Ketua (2/3)
Semaung nei, sememon jomo yang bani lemaan teo berkumpul. Lebih dari duo atus keluarga teko tung tampat berkumpul. Dekiit jo yang temban ta’ ruma’ untuk ngenjogo ruma’.
Bana-bana sedih ngenda ta’ muo segaai sememon yang bana-bana payah lakan diki tapi terpaksa nembanan tanak tung segaai lahir ko’ tampat iyang emak ko’ keluarga dedou ngemban. Ruo segaai terbakar lek panas ko’ latih. Teketo lakan luaran yang mara’ piyen sengsara segaai bertahun bertahan bega’ae. Tapi betiru teketo dekiit harapan untuk segaai – sampur ko’ perasaan ngerindu ta’ ruma’. Nangis bana barang jomo to’o yang nyak sedio berpisah ko’ tanak tampat segaai lahir. Segaai sanggup lagi ngemban ta’ tampat diri lakan ko’ mari’ tampat alap tung beruma’ ko’ betonoman. Eko bana dendo nangis gara-gara kan ngembanan denakan segaai anu raai no ngemban.
Ban dela cuba pan bani kan diri segaai ta’ bunda’ ko’ moyo soro segaai, – Jadi, kam kui ka nyak teko mangan ta’ tanak tu ko’ lum ta’ pondok diki’ tu? – Sebana nei segaai kui mo’o sememon barang ko’ pondok ae ko’ segaai mun buli.
Telake soro ingor ko’ moyo soro segaai ta’ diom setiap kumpulan. Pedelaan dendo somo jo. ban peranak ingor ta’ diom tung ngangkat segaai. Barang binatang pan nyak dangei selesa. Nyak pan eko sapi, dekauk mae’ae, dekauk anak nei mitu, ko’ ruun dekauk kuda diki’ bana badan nei tapi tekook nei oyo ko’ betis nei oyo bana. Posok segaai jo sememon ae ko’ permaidani ko’ dua karung ta’ jata pek, sampai kok beraai jo binatang ae payah lemaan, gara-gara kebuatan barang. Tapi teko pan lemaan pelaan-pelaan sambil melua’ soro kepayaan. Yang lain nook keldai ngangkat barang; peranak narik owa makai tali. Bara-bara, ngera, ngeling, nguma, kepedian – sememon no mae’ae. Keldai ae pan dangai kali no ingor. Tapi ketua ae nyak betutur iyen-iyen, masam ko’ ngaiko urusan nei langsung. Bana-bana sediri jomo tu!
Iyo sanyam jo nunduk tekook nei. Kadang ngeluda’ ta’ tanak; ae jo. Tapi gara-gara gaya nei sediri bana, sememon jomo ingin bana ta’ iyo sampai sanggup segaai buat iyen-iyen jo untuk nei. Bara-bara ta’ diak tu buli tekale:
– Kitei patut nei sanang atei rai temu tei dela masam ko’ iyo tu. Mun kitei nyak bei nemu iyo, nyak terati iyan kan jadi! Mesti sengsara no tei. Iyo tu pintar, mara’ bana aku! Iyo sanyam jo. Nyak bei betutur depatah ayat lagi! -bara endangan sambal ngenda’ ta’ ketua segaai ko’ pandangan yang hormat ko’ bangga.
– Iyen bara nei? Siyen betutur eko ngaiko mikir bana. Jomo pintar, bana-bana! Iyo ngenda jo, nyak betutur iyen-iyen, -tambah endangan ae, ko’ iyo pan ngenda ta’ ketua ae ko’ pandangan kagum ta’ ketua ae.
– Ngaiko’ sanang jadi ketua untuk eko jomo! Iyo mikir bana sebab iyo ruun tanggungjawab oyo, – bara’ endangan ae lagi.
Masa nei teko no untuk lemaan. Segaai ngagad kajap, ngenda mun ruun lagi jomo sediri kan nuut ta’ segaai, tapi nyak ruun jomo teko, jadi segaai nyak teko ngagad lagi.
– Jadi lemaan no kitei? – segaai tilou ta’ ketua ae.
Ketua gaai mantou tapi nyak betutur iyen-iyen.
Barang dela anu bani sememon ngerumun iyo supaya nyak ruun benda nyak ingin jadi.
Ketua ae, berkerut lendo’ nei, ngenda’ media’, ngayun tongkat nei ta’ bunda sambil lemaan ko’ penok maruah. Sememon jomo lemaan ta’ bukut nei sambil mara’ “ Luum pemimpin kami!“ Iyo lemaan lagi dekiit sampai kan labu’ ta’ pagar ta’ bunda balai raya kampung ae. Mae’ae iyo beranti; jadi segaai pan beranti. Ketua ae undur dekiit ta’ bukut sambil ngetuk tongkat nei ta’ pagar ae.
– Iyen kan benuat? – tilou segaai.
– Sanyam jo yo.
– Iyen patut benuat tu? Ngerubuh pagar! Ae kan benuat! Nyak kam ngenda’ ka iyen bara’ nei lek ngatuk tongkat nei mae’ae? -Ngera gaai anu sikot ko’ ketua ae.
– Ruun pagar! Ruun pagar! – Ngera ban peranak sambil nunjuk pagar ta’ bukut segaai.
– Sanyam kam, peranak!
– Iyen rei jadi tu? – sambil nanda salib ta’ dada segaai.
– Nya’ depatah pan tenuturan! Iyo ngerati iyen kan benuat. Rubuuin pagar ae!
Dalam sekelip mata, pagar ae rubuh masam nyak beei pengen pagar ae mae’ae.
Limpasan segaai pagar ae.
Baau jo segaai ngelengka’ datus langkah, raai no pan temu ketua ae semak duri oyo lapas ae beranti. Ko’ kepayaan iyo teko peluak tarus ngetuk tongkat nei ta’ sememon arah. Nyak endangan pan bergerak.
– Iyen masalah nei betiru? – Tilou barang jomo.
– Lesaan bi semak duri ae! – ngera jomo sikot ta’ ketua ae.
– Ruun laan, ta’ bukut semak duri ae! Ae no ae! – ngera barang peranak ko’ jomo ta’ bukut.
– Mitu laan ae! Mitu laan ae! – bara’ jomo ta’ sikot ketua ae, nuut ko’ soro manas. -Piyen pan jomo pisok ngerati pinggo yo kan mo’o kitei? Ngaiko’ sememon buli mara’ iyen kan benuat. Ketua ngerati iyen laan paling alap tung lemaan ko’ paling lekas. Lesaan bi semak duri tu!
Tarus lesaan gaai laan ae.
– Aduh, – ling jomo anu raai teruak duri ta’ tangan nei ko’ jomo yang teruak dahan berry irom.
– Denakan, kam mesti mengkerso pedih dekiit ta’ diom bikan kolek engkerso kemenangan – bara jomo yang paling bani atara sememon mae’ae.
Lapas berabis segaai ngelesa semak, tekolek segaai no lemaan.
Lapas lemaan teo dekiit, jumpo segaai lagi pokok bungo pial. Itu pan nelesaan. Lapas ae segaai lemaan lagi.
Hari pertama ae dekiit jo temu segaai tanak abis eko bana masalah perlu segaai nyelesain. Lain lagi dekiit jo makanan, sebab ruun mo’o ruti ko dekiit keju jo, debagi mangan ruti jo tung messo betong. Debagi nyak mangan langsung. Nasib no musim buak waktu ae, jadi ruun pan pokok buak tenemu.
Jadi, biarpan hari pertama baru dekiit rintangan segaai teruak, tapi latih bana segaai. Nyak ruun perkara bahaya ko’ nyak alap jadi. Andang mun kitei ingin ngelakuin benda penting, barang begitu tu bara’ jomo leceh jo: duri posok ta’ moto gibang endangan dendo, lapas ae tutup nei makei tuala basek, endangan peranak madas betis nei ko’ kayu jadi pingka’-pingka’ yo lemaan, endangan dela to’o labuk ta’ semak pokok berry irom ko’ buat buku lali nei selauuh, lapas benanan bawang kenisar ta’ buku lali nei, dela ae ko’ bani nei naan pedih ko’ makei tongkat, pingka’-pingka’ lemaan ta’ bukut ketua ae. (Bara segaai, ruun dangei jomo mara’ jomo to’o ae nipu jo pasal buku lali nei gara-gara nyak sabar kan molek.) Dekiit bana jomo nyak ruun teruak duri ta’ tangan ko’ muo. Ban pedelaan nahan pedih jo tapi ban pedendoan meling, ngendolek ko’ ingor setiap masa ko’ ban peranak pan macam bioso no nangis, sebab segaai nyak ngerati ko’ faham lagi sememon susah payah akan kole hasil lumayan ko’ alap.
Paling samang atei segaai bila nyak ruun iyen-iyen jadi ta’ ketua segaai. Tapi mun segaai mara’ bana, sebana nei ketua ae tua’ lindung lek segaai sememon, tapi bana pan dela ae tekole nasib alap. Malam pertama ae, sememon sembeang ko’ berterimo kasih ta’ Tuhan yang laan hari ae alap-alap jo. Nyak dekiit pan masalah teruak ta’ ketua. Tiba-tiba ruun endangan dela ko’ muo nei teruak dahan pokok berry irom, tapi nyak yo padul.
– Denakan, – bara nei. – Terimo kasih kitei ta’ Tuhan sebab teko harungi hari pertama tei dembangi tu. Laan nyak sanang, tapi kitei mesti bertahan sebab terati tei laan payah tu no mo’o kitei kesanangan. Semoga Tuhan akan sentiasa ngelindungi ketua kitei lakan bahaya supaya iyo tarus teko mo’o ko’ ngetuai kitei.
– Semaung dembila’ lagi motoku rungei! – bara’ endangan dendo ae ko’ nada ngendolek.
– Aduh, betis ku! – dela to’o ae besoro gara-gara telake nei dendo ae ngendolek.
Ban peranak pan tarus ingor ko’ nangis, payah bana iyang segaai no’ gai sanyam supaya telake segaai iyen benara’.
– Bana, dembila’ lagi moto no rungei kang, -besoro ya ngendole, – mengkali duo-duo moto no rungei! Ngaiko’ masalah oyo mun ko pisok gara-gara mari’ tampat temban alap. Patut nei malu ko ta’ diri no! Nyak pikiran no nasib ban anak-anak no? Baya’ nei kitei sengsara betiru! Iyen pan beza nei? Dembila’ moto? Untuk iyen moto ae mun ruun jomo sediri ngenjogo ko’ mo’o kitei mari’ tempat temban alap? Patut ka kitei nembanan iyen usaha tei tu demi mikiran moto ko’ betis jomo to’o ae?
– Ngarang jo yo ae! Jomo to’o ae ngarang! Pura-pura jo yo ae supaya teko yo molek, – telake soro lakan sememon tampat.
– Denakan, siyen nyak kui nerusin ko’ nuut, – bara dela ae, – baya no yo molek lakan ingor ko’ mempengaruh kitei. Mun aku, tuut ku jo ketua tei tu pinggo-pinggo selagi lum!
– Kami kan nuut! Kami nuut jo pingo pan ogo no selagi kami lum!
Ketua ae sanyam jo.
Sememon jomo ngenda’ ta’ iyo sambal sebara’:
– Teo bana pikiran nei!
– Dela pintar!
– Enda’ no do’ lendo nei!
– Balik-balik berkerut lendonei!
– Bana!
– Jomo bani tu! Ae teketo segaai ta’ dela ae.
– Bara ku lagi ah! Pagar, duri ko’ poon – sememon raai no limpasan nei. Ko’ muo sedih iyo ngetuk tongkat nei, nyak betutur iyen-iyen, ko jo perlu neka iyen pikiran nei.
Ketua (1/3)
– Denakan ko’ seek, rai no tekale ku iyen bara’ nu sememon, jadi betiru kam lagi mengkale iyen tuturan ku ah. Iyen bara’ tei nyak ruun tekole’ tei mun kitei kakal temban mitu. Nyak ruun iyen-iyen kole’ tomo’ mitu mun tanah ko’ batu jo, mun uran pan nyak tomo’ iyen lagi mun laat panas. Sampai semberen kitei kan begitu tu? Ban sapi kan matei nyak ruun kakanan, nyak betah, kitei ko’ ban peranak lagi matei kebulur nyak ruun kan kenakan. Kitei mesti mari’ laan sediri yang lebih alap ko’ lagi posok akal. Bara’ ku alap lagi kitei nembanantampat tu, ko’ mari’ tampat lagi alap sebab nyak buli no kitei luum begitu tu.
Jadi ruun jomo lakan tampat nyak subur betutur ko’ soro lama ta’ diom mesyuarat. Bara’ ku, nyak kitei padul minggo ko’ semberen ae. Yang penting iyo jadi dedo’ou ta’ laat teo ko’ sukup no ae. Tarus tarang aku, tereso ku aku buat cerita tu, tapi dekiit dekiit aku bangun lakan khayalan tu. Betiru besoyo bana aku, aku kole’ ngait iyen bana bana jadi ko’ iyen buli jadi ta’ enggo-enggo tampat ko’ aku nyak buat buat serita ae.
Sememon kale ko’ muo pucat, nyak semangat ko’ tangan segaai ngentan tali pinggang, seakan ko’ semangat kale tuturan ae. Endangan-endangan tebayang segaai ta’ tanak alap enggo mun nonom tekole’ hasil eko ko’ alap-alap.
– Bana bara’ nei! – Bara’ soro-soro jomo latih ta’ mae’ae.
– Tampat tu si…kot ka? – Tekale soro diki’ lakan tepi.
– Denakan! – dekauk lagi soro daras. – Kitei mesti nuut iyen bera gei lekas, kitei nyak buli begitu no tu. Sememon iyen kitei buat nyak ngam no, daa no kitei tarus begitu. Latih bana no kitei begitu tu, sia-sia jo mun raai no nonom, raai teko bba’ abis sememon tonoman beno’o lek bba’, temban batu jo lagi. Patut ka kitei ngagad mitu, lakan sensaung smpai songom, lengantu, nyak ruun baju ko’ selipar? Kitei mesti peluak mari’ tanak alap, mun kitei nonom ruun hasil alap.
– Lemaan no! Lemaan no lekas, tampat tu nyak ngam tung temban no!
Soro diki’ telake sambil gaai leman, nyak mikir pingo kan ngogo.
-Ngagad, denakan! Pinggo kam? – Jomo pertama bersoro – Memang kitei perlu lemaan, tapi ngaiko’ begitu. Kitei perlu ngerati pingo kan ngogo. Amun nyak, lagi teruk kitei kang, ngaiko nyelamat diri tei kang. Bara ku kitei mari’ dok ketua yang buli kitei kale tuturan nei ko’ ketua yang buli nunjuk laan nei.
– Mari kitei menek! Menek endangan betiru, – tekale lakan semomon tampat.
Baru betiru sememon betutur ko’ segagut boa’. Nyak ruun mengkale iyen benara’. Segaai mula no pesa’-pesa’ nuut kumpulan masing-masing. Segaai cuba mara’ ta jomo sikot segaai guna tangan, narik baju ko’ nook sanyam dalam masa somo. Lapas ae segaai bincang balik, masih betutur.
– Denakan! – Tiba-tiba telake soro oyo bana ta’ diom kumpulan anu betutur ae. – Kitei nyak tekole iyem-iyen kata putus amun begitu. Sememon jomo betutur mitu, nyak ruun mengkale. Mari no kitei mari’ ketua! Siyen antara kitei buli penilih? Siyen bei lemaan teo anu ngerati lemaan? Kitei sememon ngerati jomo kitei-kitei mitu, tapi nyak buli sap aku milih diriku atau siyen-siyen antara kitei mitu untuk jadi ketua kitei ko’ anak-anak tei. Jadi, bara’ bi do’ ta’ aku siyen jomo luar yang nengkook ta’ diak rimbun ta’ hujung jalan ae lakan sensaung lagi?
Sanyam sememon. Sememon ngenda’ ta’ dela ae lakan jata media’.
Jomo luar tu, masih mura’ pan, muo nei sedih tertutup lek buutekook nei anu langkau ae, lengkook sanyam jo, lakan ko’ mikir bana sambil ngentan tongkat nei.
– Dilou teketo ku dela somo tu ko’ peranak. Segai seentan tangan lemaan ta’ laan. Dilou peranak ae medus tapi dela ae kakal mitu.
– Denakan! Daa no kitei segagut gara-gara salah faham tu, buang masa jo. Siyen pan yo, yo raai no teko lakan tampat teo ko’ iyo mesti ngerati laan paling sikot ko’ alap untuk mo’o kitei. Penendaan ku, dela tu iyo mesti pintar abis lakan sinik sanyam jo yo lengkook sambil mikir. Siyen-siyen pan mesti raai no teko’ ta’ kite ikan betutur ko’ kitei, tapi iyo nyak. Lengkook sanyam jo yo mae’ae.
– Andang dela ae sanyam jo lengkook, abis iyo mikir.Bara’ ku pintar bana jomo tu, – bara’ segaai sememon sambal ngenda’ ta’ dela ae. Dekauk-dekauk ngeto ko’ ngenda-ngenda’ bukti kepintaran nei.
Nyak eko serita lagi, sega’ai dekauk soro nook dela ae jadi ketua segaai – Bara gai Tuhan ngendedek dela ae untuk ngerubah keadaan. Dela ae mesti jadi ketua segaai, ketua yang segaai akan kale iyen jo tuturan nei, nyak akan mantah.
Segaai nook sepuuh dela lakan kumpulan segaai pan balik, untuk ngogo tak dela ae mara’ iyen kuie segaai. Itu tu untuk dela ae ngenda’ piyen ingin bana segaai nook dela ae jadi ketua segaai.
Jadi sememon sepuuh-sepuuh dela ae ngogo ko’ maku tulung alap-alap. Engdangan lakan segaai mara’ iyen jadi ta’ mae’ae. Bertahun tana’ nyak alap ko’ sememon misteri teketo segaai. Bara nei.
– Keadaan tu maksa kami untuk nembanan ruma’ ko’ tana’ ko’ pelua’ demi mari’ tampat temban alap. Ngam-ngam pan kami nemu kata sepakat, penendaan kami Tuhan rai mengketo kami, ngirim kau – ta’ kami, dela alap lagi pintar – ko’ kau buli mo’o kami peluak lakan masalah tu. Ta’ bundak sememon jomo mitu, kami kui ko jadi ketua kami.Pinggo-pinggo pan ko kan ngogo, kami nuut. Kau ngerati laan ae ko’ mesti ko bei lahir lakan keluarga ko’ tampat lagi alap lakan kami. Kami akan kale iyen jo tuturan nu. Piyen bara nu? Kui ko jadi ketua kami? Ketua yang buli kami ngarap nyawa kami?
Sepanjang segaai betutur nook iyo jadi ketua segaai, dela ae nyak ngangkat tekook nei walau sekajap, iyo masih tunduk bida’ ko’ segaai ngeto ito lakan sini’. Tundukan nei tekook nei, berkerut dahi nei, ko’ iyo nyak betutur iyen-iyen. Iyo ngangkat ko’ letak tungkat nei dekiit demi dekiit ta’ tanak ko’-mikir. Bila segaai habis betutur no, baru nei yo muka boak nei dekiit sambil betutur:
– Bah!
– Buli kami nuut ko mari’ tampat lagi alap?
– Bah buli! – bara nei sambal nunduk tekook nei.
Bersyukur bana segaai ta’ dela ae tapi depata’ pan dela ae nya’ besoro.
Sememon segaai sepuuh-sepuuh mara’ ta’ sememon jomo mae’ae yang segaai teko buat dela ae jadi ketua segaai, nambah lagi tuturan yang segaai baru ngenda kepintaran dela tu betiru.
– Iyo nyak betutur iyen-iyen atau ngangkat tekook nei langsung waktu segaai betutur ko’ iyo. Nengkook sanyam jo yo. Bega’ae eko tuturan segaai ta’ yo, empat patah jo tampung nei.
– Bana-bana jomo pintar! – segaai sanang atei bana sampai riuh bana segaai mara’ Tuhan rai ngirim segaai malaikat lakan syurga utuk nyelamat segaai. Sememon yakin bana buli kolek kehidupan lagi alap mun iyo jadi ketua ko’ jomo lain nyak buli malui yo. Jadi segaai mutus, semaung nei awal laat gaai lemaan.
Manggala (3/3)
Sekadi keto hari pertama ane suba liwat, lan selanturne hari-hari selanturnyane saha kesuksesaan ane patuh. Tusing ada ane sanget utama ane terjadi, watah plaksana sepele: ipun makejang uling saha duurne malunan ulung ke got, lantas ke tengah abian, ipun ngisiang pagehan tetaneman lan ebun bidara; ipun ngenjekin dui; makudang-kudang lima lan batisne lung; menyakitan gebugan di duurne. Nanging makejag ane nyakitin ene metahan. Makudang-kudang anak tua depange mati di jalan. “Ipun lakar mati bina bina yening ipun nongos di jumah, apebuin di jalan!” mmunyi juru wiara ento, ngasut ane len apang nyang nutugang. Makudang-kudang anak cenik, mayusa atiban nyantos duang tiban masin padem. Reramane saha tabah naanang sakit ati pun krane suba nasib uli Ida Bhatara. “Lan ngemingkinan cenik pianak-pianak ento medikang sedihne. Ritatkala ipun bajang, sedihne ngigisang. Ida Bhatara ngicenin para rerama tusing taen kilangan pianak-pianak ipun satonden ipun suba nyntos matuuh nganten. Yening cenik-cenike nasibne care keto, adian ipun padem malunan. Apang sedihne tusing gede!” juru wicara ngibur ipun buin. Makudang-kudang ngaput duur ipun adi kain lan ngompres digin di pelung-pelung ipun. Ane lenan ngabe lengen ipun nganggon gendongan. Makejangnne cumpang camping lan magetep getep. Bajune ipun suba uwek uwek, nanging ipun tetep maju saha seneng. Makejang ne lakar aluhan yen ipun tusing kasedukan makelo-kelo. Nangin ipun musti tetep majalan.
Kacritayang jani, ade ane pinih utame kalaksana.
Manggala ento majalan dimukak, katutgin olih jadma-jadma ane pinih wanen di tempekan ento. (Dadua uling ipun ilang, lan tusing ada ane nawang kije ipun ajak dua ngoyong. Ada panampen lumrah ipun suba ngianantin tetujon ipun lan malaib. Rikala galah juru wicara ngorahang ngenenin indik penginatan ipun ane ngelekin. Wantah abedik ane ngugu makedadu ento suba padem di alan, nanging ipun tusing mesuang penampen ipun apang tusing ngebangitang ane len.) Sia tempekan mabaris di durin ipun. Saget nengok Grembeng mebatu ane sanget gede lan tengahne nunjeb sanet dalem. Nyrengsenganne sangen tajem nganti ipun tusing bani medungkangan maju. Nganti ane paling wanene mereren dan ngeneneg manggala. Sambilage micukang jidatne, hanyud ring manah saha sirahne nguntul, ia saha wanen madungkangan maju, ngetukang tungkedne di muka, pertama ke tengawan, lantas ke kebot saha carane ane khas. Liu ane ngorahang ento makejang ngae lebih bermatabat. Ia tusing ningalin nyen dogen ane ngorahang ape-ape. Di muane tusing ada paubahan miik utawi mua ane nujuang rasa jejeh rikala ia maakin ke pangkung. Anak ane wanen tusing bane nyang bedik nganti gobane seming, nanging tusing ada ane abeni ngorahin manggala ane gagah wanen tur wicaksana. Duang dungkangan buin lan ia suba ngoyong disisi. Tengahin rasa jejeh ane tusing lumrah lan saha mata nelik, ipun ajak mekejang ngejer. Jadma-jadma ane pinih wanen mare den lakar nyegat sang manggala, nganti yening ento suba ngelanggar perjanjian, rikala ia medungkangan bincepk, bin pendo, lan ulung ke pangkung. Mulai rasa linglung, ngejer, kaikan; rasa takut ada di duur angin. Makudang-kudang jadma suba mulai mlaibang dewek.
– Taanang, Beli-beli! Ape adi maenggal-enggalan? Apa ke ene cara ragane nyaga omongan ragane? Iraga musti nuutinjadma wicak ene krana ia nawang apa ane ia laksanaang. Ia lakar dadi buduh yen ngusakang dewekne bibane. Maju, uber ia! ene pinaka baya gede lan bisa ngae suud, rintangan ane pang kuri. Nyen nawang? bisa di sisi len uli pangkung ene iraga lakar nepukin tanah lemek ane pinih luar biasa ane Ida Bhatara maksudne baang iraga. Maju! Tanpa pengorbanan, iraga tusing maan apa-apa! – Sekadi keto nasihat juru wicara lan ipun masin ngambil dua dungkangan ke mukak, ngilang ke tengah pangkung. Ane paling wanenin nutug lan lantas makejang jadma milu maclepung.
Ada ratapan, naang sakit, ulung di pangkung ane nyrengsegang miwah dalem tur linggah ene. Adiri jadma mesumah tusing ade ane bise pesu idup-idup, apa buin tanpa tatu lan tileh utuh, nanging kahuripan manusa ane seleg. Manggala entoo sanget untung. Ia magantung di bet-betan rikala ia ulung dadosne tusing ade matatu. Ia berhasil nengan dewekne lan menek pesu. Sambilange meratao, ngerenggeng lan ngeling megema macandedatan di beten, ia nengak tusing magerak, mendep bengong. Makudang-kudang jadma babak belur lan gedeg mulai ngutuk ia nanging ia tusing ngerunguang. Ipun ajak makejang agetne bisa magisiangan di punyan punyanan ane ebah mautsaha gede tenaga apang ngidaag manjat pesu. Makudang-kudang ngelah duurne ane retak manadosang getih nyeretcet pesu iling muan ipunne. Tusing ada abesik ane tileh ragane seger sajabaning manggala ento. Ipun makejang saget ngemicukang jidatne sareng manggalane lan naanang sakit banging ia nyang menekang suurne tusing. Ia mendep lan nyemak gaya reflekti uli adiri jadma wicak sejat!
Makudang-kudang galah suba liwat. Liu anak teke suba medikan. Setiap hari ade dogen ane padem. Makudang-kudang ngalahin tempekan lan mebalik.
Uli majumlah liu pas ngawitine, wantah masisa kuang liu duang dasa. Mua ipun ane lesu lan kenjel ngenahang tanta-tanda keputusasaan, tusing percaya, kenjel, lan kesedukan, nanging tusing ada ane ngomong nyang abedik. Ipun mendep sekadi manggala ipun lan terus majalan adeng. Kayang juru wicara ane semangat ento ngelengang duurne saha putus asa. Jalanne kakui keweh.
Jumlah ipun makuang sabilang wai ngantos masisa dasa. Saha mua sebet, ipun wantah ngerumuk lan meselselan boyaje ngomong.
Ipun katingalin care anak male boya je anak muani. Sakabedik nanggen tungged anak lung batisne. Saka bedik ngisiang lengen ipun saha gendongan ane matekul di baong ipun. Di lima ipun ade liu perban lan kompres. Nganti yening ipun mekita ngae pengorbanan anyar, ipun tusing bisa krana das tusing ade tongos di raga ipun anggon tatu len.
Ngantos ane paling kuat lan paling wanen di antara ipun ajak makejang suba kilangan kepercayaan lan harapen, nanging ipun nu mejuang ngejohang; luirn, ipun kengken kaden carane enjok-enjokk saha usaha gede, ngedumel, tersiksa olih rasa skit. Apa buin ane bisa ipun laksana yening ipun tusing ngidaang mawali? Buka lui keto perjuangnelan jani ngalain pejalananne?
Matan ai mengkeb. Enjok enjok nagnggon tungked, ipun saget ningalin manggala ento tusing ada di mukak ipun buin. Dungkangan len lan ipun makejang ulung ke pangkung len.
– Oh, batis tiange! oh, liman tiange! –madingehan ratepan lan rintihan. Besik suara lemah ngantos ngutuk manggala ane pantes nanging nglantur mendep.
Rikala matan ai ngenah, nengak sang manggala, katutuin olih dua jadma lianan. Cacat tur magetih ipun mebalik apang ningalin amongken liunen ane masisa, nanging ipun ane sinalih tunggilne. Ketakutan ane ngae mati lan keputusan ngebekin atin pun. Tngos ento tusing kakenal, mabukit, mabatu – tusing ada jalan ane anggo majalan masua dija-dije. Duang dina sadurungne ipun nemu sebuah jalan nanging kalahine. Manggala mimpin ipun sakadi keto.
Ipun ngenehang lui timpalne lan nyamane ane mati di pejalan ane uyut ene. Kasedihan ane pinih gede katimbang rasa sakit di batis ipun ane tusing ngidaang majaln menguasai ipun. Ipun suba nyaksiang kehancuran ipun padidi saha peningalan ipun pedidi.
juru wicara maakin manggala lan ngawitin ngomong saha suara kenjel tur ngejer ane lui rasa sakit, putus asa lan kepaitan.
– Kija iraga lakar luas jani?
Manggala ento mendep.
– Kija ragane ngabe iraga ajak makejang lan kija ragane ngabe iraga ajak makejang? Iraga manongodang raga lan kluwarga iraga di lima ragane tur nuutin ragane, ngalahin umah iragane lan sema tetua iragane ane maharap iraga ngidaang nyelamatang raga ulig kehancuran di tananh ane tandus ento. Nanging ragane suba ngancurang iraga ajak makejang nganggon cara ane lebih nyakitin. Ada satak tali kluwara di durin ragane lan jani tiangalian ada kude luinen!
– Maksud ragane makejang jadma tusing ada dini? –Munyi sang manggala tanpa menekang sirrahne.
– Kengken cara ragane adi ngidaang ngomong petakon care kene? Tingalin menek lan Tingalin! Peteng kuda luine uli iraga ane masisa di pejalanan ane malang ene! Tingalin goba iraga! Lakar luuang mati katimpang caat care kene.
– Tiang tusing ngida ninggalin ragane!
– Kenapa adi tusing ngidaang?
– Tiang Buta
Sepi ane jani karasayang ngematiang suasana.
– Apa keh agane kilangan pengelihatan rikala pajalanan ene?
– Tiang embas suba buta!
Ajaka telu nguntulang duurne saha putu asa.
Angin musim gugur matiup nakutin uli pengunungan lan ngulungan dondonan ane layu. Kabut makeber di duur perbukitan, lan saya gagak makeberan di udara dingin makabut. Mengaok petanda jelek megema. Matan ai mengkem di durin awan, ane megilir lan ngenggalan ngeohang.
Ajake telu saling neneng sahat pinih nakutin.
– Kija iraga bisa luas jani? – Muyi adiri jadma seken.
– Iraga tusing nawang!
Ring Beograd, 1901.
Untuk Proyek “Radoje Domanović” sane katerjemahang ke dalam basa Bali olih Aris Satriyan, 2022.
Manggala (2/3)
Mani semengane, makejang jadmane ane bani nglaksana pajalan joh mapupul. Lebih teken satak kluwarga teka ka tongos ane suba katentuang. Wantah abedik ane ngoyog di umah apang ngencanin umah tua ento.
Sebet sajan ningalin pupulan jadma-jadma ane tiwas ene kapaksa ngalahin tanah tongos ipun embas lan sema tua-tua imaluan ane nongos dini. Mua ipun makejang layu, leleh lan kebakar matan ai. Kasengsran atiban-tiban ane ngae kenjel nujuang ius majeng ipun makejang lan nyampaiang gambaran kasengsaran lan keputusan ane pait. Nanging ne jani ngenah akebiak acepan pertama – macampur teken kaisengan pastine. Yeh mata nyretcet di mua anak muani tua-tua ento sambilang meangkihan lan ngelengang duurne ngajak keneh jele. Ipun makejang demenan ngoyong ditu makeloan, apang ipun masin bisa mati di antara bebatuan ene ketimbang ngalih tannah ane luungan. Liu anak luh ngeling sigsigan lan ngucapang slamet tinggal majeng jadma ane ipun tresnain sane suba ngalahin ane kuburanne lakar ipun kalahin.
Jadma-jadma ento nyobak apang bisa tampil wanen lan makuukan, – Nah, apakeh ragane do terus kasedukan di tanah makutuk kene lan ngoyong di umah-umah reod ene? – Sebenehne ipun ajak mekejang dot ane luungan ango nyemak makejang tanh makutuk ene lan umah-umah reod tiwasne ajak ipun yening ngidaang.
Ada suara lan kuukan ane biasa sekadi di setiap massa jadma. Muani miwah Luh inguh. Cenik-cenik mekaikan di gelutan memen ipun. Nyantos beburon masin paling. Tusing je liu beburon, godel dini ditu lan jaran berag mabulu tebel ngelah das gede lan bais mokoh tongos ipun ngabe permadani tua, tas, lan nyantos dua karung di duur pelana, dadi beburon lacur ento moyogan di beten baat. Nanging ipun ngidaang magadang lan mamerud uling galah ka galah. Ane lenan sedeng ngabe keledai; cenik-cenik maid kuluk nganggon tali kekang. Mengomong, mekuukan, Nyajad, ngeling, ngonggong, mamerud – makejang maliah. Nyantos keledai mamerud ping kuda kaden. Nanging manggala ento tusing ngomog ape, seasa-asa makejang urusan ento dong urusanne. Jadma wicak sajan!
Ia wantah nengak bengong lan mendep, kabarengin sirahne nguntul. Cepok-cepok makecuh ke tanah; ento dogen. Nanging krana parisolahne ane tawah, kawibawanne makembang seameham rupa dadosnyane samian jadma lakar ngelewarin api lan yeh, sekadi ane suba ipan ngomongang, majeng ia. Babebaosan sakadi kene kadingeh:
– Iraga musti kendel suba nemu anak muani sekade kene. Bayangin iraga maju tusing ade ia, tabik pakulun! Iraga lakr binasa. Ia ngelah kawikanan ane ngenah, tiang orahin ragane! Ipun mendep. Ipun konden ngucapang apa ape! – kruna anak sambilange ngeneneng manggalane kabarengin bakti lan gargita.
– Apa ane musti ia omongang? Nyen ane liu munyi tusing liu mapineh. Muani ane dueg, ento suba pasti! Ia wantah merenung lan tusing ngorahang apa-apa, – sautin ane len, lan ia masin nulih manggala ento kabaengin anggob.
– Tusing aluh mimpin liu jadma! Ia musti ngumpulang pepinehnyane krana ia ngelah pakryan gede, – munyi ane pertama buin.
Galahne suba pasti anggon ngawitin. Nanging, ipun ajak makejang ngantiang akesep, anggo ningalin apa keh ada jadma len ane maubah pepinehne lan milu ajak ipun makejang, sakewala kranatusing ada ane teke, ipun tusing bisa makelo kelo buin.
– Sapatutne iraga musti luas? – ipun metakon ajak manggala.
Ia bangun tanpa ngomong apa-apa.
jadma-jadma ane paling wanen ngenggalan mapupul di sekelilingne anggo majaga-jaga yen ada baya utawi keadaan ane gawat.
Manggala, ngepicukang jidat, sirahne nguntul, nyemaak beberapa dungkangan, mengayunang tungkedne di mukak dewekne pedidi sambilang gaya ane mamartabatt. Kapupulan makisid ke durinen lan makuukan ngorahang, “Hidup manggala iraga! Ipun nyemak adungkangan buin lan nambrak pagehan di mukak bale dea. Ditu, pantes dogen, ipun mareren; dadi tempekan masin mereren. Manggala nglantur nguriang sakabedik lan ngetukan tungkedne ke pagehan makudang-kudang ketukan.
– Apa ane ragane dot iraga ajak makejang laksanayang? – ipun metakon.
Ipun tusing ngomong ape-ape.
– Apa ane musti iraga laksanaang? Nyagang pagehan! ento ane musti iraga laksanaang! apa keh ragane tusing ningaling indik ipun nujuang majeng iraga sareng tungkedne ape ane musti kalaksanaang? – kuukan ipun ajak makejang anemajujuk di samping manggalane.
– Ade jelananne! Ada jelananne! – kuukan cenik-cenik lan nunjuk ke gerbang ane majujuk di mukak ipun.
– Mendep, tenak, pianak-pianak!
– Ida Bhatara tulungin iraga, apa ane kawentenan? – makudang-kudang ak luh ngae tanda salib.
– Tidong sebuah kruna! Ipun nawang ape ane musti kalaksana. Nyagang pagehan!
Wantah akejep pagehan ento enyag mase-mase tusing taen ada.
Ipun nglewatin pagehan.
Mare saje ipun makejang majalan satus dungkangan, manggala punika nabrak betbetan madui gede lan mereren. Magenep care anggone ipun berhasil pesu lan nglantur ngawitin ngutukan tungkedne ke meilehan penjuru. Tusing ade ane ngalah.
– Lan ade apa jani? –Kuukan ipun ane ade di durinen.
– Abas betbetan madui! – sautan jadma-jadma ane majujuk di sisin manggala.
– Ento jalan, di durin ebetan maduwi! ento ada! – Kuukan pianak-pianak nganti liu jadm di durinen.
– Ada jalan! Ada jalan! – nyelekang jadma-jadma disisin manggala, nuutin sambilang galak. – Lan kadi kengken iraga jadma buta bisa nawnag kije ipun ngemimpin iraga? Makejang jadma tusing bisa ngemaang pituduh. Manggala nawang rute ane melah lan paling langsung. Abas ebetan madui!
Ipun ajak makejang tuun lakar ngadingang jalan.
– Aduh. – Kaikan jadma ane limane katusuk duri lan adiri ane muane katusuk rencek bidara.
– Beli-beli, ragane tusing ngidaang ngelah silih sinunggil barang ane maan secara gratis. Ragane musti maksaang dewek apag berhasil, -Pasaur ane paling wanen di tempekan.
Ipun nerobos ebetan suud liu cara lan majalan maju.
Sesuud mejalan ngejohang bedik, ipun nemu bangkarna. Ene masin keenyagang. Lnatar ipun ajak makejang nglanturang.
Sanget abedik tanah ane matutup di hari pertama krana ipun musti ngatasin makudang-kudang pikobet ane mirib. Lan makejang ene kasaengin ebedik dedaaran krana makudang-kudang wantah ngabe roti tuh lan abedik keju saenun ane len wantah ngabe abedik roti anggo ngilangang rasa seduk ipun ajak mekejang. Makudang-kudang tusing ngelah apa-apa nyang abedik. Agetnne pas ento musing kebus ane ngae ipun aak makejang nepuk punyan buah dini ditu.
Dadine, yadiastun hari pertama wantah ada abedik jalan di durin ipun, ipun merasa sanget kenjel. Tusing ada baya gede ane ngenah lan masin tusing ade kecelakaan. Secara alami, ring usaha ane gede ento, peristiwa-peristiwa sekadi ene musti kaanggen sepele: dui metebekan di mata kiwa anak luh, ane ipun katutupin baan kain belus, adiri anak muani meporodan saang gede ane ngae ipun ngeling lan dengkleng dengkleng; anak muani tua ketanjung ebetan bidara lan matan baisne kesleo; suud bawang anggo molpol duurne, muani ento saha wanen naanang sakit lan, mesleleg di tungkedne, majalan kejengklok jengklok saha gagah wanen di durin manggala. (Sejujurne, makudang-kudang jadma ngoraang bahwa muni tua ento melogmelog ngenenin matan baisne, wantah ipun ane mapura-kpurak dot mulih). Ngenggalin, wantah ada makudang-kudang ane tusing ngelah duri di lengen utawi mua ane magores. Para muani nangunggung makejang saha gagah wanen melenan para ane luh ngutuk dis ipun majalan luas lan pianak-pianak ngeling, pastine, krane ipun tusing ngerti ngenenin makejang usaha keras lan rasa skit ene lakar sanget kaargaain.
Liu kebagia lan kesenengan makejang jadma, nyang abedik tusingg ade ape teken manggala. Terang terangan dogen, yening iraga ngoraang ane sebenehne, ia sanget kalindungi, nnging tetep doen, uni ento wantah aget. Ring perkemahan peteng ane kapertama, makejang jadma nunas lan ngucapang syukur majeng Ida Bhatara mawinan pejalan rahine jani berhasil lan tusing ade, kesialan secenik ape pun, ane ngenaai manggala. Lantas silih sinunggil muani ane paling wanen ngawitin ngomong. Muane metatu kene ebetan bidara, nanging ipun tusing ngerunguangne.
– Beli-beli – iun ngawiti – Pejalan awai saha suskses di durin iraga, suksma Ida Bhatara. Jalanne mule tusing aluh, nanging iraga musti tetep bertahan krana iraga makejang nawang jalan ane sulit ene lakar ngabe iraga nuju kebagia. Dumudak Ida Yang Mahasa Kuasa ngelindungi manggala iraga uli baya ape den ane ngae ia bisa terus mimpin iraga apang suskses.
– Mani tiang lakar klangan peninggalan tiang ane len yening makejang majalan sekadi hari jani! – Silih sinuggil Anak luah ngomong saha galak.
– Aduh, bais tiange! – Muani tua ento ngeling, mase tersinggung ulian olongan Anak Luh ento.
Cenik-cenike terus manying lan ngeling, lan para memene kewehan ngempu pun apang medingehan juru wicarane.
– Nah, Rgane lakar kilangan peninggalan ragane ane len, – Ipun galak ulian gedegne, – lan dumadak ragane hilangan makedadune! boya katiban bencana gede baan anak luh apang kilangan peningalane krana alasan ane pinih gede. Ragane musti merasa lek ring padewekan biban! Apakeh ragane tusing taen makeneh indik Kerahuan pianak-pianak ragane! Mi atenge uli iraga bisa nyalanang upaya ene! Ape lenne? Ape ento besik peningalan? ape gunane peninggalan ragane yening ade anak ane ngalih iraga lan ngabe iraga ke bahagian? Musti keh iraga tusing ngerunguang usaha iraga wantah ulian peningalanne lan baiis anak tua ento?
– Ipun melogmelog! Anak Tua ento bogbog! Ipun wantah mapurak-purak apang ipun bisa mulih, -suara mecandetan uli makejang sisi.
“Belin tiange, yen ane tusing makita mejalan ngejohang,” omong juru wicara ento buin, “baang ipun mulih dari pada ngedumel lan ngae iraga makejang gedeg. Sejoh ane tiang tawang, tiang lakar nuutin manggala wicak ene selama enu ada ane masisa di dewek tiang!”
– Iraga ajak makejang lakar nuutin! Iraga ajak mekejang lakar nuutin nyantos iraga hidup!
Manggala ento mendep.
Makejang jadma saling ngeneneg ia lan makisi-kisi:
– Ia kelem teken manahne!
– Jadma wicak!
– Tinggalin jidatne!
– lan setatu nyebeng!
– Seken!
– Ia wanen! Ento katingalin uli segala sisi ngenenin ia.
– Ragane bisa ngomongang buin! Pagehan, bangkarna, briar – ia ngebajak makejangne. Ia saha sedih ngetukang tungkedne, tusing ngorahang apa-apa, lan ragane musti ngilangin ape ane ada ring manahnyane.
Manggala (1/3)
– Beli lan timpal-timpal, tiang sube ningehang mekejang pidato ragane, dadine tiang ngidih ragane jani apang ningehang tiang. Mekejang tetimbangan lan bebaosan iraga boye je tusing kenapa iraga setata nongos ring tongos tandus ene. Ring tanah mepasir ene lan ring bebatuan ene tusing ade ane bise mentik, yadiastun di taun-taun hujan, apabuin di musim endang ane konden taen iraga tinggalin sadurungnyane. Amongken mekelone raga lakar makumpul care kene lan ngomong ane tusing nekaang apa? Beburon mati tusing ada amah-amahan, lan tusing mekelo buin iraga lan pianak-pianak iraga lakar kesedukan masin. Iraga musti ngalih cara len ane luungan lan ane masuk akal. Tiang makeneh luungan asane yening iraga ngalahin tanah gersang ene lan mekisid ka tongos ane len apang nemu tanah ane luungan lan lebih lemek krana iraga tusing bisa idup care kene buin.
Sakadi keto, adiri krama uli sinalih tunggil provinsi ane tusing lemek taen mabaos sareng suara kenjel ring sinalih pauman. Ring dija lan pidan ento tusing urusan ragane utawi tiang, ring keneh tiang ane paling penting apang percaya ajak tiang carita ento seken ade di tongos lan di negeri imaluan, lan ento suba cukup. Sejujurne, ring sinalih galah tiang mekeneh sakadi ape tiang sube nemuin mekejang carita ene, nanging sekebedik tiang ngebebasang dewek uling ipian jelek ene. Jani tiang sanget percaya yening tiang lakar nyeritayang ape ane sebenehne ade lan pasti suba kelaksana ring genah lan kapah-kapah taler tiang tusing lakar taen bise ngae ngae.
Para pamireng, sareng mua sayu, layu lan tatepan sane puyung, ngeremeng, das sing ngerti, sareng lima ane ngiket bangkiang, nampak idup sareng kruna-kruna wicak ene. Soang-soangg suba ngebayang ipun nogos di tanah aneh lan suarga pinaka adiah uli geginan ane ngae kenjel lakar dadi panen ane meliah.
– Ipun beneh! ipun beneh! – kisi-kisi suara kenjel uli makejang sisi
– Apakeh tongos ene paak dini? – krumukan mekelo-kelo madingehan uli bucu
– Beli! – ane lenan ngawitin sareng suara ane keras. – Iraga musi enggal-enggal nuutin endag-endagan ene krana iraga tusing bisa care kene buin. Iraga ajak makejang suba magae seken lan maksaang dewek, sakewale makejang percuma. Iraga suba nyambeh binih ane bise kaanggo ajengan, sakewala banjir teka lan ngayudang binih tur tanah uli lereng nyantos wantah masisa batu gundul. Mustikeh iraga nongos dini selamine lan magae uling semengan ganti peteng wantah anggo tetep seduk lan bedak, melalung tur tusing masandal? Iraga musta luas lan ngalih tanah ane luungan tur lemek apang gegae tuyuh lakar ngasilang manyi ane liu pesan.
– Ayo luas! Ayo enggalin luas krana tongos ene suba tusing pantes katongosin buin!
Pawisik pesu, lan soang-soang jumu majalan luas, tusing ngenehang kija ipun luas.
– Antosang, Beli! Kije ragane luas? – pawicara kapartama ngawitin buin. – Pasti iraga musti luas, sakewala tusing care kene. Iraga musti nawang kija iraga luas. Yening tusing, iraga bisa suud ring suasana ane lebih jelek teken nyelamatang dewek iraga pedidi. Tiang ngelah endag endagan apang iraga milih adiri manggala ane musti iraga tuutin lan ane lakar nujuang iraga jalan ane melah lan cara ane paling terus.
– Ayo pilih! Ayo pilih adiri jadma enggalin, – madingehan dija dija.
Mare jani muyutang care keto ngenah, miyegan ane seken-sekeden ade. Makejang jadma ngomog lan tusing ada ane ningehang utawi bisa ningeh. Makejang pada mapencar pada tempekan-tempekan, soang-soang jadma ngerumuk ajak dewekne pedidine lan kelompok-kelompok ento nyantos bubar. Secara mepasangan, ia ajak mekejang jumu ngomng saka besik sambilang megisiang lima, ngomong, nyoba ngebuktiang suatu, ngedeng lengen baju saka besik, lan ngemaang wangsit mendep nganggo lima ia ajak mekejang. Lantas ia ajak makejang mapupul buin, nu ngomong.
– Beli! – Saget madingehan suara keras ane ngalaang makejang suara serak lan ngemedin ento. –Iraga tusing bisa nyujuh keingkupan ape-ape care kene. Makejang jadma ngomong lan tusing ada ane medingehang. Ayo pilih manggala! Nyenkeh diantara iraga ane bisa iraga pilih? Nyen diantara raga ane sube sedeng meluasan apang nawang jalanan? Iraga ajak makejang nawang saka besik ngajak luung, sakewala tiang pedidi tusing ngidaang nempatang dewek tiang lan pianak-pianak tiang di beten kepemimpinan besik jadma dini. Tungkalikane, orihan tiang nyen ane nawang pengelana ditu ane negak di tongos embon di sisin jalan uling semengan ene?
Suasa sepi. Makejang nolih ka arah tawah ento lan ngukurne uli ujung duur nyantos ujung batis.
Pangembara, anak tua, mamua burem ane das tusing ngenah krana jangot lan bok lantangne, negak lan tetep mendep care simaluanne, hayud ring manahne, lan ngetukkang tongkat gedenen ka tanah uling galah ke galah.
– Dibi tiang ningalin anak muani ane patuh ngajak adiri anak muani. Ia saling masisiang lima lan luas ka jalan. Tur busan betengne anak muani ento ngalahin desa sakewale jadma tawah ento tetep nongos dini.
– Beli, mai iraga engsapang unduk-unduk cenik kene apan iraga tusing kilangan galah. Nyen je ento, ia teka uli joh krana tusing ada uli iraga ane ngenalin lan ia pasti nawang cara bawak tur melah antuk mimpin iraga. Manut penilain tiang, ia jadwa sane pinih wijak krana ia nengak mendep tur makeneh. Jadma len pasti suba ngurusin urusan iraga ping dasa utawi lebih jani ia lakar mababosan ngajak sinalih besik uli iraga, sakewala ia nengak ditu awainan pedidine lan tusing ngomong ape-ape.
– Beneh sajan, anak muani ento negak alep krana ia sedeng ngenenahang suatu. Tusing bisa len sajabaning ia sanget dueg, – Cumpu ane len lan jamu mereksa jadma tawah ento buin. Soang-soang suba nemu watek makebiak uling dewekne, bukti kadueganne ane kabhinawa.
Tusing liu buin galah ane katelahang anggo ngomong, dadine pamuput makejang sepakat melahne apang metakon ajak anak tawah ento, ane manut ipun ajak makejang maasal saking Ida Bhatara ane lakar mimpin ipun ajak mekejang pesu ka gumi anggo ngalih genah ane luungan tur tanah ane lemekan. Ia musti dadi manggala ipun ajak mekejang, lan ipun ajak mekejang ningahang tur nuuti tan pa patakon.
Ipun ajak makejang milih dasa jadma uling antara ipun ajak mekejang ane lakar nemuin jadma tawah ento jagi nelatarang asil pauman ipun makejang majeng ia. Cara ene lakar nujuang majeng ia suasana ane sebet ene lan ngidih ia antuk kadadiang manggala ipun ajak makejang.
Maka dasa jadma ento maakin lan ngebungkuk ngedepang ati. Silih besik uli ipun ajak makejang ngawit ngomong ngenenin tanah ane tusing melah di tongos ento, ngenenin taun-taun etuh lan kasengsaraan ane ipun makejang rasaang. Ipun nyuudang nanggon cara:
– Suasana kene ngemaksa iraga ngalahin umah lan tanah iraga tur makisid ka gumi len anggo ngalih tanah air ane luungan. Tepat ne jani rikala iraga pamucukne nyujuh kaadungan, nampekne Ida Bhatara suba nujuang rasa tresna asih teken Iraga, kabuktiang Ia ngemaang Ragane majeng iraga – Ragane, jadma tawah ane wicaksana lan pantes – tur Ragane lakar mimpin iraga lan ngebebasang iraga uli kasengsaran ene. Makejang atas adan krama dini, ngidih ragane apang dadi manggala iraga. Kija ragane luas, iraga lakar nutugin. Ragane nawang jalanne lan ragane pasti embas di taah air ane lebih bagia tur lebih melah. Iraga madingehang ragane lan nuutin sakancan pituduh ragane. Nyak keh ragane, jadma lingsir ane wicak, cumpu teken nyelamatin liu jadma uli gumi ane benyah? Apa keh ragane lakar dadi manggala iraga?
Alantang pidarta matunasan ene, jadma linggir ane wicak tusing taen menekang sirahne. Makelo galah ia tetep di posisi ane patuh dije ipun ajak makejang nemuin. Sirahnyane nguntul, ia micukang jidat, lan tusing ngomong ape-ape. Ia wantah ngetukkan tongkatne ka tanah uli galah ke galah lan makeneh. Ritatkala pidarta suud, ia ngerumuk akesep lan sekebedik tanpa ngubah tongosne:
– Tiang nyak!
– Bisa keh iraga luas mabarengan lan ngalih tongos ane luungan?
– Ragane bisa! – ia nutugang tanpa menekang sirahne.
Seneng lan mimik ngargain ngenah jani, sakewala jadma lingsir ento tusing ngomong nyang abedik.
Maka dasa ento ngemaang nawang patemon ngenenin kasuksesan ipun ajak makejang, nambahin mare jani ipun ajak makejang ningalin kawicaksanaan luar biasa ane kagelahang anak muani ene.
– Ia nyang abedik tusing makisid uli tongosne tur menekang sirahne setidakne apang ningalin nyen ane ngomong ajak ragane. Ia wantah nengak mendep lan semedi. Antuk makejang babebaosan lan pengargaan iraga, ia wantah ngucapang petang kruna.
– Jadma wicak sejati! Kawikanan ane langah! – Ipun ajak mekejang seneng makuukan uli makejang sisi mawinan Ida Bhatara suba ngirimang maleka uli suarga antuk nyelamatang ipun ajak makejang. Makejangne sanget percaya lakar kasuksesane di beten pimpinan ane tusing maan kaganggu olih ape en ane ade di guni ene. Maka kaputusang antuk luas manine di galang kangine.
