, të lutem, pse kemi ardhë këtu dhe ç’ka don ti?

— Na kemi ardhë që të merremi vesh më çfarë mënyre do t’i japim fund përgjithmonë kësaj tiranije, kësaj përdhunije turke. Këtu jemi mbledhë gadi njerzit ma të njoftun nga tanë vendi, që së bashku të kërkojmë ilaç! — përgjegji konvokatori me za të matun, plot besim se ka me u ba mirë.

— Mirë, këte e dëshirojmë edhe na!

— Kur e dëshirojmë çka presim ma tepër?

— Ruejmë kot krenat, kurse edhe ato kemi me i humb, por atëherë kur ta humbim edhe nderin dhe fytyrën! — u nxe ai i pari dhe i ra tavolinës me grusht aq fort sa shum vetë u larguen pak ma tutje.

— Ma mirë rob nga nji herë se gjithmonë i vdekun! — hodhi fjalën dikush.

— Leni, ju tjerët, që na të kuvendojmë ma së pari — na tha i matuni dhe mandej iu kthye prap të vrullshmit me fjalë:

— Mirë, të lutem thuejmë ti mue çka mendon se duhet me ba? — pyeti ftoftë dhe plot takt.

— Të çojmë krye kundra Turqve. T’i ngrehim njerzit, secili në krahinën e vet, dhe t’i mbysim edhe na ata, sepse ata po na mbysin që po na mbysin. Tjetër ilaç nuk ka as nuk mundet me pase!

Disa u qeshën prej atyne fjaleve te rrepta e të flakta si në nji punë fëmijsh, disa vëzhguen frigueshëm rreth vedit, kurse disa banë shakana te randa e therrse n’adresë t’alij fjalimi jo të rëndomtë

— Mirë, ti po thue që të çojmë krye, a? —  pyeti i matuni.

— Të çojmë krye! — përgjegji ai ngultas dhe në sy i shëndriti shkëndija.

— Me kend, hajt de, me kend!?

— Unë, ti, ky, ai, na, na të gjithë, populli!

— Çka po flet dokrra?… Ku asht populli, me kend je marrë vesh?

— Me ty, me këta burra, këtu.

— Po çka jemi na?

— Si çka jemi?

— Ashtu, të pyes!

— Njerëz.

— Vërtet jemi njerëz, por sa gjindemi këtu?

— Njizet.

— Këte ma thuej. Njizet, ta merr mendja, po këta s’janë kurrgja! Ha, ha, ha!… Njizet.

— Këta janë shum — vikati i vrullshmi, sepse na njizet i qërojmë njizet Turq në njizet vende të ndryshme dhe secili prej nesh mund të ketë barem nga tre shokë të mirë e besnikë, e secili prej tyne mundet me e ba po at punë. Vetëm të fillojë se mandej kanë me hy ende të pakënaqunit dhe hakmarrsit, të cilëve zaten iu ka ardhë shpirti në maje të hundës. Le të bahet tym’e flakë dhe çka të japi Zoti. Vetë ngjarjet kur fillojnë me u zhvillue kanë me tregue rrugën e drejtë nëpër të cilën duhet me shkue.

Shum vetë u qeshën me përbuzje, kurse ata të matunit e shiquen me bisht të synit, tue tundë kryet thuese u vinte keq për të për nji mosgjykim kësisoji dhe thanë:

— Fët e fët, hidhemi na njizet dhe i mbysim njizet Turq, kurse ata tjerët i kapë friga dhe disa ikin n’Azi, disa hidhen n’ujë.

— Të gjithë jeni qyqana — vikati ai vrullshmi dhe i ra tavolinës me grusht.

— Mirë, të lutem; qe, po e pranoj planin tand, dhe po bahemi me ty të gjithë na këtu. Mirë, na jemi njizet dhe në rastin ma të mirë, secili prej nesh të mbledhi ende nga dhetë shokë, këta bajnë dyqind, po e zamë se ndodh rast i rrallë — hajt mirë, mundet edhe kjo me ndodhë — secili mbyt nga dy Turq në çdo vend; të thomi se këtyne dyqindve u bashkohen edhe aq. Animirë — Turqit rrijnë që t’i mbysim edhe aq prej tyne si mizat — në fund çka kemi ba me kët punë?

— Shum.

— Shum, por për të keqen tonë. Zemrojmë vetëm Turqit e Sulltanin dhe atëherë kqyr ku me e strukë kryet. Atëherë, ti kishe me pa, i dashtuni im, sa i urtë asht propozimi yt.

— Athue populli, ndoshta, nuk ka me u bashkue me shokë kur të shofi se ka fillue lufta? As na nuk kemi me u shtri në rrugë që të na shkelin Turqit, por kemi me luftue ndër prita.

— Populli, populli!… Flet si fëmi. Nuk bahet kjo punë kështu, or i dashtuni im! Të luftojsh! Bukur, hajde, të gjithë të luftojmë. Po grat e fëmijt t’i varrim për gozhdë, a? Apo t’i lamë që t’i pjekin Turqit? Qe, ti ke fëmi, po kështu edhe i dyti, i treti. Nesër vritesh, e familja?

— Nuk kemi me u vra të gjithë. Nuk due me mendue për at punë. Si t’urdhnojë Zoti.

— Paj për çka të mendoj?

— Që të luftojmë dhe le të dali ku të dali.

— Ti prap je tue folë si fëmi. Të luftojsh, të luftojsh dhe nuk i mendon rrjedhimet? Qe, edhe për këte po lëshoj pe; hajde, kurr kush të mos i prekë familjet dhe !e te ndodhi rasti ma i mirë që Turqit të flejnë nji muej dhe na t’i bashkojmë edhe njizet mijë luftarë, po me çka mandej do të luftojmë?… Ku i ke armët, ku asht baruti, plumbi, ushqimi për ushtarë? S’e kemi nji grosh, të vorfun në pikë të fundit, raje. As bukë, as bylmet, as armë, as xhephane — dhe të luftojmë!

— Këto gjinden kur të shtrëngohen burrat — tha ai entuziaste.

— Gjinden. Bukur, qe, edhe këte po e zamë se asht ashtu, megjithse asht e pamundun. Animirë, ke njizet mijë ushtarë me armë të mira, ke topa dhe topxhi të mirë, ke ushqim, xhephane, çdo send. Po çka?… Prap kurrgja. Dyndet ushtrija e mbretit e na shkel për nji ditë, dhe çka bamë? Faqen e zezë e emnin Jakup… aq njerëz do të kishin me u varrë dhe ngulë ndër huj, aq familje do të kishin me shkue nën shpatë e edhe ata që do të teprojshin, kishin me heqë vuejtje ma të këqija se sa tash. Kështu asht kjo; lene që prej gjithë kësaj pune s’del kurrgja, por kur na disa sulmojmë, mbytëm s’mbytëm kend, Turqit do të na mbysin të gjithë neve dhe do të na zhbijnë deri në brezin e nandë.

— Paj të vritemi, dhe kështu jeta nuk na duhet!

— Ti nuk je vetëm. Ke familjen tande. Ti nuk i përket vetëm vedit, por duhet të kujdesesh edhe për familje.

— Ta merr mendja, s’asht kurrgja kjo punë me vdekë kot pa sukses të sigurt? Përmateper jo vetëm me vdekë, por me mbytë edhe familjen, për të cilën duhet të kujdesemi patjetër — mori fjalën njani.

— Paj për te nuk duhet as me folë — tha tjetri.

— Sikur t’isha vetëm, të vritem, niiherë vdes burri, por kam nanën, që s’ka kush e kqyr — tha i treti.

— More ti nanën, kurse unë përpos nanës gruen dhe pesë fëmij! — tha i katërti.

— Unë e kam motrën për të cilën kujdesem! — tha i pesti; nuk po çaj kryet për vedi, por kisha me e mbytë edhe atë mo marrin time.

— Unë gjindem në detyrë shtetnore dhe me këte ushqej edhe prindët pleq edhe familjen! Nuk asht nevoja të më mbysin, por vetëm të ma marrin kët kore bukë, të cilën e fitoj me nderë dhe jemi të mbytun edhe unë edhe familja ime. Ta pyesim vedin? pse të gjitha këto? Për marri! Ku ka ba vaki që njizet vetë ta nisin luftën me rajen që s’ka bukë me hangër kundra njij organizimi carist dhe ushtrije të fuqishme. Do t’ishte ma mirë për mue ta marr revolverin dhe ta vras vedin; dhe kjo punë asht ma e urtë, atëherë, së paku, nuk do të ma kishin ngucë familjen — dëshmoi i gjashti.

Edhe unë gjeta gjithashtu nji arsye të randsishme për shkak të detyrës shtetnore.

Njani tha prap:

— Unë, vërtet, jam i vetëm, por kam edhe unë, si njeri, detyrimet e mija personale, që më pengojnë. Kryet tem nuk e ankoj, por për nji punë t’urtë dhe jo me vdekë marrisht dhe me kët punë me i sjellë dame çashtjes së përgjithshme. Asht nevoja me punue n’at punë, por me shum mend dhe me kujdes.

— Ashtu asht — miratuem.

— Ju lutem, për të as që mund të bisedohet, së paku ndër këto rrethana, kur tereni nuk asht i përgatitun. Kjo do të thonte peshku në det e tigani në zjarm. Nuk gjindet asnji prej nesh të cilit nuk ia don zemra të mirën e këtij vendi dhe mu për kët arsye asht nevoja me pimue me plan, me organizim, shkallë-shkallë, me themel. Kjo punë asht si ujë i qetë që shemb bregun. Por, vllazën, ta lamë me nji anë ate që asht e pamundshme dhe të shofim çka mundemi me ba në këto dit të vështira; të bisedojmë për të gjitha dhe të mendojmë mirë për të gjitha — zu me spjegue ai i urti dhe i matuni.

— Ashtu asht — i miratuem me loçkë të zemrës arsyenat e njeriu të prashëm, serioz, plot përvojë dhe ton diplomatik.

— Me ba kryengritje asht punë e madhe dhe e randë, por duhet me pasë në mend dhe me mujtë me parashique të gjitha rrjedhimet qofshin të mira, qofshin të këqija për popullin tonë dhe me vendosë pikërisht: a ka kuptim me ba aq flijime apo asht ma mirë e ma me mend me e shty ket punë për nji moment ma të përshtatshëm. Dhe kët pune me e përsiatë bile edhe atëherë kur kryengritja të jetë përgatitë me dheta vjet. E tash le të shofi shoku ynë i ndershem çka duhet krejt ne kët punë nëqoftëse mendojmë me fillue me mend:

1) Duhet me themelue këshill të veçantë dhe në çdo vend nënkëshilla, që duhet të përgatisin dhe në të vërtetë ta edukojnë popullin për kryengritje:

2) Lypet me mbledhë msheftas pare prej popullit që të formohet fondi për blemje armësh dhe gjanash të nevojshme luftarake dhe për këte kishte me u dashtë ma së paku nji shumë prej nja dhetë miljonësh;

3) Gjithashtu duhet me themelue fondin vejan dhe për mbajtjen e fëmijve të pafuqishëm, mbetë pa prind, që vriten në luftë. Ky fond lypet me qenë diku jashtë shtetit e në bankë të sigurt dhe duhet pa çare me pasë ma së paku njiqind miljon, që, familjet tona të hikuna të munden me jetue përjashta si u ka hije.

4) Me themelue fondin e invalidëve dhe të spitalit. Dhe këtu duhen shuma kolosale. Ndokush e humb dorën, kambën dhe të mos jetë i detyruem me lypë lëmoshë, por të ketë prej kah me u mjekue dhe me u mbajtë si duhet.

5) Me iu sigurue pension luftarëve, sepse çdo luftar për pesë vjet mundet me u qitë në pension: „Luftari në pension”. Nuk asht as e drejtë që i dërmuem, i lodhun prej mundimeve të luftës, të vdesë në mjerim e në skam, por të shkojë burri i dheut ndokund përjashta që, së paku den të vdesi, të rrnojë me lezet.

6) Asht e nevojshme me përgatitë dy tri shtete të forta kufitare që të na ndihmojnë në rasë se ndërmarrja jonë nuk do të ketë sukses.

7) Kur të përgatisim për kohën e parë barem gjashte mijë luftarë t’armatosun dhe të stërvitun mirë atëherë lypet me nxjerrë tinzisht nji gazetë patriotike që njerzit t’informohen mirë.

— Ashtu asht!… u ndie zani i shumicës.

— E, zotni, mue më falni — tha nji tregtar — kam punë në dugajë. Pranoj çka të vendosni.

— Mue m’udhton xhaxhesha me vapor dhe s’kam çare pa e përcjellë! — thashë e nxorra orën dhe shiqova kohën.

— Mue më duhet medoemos që ta nxjerri gruen me shetitë. Më falni dhe pranoj ate që vendosni! — tha nji nëpunës dhe kqyri orën.

— Ndaluni, burra! Mos shpërndaheni derisa ta caktojmë çka kemi me ba me gazetën — u ndie zani i dikujt.

— Kjo punë asht e lehtë. Gjaja me randsi asht që të gjithë t’i përputhim mendimet, që mbasi të bahen të gjitha ato përgatitje, të cilat, kuvendtari i ndershëm i radhiti urtsisht dhe me taktikë, me e nxjerrë gazetën patriotike! — thashë.

— Ashtu asht, ashtu asht — u ndie nga të gjitha anët.

— Atëherë t’i zgjedhim tre vetë që të mendojnë mirë për tanë at punë, edhe që ta shkrujenë programin e hollsishëm të gazetës, të cilën kishte me u dashtë me e quejtë Lufta!

Lufta e përgjakshme —  propozoi dikush.

Lufta e përgjakshme — përgjigjen zanet gjimuese nga të gjitha anët.

— Ani mirë, në mbledhjen e ardhshme, ata tre vetë, që kemi me i zgjedhë, duhet të na paraqesin nji plan të hollsishëm dhe orientimin e gazetës, e cila ka me dalë teksa të bahen të gjitha ato përgatitje me prekosion — thashë dhe n’at çast u tranda dhe u zgjova.

 

Burim: Radoje Domanoviq, Satirat, Rilindja, Prishtinë 1960. (Përkth. Mehmet Hoxha)