Tag Archive | рэгіён

Правадыр (2/3)

(папярэдняя старонка)

Раніцай сабраліся ўсе, хто адважыўся пусціцца ў далёкі шлях. Больш за дзвесце сямействаў прыйшло ў дамоўленае месца, толькі нешматлікія засталіся вартаваць родныя ачагі.

Цяжка было глядзець на гэтых няшчасных, вымушаных горкай доляй кінуць край, дзе яны нарадзіліся, пакінуць магілы сваіх продкаў. Іх асунутыя, змарнелыя твары абпалены сонцам, працяглыя пакуты, безвыходнае гора наклалі адбітак на ўсё іх аблічча. Але ў гэтую раніцу ў іх вачах ўпершыню бліснуў прамень надзеі, азмрочаны, праўда, сумам па радзіме. Вунь у таго старога ўжо коцяцца слёзы па маршчыністаму твару, уздыхаючы, ён скрушна калыхае галавой, поўны няясных прадчуванняў. Куды больш ахвотна застаўся б ён тут і, зведаўшы ўсе пакуты, склаў свае косці на гэтай строме, ня пускаючыся на пошукі лепшага краю; многія жанчыны галосяць, развітваючыся з памерлымі, магілы якіх пакідаюць; мужчыны, баючыся расчуліцца, прыкрыкваюць на іх: «Чаго ж вы хочаце? Каб мы і далей галадалі ў гэтым праклятым краі і жылі ў нейкіх норах?» Але яны і самі з радасцю, калі б толькі гэта было магчыма, захапілі бы з сабой увесь гэты пракляты край, усе гэтыя бедныя халупы.

Шум і гоман, як заўсёды пры натоўпу народа. Усхваляваныя і мужчыны і жанчыны, ды і дзеткі, што ўладкаваліся ў маці на гарбу, паднялі крык; па-свойму ўсхваляваныя і жывёлы. Іх, праўда, замала – зрэдку ўбачыш то кароўку, то худую з вялікай галавой і тоўстымі нагамі раскудлачаную клячу, нагружаную нейкімі коўдрамі, торбамі, мяшкамі. Бедная жывёла згінаецца пад цяжарам, але трымаецца з апошніх сіл, а то і зарагоча парой. Гэтыя вядуць за сабой наўючанага асла; дзеткі цягнуць на ланцужках сабак. Тут, зразумела, і размовы, і крык, і лаянка, і галашэнне, і плач, і брэх, нават нейкі асёл падаў голас, толькі правадыр не вымавіў ні слова, быццам уся гэтая мітусня яго зусім не датычыць. Праўдзівы мудрэц!

Ён працягвае сядзець, панурыўшы галаву, маўчыць і думае, хіба што сплюне зрэдку – і гэта ўсё. Але як раз таму папулярнасць яго да таго ўзрасла, што ўжо кожны гатовы быў, як той казаў, кінуцца за ім у агонь і ваду.

– Эх, і пашанцавала ж нам знайсці такога чалавека, – з гонарам скажа хто-небудзь, паважна гледзячы на правадыра. – Прапалі б мы без яго. Што за розум, братка ты мой! Толькі вось маўчыць, слова яшчэ не прамовіў!

– А што яму гаварыць? Хто шмат кажа, мала думае. Мудры чалавек, зразумела, не толькі маўчыць, але і думае пра нешта!.. – дадасць іншы з не меншай павагай.

– Так, не так лёгка весці за сабой столькі народу! Тут ёсць над чым падумаць, калі ўжо прыняў на сябе такой абавязак, – ізноў заступіцца першы.

Але пара ў дарогу. Пачакалі трохі, ці надумае яшчэ хто далучыцца да іх, але таму што жадаючых не аказалася, вырашылі не марудзіць больш.

– Дык як, рушым? – пытаюцца правадыра.

Ён моўчкі падняўся.

Правадыра адразу атачылі самыя адважныя, каб у выпадку няшчасця быць побач з ім і ахоўваць яго ад усякай небяспекі.

Па-ранейшаму хмурны, не падымаючы галавы, правадыр рушыў наперад, з годнасцю памахваючы перад сабой палкай, і натоўп крануўся за ім, прагукаўшы некалькі разоў: «Жыве!» Правадыр прайшоў яшчэ некалькі крокаў і наляцеў на агароджа каля будынку абшчыны. Тут, вядома, ён спыніўся, спыніўся і натоўп. Правадыр адступіў крыху і два-тры разы ўдарыў палкай па агароджу.

– Што рабіць? – пытаюць яго.

Маўчанне.

– Як што рабіць? Разбірацьагароджа – вось што рабіць! Бачыш, чалавек паказвае палкай, што трэба рабіць! – закрычалі тыя, што былі ля правадыра.

– Вунь вароты, вунь вароты! – крычаць дзеці і паказваюць на вароты на супрацьлеглым баку.

– Тс, ціха, дзеці!

– О, Божа, што ж гэта робіцца! – хрысцяцца жанчыны.

– Маўчыце, ён ведае, што трэба. Давайце разбіраць плот!

У адно імгненне плот расцягнулі, нібы яго і не было. Прайшлі.

Не паспелі зрабіць і сто крокаў, як правадыр зайшоў у зараснікі церняў і спыніўся. З цяжкасцю выбраўся ён назад і пачаў біць палкай па зямлі то ўправа, то ўлева. Усе ўсталі.

– Што там зноў? – крычаць заднія.

– Прабіцца трэба праз цярноўнік! – прапануюць тыя, што атачаюць правадыра.

– Вунь дарога! Вунь дарога за кустамі! – крычаць дзеці, ды і дарослыя, з задніх шэрагаў.

– «Вунь дарога! Вунь дарога!» – гнеўна перадражніваюць тыя, што каля правадыра. – А вы ведаеце, куды ён вядзе, слепакі няшчасныя? Нельга ўсім камандаваць. Ён ведае, дзе прайсці лепш і хутчэй! Высякаць хмызняк!

Прыняліся высякаць.

– О-оох! – раздаваліся час ад часу стогны тых, каму галінкі білі па твары або калючкі ўпіліся ў рукі.

– Нічога, браток, не даецца без мукі. Можна і памучыцца, калі жадаем свайго дамагчыся! – адказваюць на гэта самыя адважныя.

Пасля многіх намаганняў прабіліся праз церне і пайшлі далей.

Ішлі да таго часу, пакуль не натыкнуліся на нейкую агароджу.

Яе таксама павалілі і рушылі далей.

Мала яны прайшлі ў той дзень, пераадольваючы многія, праўда больш дробныя, перашкоды, маючы пры гэтым зусім няшмат ежы: хто ўзяў на дарогу сухога хлеба і трошкі чаго-небудзь да хлеба, хто толькі хлеба, каб сяк-так замарыць чарвячка, а ў трэцяга і хлеба не было. Дзякуй богу яшчэ, што лета, не-не, ды і знойдзеш па шляху якія-небудзь дзікіяплады.

Такім чынам, у першы дзень прайшлі мала, але моцна стаміліся. Вялікім небяспекам не падвяргаліся, і няшчасных выпадкаў не было. Вядома, пры такім вялікім прадпрыемстве не абысціся без здарэнняў, але яны лічацца абы чым, напрыклад: нейкай жанчыне абадрала цернем левае вока, і яна прыклала мокрую анучу, дзіцяці ўдарыла шастом па ножцы – зараз ён кульгае і плача, стары заблытаўся ў зарасніках ажыны, упаў і вывіхнуў нагу, яму прывязалі да нагі тоўчануюцыбулю, і ён па-геройску пераносіць боль і адважна ідзе за правадыром, абапіраючыся на палку. (Шматлікія, праўда, казалі, што дзед хлусіць, быццам вывіхнуў нагу, прыкідваецца, таму што задумаў вярнуцца назад.) Нарэшце, мала ў каго няма стрэмак ў руках, не падрапан твар. Мужчыны гераічна церпяць, жанчыны праклінаюць гадзіну, калі рушылі ў дарогу, а дзеці застаюцца дзецьмі, яны, вядома, плачуць, не разумеючы, наколькі шчодра будуць ўзнагароджаныя гэтыя пакуты і боль.

На вялікае шчасце і на радасць усім з правадыром нічога не здарылася. Яго, праўда, вельмі засцерагалі, але ўсё ж – усё ж і вязе чалавеку!

Спыніўшыся на начлег, памаліліся і падзякавалі спадары, што першы дзень падарожжа мінуў шчасліва і правадыру іх ня прычынена ні найменшага зла. Потым узяў слова адзін з тых, адважных. Шнар ад удару лазой рассякаў яго твар, але ён не звяртаў на гэта ніякай увагі.

– Браты! – пачаў ён. – Адзін дзень, дзякуй богу, мы пражылі шчасліва. Нам нялёгка, але мы павінны па-геройску пераадолець усе перашкоды, ведаючы, што гэты пакутлівы шлях вядзе нас да шчасця. Добры Божа, захавай нашага правадыра ад усякага зла, каб і далей ён вёў нас так жа паспяхова …

– Калі так пойдзе, заўтра я і другое вока страчу, – злосна прабурчала пацярпелая жанчына.

– О-оой, нага мая, нага! – залямантаваў дзед, Падбадзёраны яе заўвагай. Дзеці нямоўчна хныкаюць, равуць, і ў маці ледзь атрымоўваецца уціхамірыць іх хоць на час, каб пачуць словы прамоўцы.

– Так, страціш і іншае вока, – успыхнуў прамоўца, – хай абодва страціш! Нічога не здарыцца, калі нейкая жанчына страціць за такую вялікую справу два вока! Ганьба! Ты што, не хочаш шчасця і дабрабыту сваім дзецям? Хоць бы і палова нас загінула за гэтую справу! Іш ты, падумаеш, адно вока! Ды на што табе вочы, калі ёсць каму глядзець і весці нас да шчасця? Ужо не адмовіцца ці нам з-за свайго вока ды з-за дзедавай ногі ад нашай справы?

– Хлусіць дзед! Хлусіць ён, прыкідваецца, каб вярнуцца назад! – пачуліся галасы з усіх бакоў.

– Каму, браты, невыносна, – зноў уступіў прамоўца, – хай вернецца, а не стогне тут і не бянтэжыць іншых. Што тычыцца мяне, то я пайду за гэтым мудрым правадыром, пакуль жывы.

– Усе мы, усе пойдзем за ім, пакуль жывыя.

Правадыр маўчаў.

Людзі зноў сталі прыглядацца да яго і перашэптвацца:

– Толькі маўчыць і думае.

– Мудры чалавек!

– Паглядзіце, які ў яго лоб!

– І ўсё хмурыцца.

– Сур’ёзны!

– Адважны, па ўсім відаць.

– Адважны, бог з ім, – плот, агароджа, хмызняк – усё паламаў. Толькі пастуквае палкай, нахмурыўшыся, і нічога не кажа, а ты ўжо разумей, што да чаго.

(наступная старонка)

Правадыр (1/3)

– Браты, я выслухаў ўсе вашы прамовы і цяпер прашу выслухаць мяне. Усе нашы размовы і ўгаворы дарэмныя, пакуль мы жывем у гэтым бясплодным краі. На пяску і камені нічога не нарадзілася і ў дажджлівыя гады, чаго ж чакаць у такую ​​засуху, падобнай да якой, хіба, ніхто дагэтуль і не бачыў. Дакуль жа будзем мы вось так збірацца і марнаваць словы? Жывёла ў нас дыхне без корму, яшчэ крыху – і нашы дзеці загінуць ад голаду разам з намі. Мы павінны абраць іншы шлях, больш надзейны і разумны. Я мяркую, што лепш за ўсё пакінуць гэты бясплодны край і адправіцца па белым свеце шукаць ўрадлівую зямлю, таму што так больш жыць нельга.

Так некалі на нейкім зборышчы казаў аслабелым голасам адзін з жыхароў бясплоднага краю. Дзе і калі гэта было, я думаю, не тычыцца ні вас, ні мяне. Галоўнае, вы павінны паверыць мне, што так сапраўды было калісьці ў нейкай краіне, і гэтага цалкам дастаткова. Раней, праўда, я лічыў, што ўся гэтая гісторыя выдумана мной самім, але паступова я вызваліўся ад гэтай страшнай памылковай думкі і цяпер цвёрда перакананы, што ўсё тое, пра што я вам цяпер раскажу, на самой справе было і не магло не быць і што я ніякім чынам не мог гэтага выдумаць.

Слухачы, якія стаялі засунуўшы рукі за пояс, з бледнымі, змарнелымітварамі, з тупым, бессэнсоўным поглядам памутнелых вачэй, нібы ажылі пры гэтых мудрых словах. Кожны ўжо ўяўляў сябе ў нейкім чароўным, райскім месцы, дзе пакутлівая і цяжкая праца ўзнагароджваецца багатым жнівом.

– Правільна, правільна! – падхапілі слабыя галасы з усiх бакоў.

– А гэта бліз…к…а? – пачуўся дрыготкі шэпт з кута.

– Браты! – загаварыў другі ўжо больш гучным голасам. – Мы павінны адразу прыняць гэтую прапанову, таму што больш так працягвацца не можа. Мы працуем, пакутваем, і ўсё дарма. Сеялі, адрываючы апошняе ад сябе, але разліваліся горныя патокі і выносілі з гэтых скал насенне разам з зямлёй, пакідаючы голы камень. Дык няўжо павінны мы вечна жыць тут і, працуючы з раніцы да ночы, галадаць і хадзіць па-ранейшаму босымі і голымі? Нам трэба шукаць лепшую, ўрадлівую зямлю, дзе за нашу цяжкую працу мы атрымаем багаты плён.

– Хадзем, зараз жа хадзем, таму што тут жыць нельга, – зашапталіся ў натоўпе, і людзі парывіста ірвануліся кудысьці.

– Пастойце, браты, куды вы? – усклікнуў той, першы. – Нам трэба ісці, але так нельга. Мы павінны ведаць, куды ідзем, а то замест выратавання загінем яшчэ хутчэй. Я прапаную абраць правадыра, якому ўсе мы будзем паслухмяныя і які павядзе нас самым правільным, лепшым і самым кароткім шляхам.

– Давайце абярэм, неадкладна абярэм!.. – пачулася з усіх бакоў.

И тут начались препирательства, наступил сущий хаос. Все говорят, но никто никого не слышит и не может расслышать. Распадаются на отдельные группы, договариваются о чем-то, но и группы распадаются, и вот уже, взявшись за руки, расходятся парами, один другому что-то доказывает и тащит куда-то за рукав, прижимая палец к губам. А потом снова сливаются вместе и снова говорят все разом.

І тут пачаліся спрэчкі, наступіў сапраўдны хаос. Усе кажуць, але ніхто нікога не чуе і не можа пачуць. Распадаюцца на асобныя групы, дамаўляюцца пра нешта, але і групы распадаюцца, і вось ужо, узяўшыся за рукі, разыходзяцца парамі, адзін другому нешта даказвае і цягне кудысьці за рукаў, прыціскаючы палец да вуснаў. А потым зноў зліваюцца разам і зноў кажуць усе разам.

– Браты! – сярод глухіх галасоў вылучаецца раптам чыйсьці больш моцны. – Так мы нічога не зробім, нічога не дасягнем. Усе кажуць, і ніхто нікога не слухае. Абярэм правадыра! Але каго маглі б мы выбраць? Хто з нас падарожнічаў і ведае дарогі? Мы ўсе добра знаёмыя адзін з адным, і я першы не адважыўся б даверыцца са сваімі дзецьмі нікому з прысутных тут. Але скажыце мне, хто вунь той падарожнік, што з самай раніцы сядзіць у цені пры дарозе?

Наступіла цішыня, усе напружылі погляды да невядомага, аглядваючы яго з ног да галавы.

Чалавек гэты, ужо не малады, з цёмным тварам, амаль схаваным доўгімі валасамі і барадой, сядзіць моўчкі і ў задуменні ўдарае па зямлі тоўстай палкай.

– Учора я бачыў гэтага самага чалавека з нейкім хлопчыкам. Яны ішлі па вуліцы, трымаючыся за рукі. Увечары хлопчык прайшоў па вёсцы адзін, а гэты застаўся тут.

– Кінь ты, брат, усё гэта дробязі і глупства, нечага губляць час на разбор, хто ён ды што. Ясна – падарожнік здалёку, бо ніхто з нас яго не ведае, і яму-то ўжо напэўна добра вядомы прамой і самы кароткі шлях, куды нас павесці. Ён робіць уражанне чалавека вельмі разумнага, таму што ўвесь час маўчыць і ўвесь час думае. Які-небудзь балбатун на яго месцы даўно б ужо ўмяшаўся ў нашу гутарку, а ён з якога часу сядзіць у поўнай адзіноце і маўчыць.

– Вядома, маўчыць чалавек і думае пра нешта. Не іначай як самы разумны чалавек, – далучыліся астатнія і зноў прыняліся разглядацьчужаземца, пры гэтым кожны адкрываў у ім усё новыя бліскучыя якасці, новыя доказы яго незвычайнай мудрасці.

Без далейшай размовы усе сышліся на тым, што будуць прасіць гэтага падарожніка, якога сам бог ім паслаў, павесці іх на пошукі лепшага краю, больш урадлівай зямлі, стаць іх правадыром, якому яны абавязваюцца безадказна падпарадкоўвацца.

Яны выбралі са свайго асяроддзя дзесяць чалавек і ўпаўнаважвалі іх выкласці чужаземцу рашэнне сходу, распавесці пра цяжкія абставіны і выпрасіць яго згоды быць іх правадыром.

І вось пайшлі гэтыя дзесяць, пакорліва пакланіліся мудраму старцу, і адзін з іх пачаў размову аб бясплоднай глебе іх краю, аб засухе, аб гаротным стане, у якім яны апынуліся цяпер, і скончыў так:

– Гэта і прымушае нас пакінуць свой край, свае дамы і адправіцца на пошукі лепшай краіны. І як раз цяпер, калі нам трапіла настолькі шчаслівая думка, сам Бог змілаваўся над намі, паслаўшы цябе, мудры і светлы чужак, каб ты павёў нас і выратаваў ад бяды. Ад імя ўсіх тутэйшых жыхароў мы просім цябе стаць нашым правадыром, і куды ты, туды і мы за табой. Ты ведаеш дарогу, ды ты і сам народжаны, напэўна, у больш шчаслівай айчыне. Мы абяцаем ва ўсім слухаць цябе і падпарадкоўвацца любому твайму загаду. Ці згодны ты, мудры чужаземец, выратаваць ад гібелі столькі душ, ці будзеш ты нашым правадыром?

Мудры чужак ні разу не падняў галавы, пакуль гаварылася гэтая кранальная прамова. Ён нібы застыў у адной і той жа паставе. Апусціўшы галаву, нахмурыўшыся, ён удараў палкай аб зямлю і думаў. Калі гаворка скончылася, ён, не мяняючы паставы, коратка і выразна прамовіў:

– Буду!

– Ці можам мы ісці за табой у пошуках лепшага краю?

– Можаце! – вымавіў мудры старац, не падымаючы галавы.

Натхнёныя гэтым, усе бурна выказвалі сваю падзяку, але мудрэц не прамовіў больш ні слова.

Пасланцы паведамілі сходу аб паспяховых перамовах, дадаўшы, што толькі цяпер зразумелі, які вялікі розум заключаны ў гэтым чалавеке.

– Ён нават не рушыў з месца, не падняў галавы, каб хоць паглядзець, хто гаворыць. Маўчыць і думае. У адказ на ўсе нашы прамовы і падзякі сказаў толькі два словы.

– Праўдзівы мудрэц!.. Рэдкасны розум!.. – весела паўтаралі з усіх бакоў, сцвярджаючы, што сам Бог паслаў яго, як анёла з нябёсаў, каб выратаваць іх. Усе цвёрда верылі цяпер у свайго правадыра, і нішто на свеце не магло б пахіснуць ў іх гэтай веры.

Такім чынам, на сходзе было вырашана адправіцца ў дарогу заўтра на світанні.

(Наступная старонка)