Tag Archive | рана

Правадыр (3/3)

(папярэдняя старонка)

Так прайшоў першы дзень, а за ім і яшчэ некалькі з такім жа поспехам… І нічога важнага не адбылося, дробязі ўсё: зваліліся ў роў, з’ехалі пад адхон, наляцелі на пляцень, заблыталіся ў зарасніках ажыны і дурнушника, у некаторых паламаныя рукі і ногі, у іншых разбітыя галовы, але ўсё пакуты пераносяцца стойка. Загінуў сёй-той са старых, але ім паміраць і без гэтага час прыйшоў. «Памерла б усё роўна і дома, а ў дарозе тым больш», – заўважыў тое самае прамоўца, падбадзёрваючы народ і заклікаючы ісці далей. Загінула і некалькі малых, па годзіку, па два, але бацькі змацавалі сэрца, – на тое, відаць, божая воля, ды і гора менш, калі дзеці маленькія. «Гэта яшчэ што за гора, а бывае, не прывядзі бог, губляюць бацькі дзяцей, калі б ужо ў пару іх жаніць ці замуж аддаваць. Лепш раней, калі ўжо так наканавана, лягчэй ўсё ж!» – супакойваў усё той жа прамоўца. Многія кульгаюць і ледзь плятуцца, іншыя абвязалі хусткамі галавы і мокрыя анучы прыклалі да гузоў на лбе, у некаторых рука на перавязі; усе абадралі, адзенне вісіць жмутамі, аднак ідуць, шчаслівыя, усё далей і далей. І яшчэ лягчэй бы гэта пераносілі, калі б не мучыў іх голад. Аднак трэба ісці наперад.

Але аднойчы здарылася нешта больш важнае.

Правадыр ідзе наперадзе, за ім адважныя; дваіх, праўда, ужо не хапае сярод іх. Дзе яны – невядома. Па агульным меркаванні, здрадзілі і збеглі. Неяк згадаў пра гэта і той прамоўца, кляймуючы іх за ганебную здраду. Некаторыя – такіх няшмат – мяркуюць, што і яны загінулі ў шляху, але сваё меркаванне не выказваюць, каб не палохаць народ. За храбрацоў вынікаюць і ўсе астатнія. Раптам перад імі раскрылася велічэзная, бяздонная прорва, сапраўдная бездань. Камяністыя краі яе настолькі стромыя, што страшна і крок ступіць, спыніліся і самыя адважныя, запытальна гледзячы на ​​правадыра. Ён маўчыць, апусціўшы галаву, нахмурыўшыся, і смела крочыць наперад, звыкла удараючы палкай то справа, то злева, што, на думку многіх, надае яму яшчэ больш годнасці. Ён ні на каго не глядзіць, нічога не кажа, на яго твары ніякіх пераменаў, ні ценю страху. Бездань ўсё бліжэй. Нават і тыя, адважныя з адважных, збялелі як палатно, але мудрага, знаходліваму і адважнаму правадыру ніхто не адважваецца пярэчыць і словам. Яшчэ два кроку – правадыр над самай прорвай. У смяротным жаху, з шырока расплюшчанымі вачыма, усё і падаліся назад, а адважны, забыўшыся пра дысцыпліну, ледзь было ўжо не спынілі правадыра, але не паспелі; ён ступіў раз, ступіў другі і сарваўся ў прорву.

Наступіла замяшанне, пачуліся галашэнне, крыкі, усіх ахапіў страх. Некаторыя нават пусціліся наўцёкі.

– Спыніцеся, куды бяжыце, браты! Хіба так трымаюць слова? Мы павінны ісці наперад за гэтым мудрым чалавекам, які ведае, што робіць, не шалёны ж ён, каб губіць сябе. Наперад, за ім! Гэта найвялікшая, але, магчыма, і апошняя цяжкасць на нашым шляху! Хто ведае, можа быць ужо тут, за гэтай прорвай, тая дзівосная, урадлівая зямля, якую бог прыгатаваў для нас. Толькі наперад, без ахвяр нічога не дасягнеш! – так сказаў усё той жа прамоўца і, зрабіўшы два крокі, знік у прорвы. За ім ступілі тыя, адважныя, а за імі кінуліся ўсе астатнія.

Крыкі, стогны. Людзі кулём коцяцца ўніз. Дзе тут застацца цэлым, можна паклясціся, што ніхто жывым з гэтай бездані не выберацца. Але жывучы чалавек. Правадыру на рэдкасць пашанцавала: падаючы, ён зачапіўся за нейкі куст і здолеў паволі выбрацца наверх без найменшых пашкоджанняў.

Пакуль там, унізе, раздаваліся крыкі, крыкі і глухія стогны, ён сядзеў нерухома. Толькі маўчаў і думаў. Некаторыя знявечаныя пачалі ў лютасьці праклінаць яго, але ён не адгукнуўся і на гэта.

Тыя, каму пашчасціла, скочваючыся ў прорву, ухапіцца за куст або за дрэва, з цяжкасцю выбіраліся цяпер наверх. Гэты зламаў нагу, той руку, у трэцяга разбіта галава, і кроў залівае яму твар, – усё ў агульным пацярпелі, толькі правадыр застаўся цэлым. Пазіраюць на яго коса, з нянавісцю і стогнуць, ад болю, а ён хоць бы галаву падняў. Маўчыць і думае, як ўсякі мудрэц!

Прайшоў яшчэ некаторы час. Людзей станавілася ўсё менш. Кожны дзень выносіў каго-небудзь; іншыя кідалі гэты шлях і вярталіся назад.

Ад шматлікага натоўпу засталося чалавек дваццаць. Адчай і сумнеў на тварах усіх змардаваных ад напружання і голаду, але ўсе маўчаць. Маўчаць, падобна правадыру, і ідуць. Нават і той палымяны прамоўца журботна калыхае галавой. Цяжкі гэта быў шлях.

З кожным днём адсяваліся і гэтыя некалькі, засталося ўсяго з дзесятак. На тварах поўны адчай, чуюцца толькі стогны і крыкі.

Гэта ўжо не людзі, а знявечаныя калекі. Кульгаюць на самаробных мыліцах, рукі падвешаныя на хустках, падвязаных вакол шыі. На галовах цэлыя копы павязак, прымочак, абмотак. Цяпер, калі б нават хацелі пайсці на новыя ахвяры, яны не змаглі б гэтага зрабіць, бо на целе ў іх не засталося ніводнага жывога месца.

Страцілі веру і надзею і тыя, адважныя і самыя ўстойлівыя, але ўсё ж яны ідуць, дакладней, цягнуцца з апошніх сіл, стогнучы і лямантуючы ад болю. Ды што рабіць, не вярнуцца. Прынесці столькі ахвяр і зараз адступіць са шляху?

Сцямнела. Ідучы такім чынам на мыліцах, яны раптам выявілі, што правадыра наперадзе няма. Крок, другі – і зноў усе паляцелі ў прорву.

– Ой, нага… О-оой, матуля мая, рука… О-ооой! – Выгукі патанулі ў агульных лямантах, крыках і стогнах. Нейкі прыдушаны голас нават ганьбіў слаўнага правадыра, але неўзабаве змоўк.

Калі развіднела, правадыр зноў сядзеў у той жа самай позе, як і ў дзень яго абрання. Ён зусім не змяніўся з тых часоў.

З ямы выкараскаўся прамоўца, за ім яшчэ двое. Скалечаныя і скрываўленыя, яны аглядаліся па баках, спрабуючы высветліць, колькі іх засталося. Іх было ўсяго трое. Смяротны страх і адчай напоўнілі іх душы. Мясцовасць незнаёмая, скалы ды голы камень вакол, нічога падобнага на дарогу. Дні два назад яны яшчэ ішлі па нейкай дарозе, але звярнулі з яе. Яны ішлі за правадыром.

Яны ўспомнілі пра сваіх сяброў і таварышаў, пра родных, якія загінулі на гэтым жахлівым шляху, і іх ахапіла безвыходная туга, якая была мацнейшай за болі ў скалечаных членах. Уласнымі вачыма яны глядзелі на ўласную пагібель.

Тады прамоўца падышоў да правадыра і спытаў:

– Куды ж цяпер?

Маўчанне.

– Куды ты вядзеш нас і куды прывёў? – працягваў ён змучаным, дрыготкім голасам, поўным болю, адчаю і горычы. – Мы даверыліся табе разам са сваімі сем’ямі і пайшлі за табой, пакінуўшы хаты і магілы сваіх продкаў, каб выратавацца ад гібелі, якая нас чакала ў тым марным краі. А ты загубіў нас тут. Дзве сотні сямействаў павялі мы за табой, а цяпер пералічы, колькі нас засталося.

– А хіба вы не ўсе тут? – працадзіў правадыр, не падымаючы галавы.

– Пра што ты пытаеш? Падымі галаву, паглядзі, палічы, колькі нас ацалела на гэтым няшчасным шляху. Паглядзі, на каго мы падобныя. Лепш бы памерці, чым застацца такімі пачварамі.

– Не магу я паглядзець…

– Чаму?

– Я сляпы!

Запанавала маўчанне.

– Ты ў дарозе згубіў зрок?

– Я сляпым нарадзіўся.

Усе трое ў роспачы апусцілі галовы.

Восеньскі вецер пагрозліва скуголіць ў гарах, разносячы сухое лісце; скалы ахутаў туман, а ў сыром, халодным паветры чуецца толькі шолах крылаў і раздаецца злавеснае карканне варон. Сонца ўтоена ў аблоках, якія коцяцца па небе і таропка бягуць кудысьці далей, далей. Гэтыя трое пераглянуліся, ахопленыя смяротным жахам.

– Куды ж цяпер ісці? – прамовіў адзін, і голас яго прагучаў як з магілы.

– Не ведаем.

 

У Белградзе, 1901.
Перакладзена для праекта «Радое Дамановіч» Ганнай Тарасевіч, 2020.

Правадыр (2/3)

(папярэдняя старонка)

Раніцай сабраліся ўсе, хто адважыўся пусціцца ў далёкі шлях. Больш за дзвесце сямействаў прыйшло ў дамоўленае месца, толькі нешматлікія засталіся вартаваць родныя ачагі.

Цяжка было глядзець на гэтых няшчасных, вымушаных горкай доляй кінуць край, дзе яны нарадзіліся, пакінуць магілы сваіх продкаў. Іх асунутыя, змарнелыя твары абпалены сонцам, працяглыя пакуты, безвыходнае гора наклалі адбітак на ўсё іх аблічча. Але ў гэтую раніцу ў іх вачах ўпершыню бліснуў прамень надзеі, азмрочаны, праўда, сумам па радзіме. Вунь у таго старога ўжо коцяцца слёзы па маршчыністаму твару, уздыхаючы, ён скрушна калыхае галавой, поўны няясных прадчуванняў. Куды больш ахвотна застаўся б ён тут і, зведаўшы ўсе пакуты, склаў свае косці на гэтай строме, ня пускаючыся на пошукі лепшага краю; многія жанчыны галосяць, развітваючыся з памерлымі, магілы якіх пакідаюць; мужчыны, баючыся расчуліцца, прыкрыкваюць на іх: «Чаго ж вы хочаце? Каб мы і далей галадалі ў гэтым праклятым краі і жылі ў нейкіх норах?» Але яны і самі з радасцю, калі б толькі гэта было магчыма, захапілі бы з сабой увесь гэты пракляты край, усе гэтыя бедныя халупы.

Шум і гоман, як заўсёды пры натоўпу народа. Усхваляваныя і мужчыны і жанчыны, ды і дзеткі, што ўладкаваліся ў маці на гарбу, паднялі крык; па-свойму ўсхваляваныя і жывёлы. Іх, праўда, замала – зрэдку ўбачыш то кароўку, то худую з вялікай галавой і тоўстымі нагамі раскудлачаную клячу, нагружаную нейкімі коўдрамі, торбамі, мяшкамі. Бедная жывёла згінаецца пад цяжарам, але трымаецца з апошніх сіл, а то і зарагоча парой. Гэтыя вядуць за сабой наўючанага асла; дзеткі цягнуць на ланцужках сабак. Тут, зразумела, і размовы, і крык, і лаянка, і галашэнне, і плач, і брэх, нават нейкі асёл падаў голас, толькі правадыр не вымавіў ні слова, быццам уся гэтая мітусня яго зусім не датычыць. Праўдзівы мудрэц!

Ён працягвае сядзець, панурыўшы галаву, маўчыць і думае, хіба што сплюне зрэдку – і гэта ўсё. Але як раз таму папулярнасць яго да таго ўзрасла, што ўжо кожны гатовы быў, як той казаў, кінуцца за ім у агонь і ваду.

– Эх, і пашанцавала ж нам знайсці такога чалавека, – з гонарам скажа хто-небудзь, паважна гледзячы на правадыра. – Прапалі б мы без яго. Што за розум, братка ты мой! Толькі вось маўчыць, слова яшчэ не прамовіў!

– А што яму гаварыць? Хто шмат кажа, мала думае. Мудры чалавек, зразумела, не толькі маўчыць, але і думае пра нешта!.. – дадасць іншы з не меншай павагай.

– Так, не так лёгка весці за сабой столькі народу! Тут ёсць над чым падумаць, калі ўжо прыняў на сябе такой абавязак, – ізноў заступіцца першы.

Але пара ў дарогу. Пачакалі трохі, ці надумае яшчэ хто далучыцца да іх, але таму што жадаючых не аказалася, вырашылі не марудзіць больш.

– Дык як, рушым? – пытаюцца правадыра.

Ён моўчкі падняўся.

Правадыра адразу атачылі самыя адважныя, каб у выпадку няшчасця быць побач з ім і ахоўваць яго ад усякай небяспекі.

Па-ранейшаму хмурны, не падымаючы галавы, правадыр рушыў наперад, з годнасцю памахваючы перад сабой палкай, і натоўп крануўся за ім, прагукаўшы некалькі разоў: «Жыве!» Правадыр прайшоў яшчэ некалькі крокаў і наляцеў на агароджа каля будынку абшчыны. Тут, вядома, ён спыніўся, спыніўся і натоўп. Правадыр адступіў крыху і два-тры разы ўдарыў палкай па агароджу.

– Што рабіць? – пытаюць яго.

Маўчанне.

– Як што рабіць? Разбірацьагароджа – вось што рабіць! Бачыш, чалавек паказвае палкай, што трэба рабіць! – закрычалі тыя, што былі ля правадыра.

– Вунь вароты, вунь вароты! – крычаць дзеці і паказваюць на вароты на супрацьлеглым баку.

– Тс, ціха, дзеці!

– О, Божа, што ж гэта робіцца! – хрысцяцца жанчыны.

– Маўчыце, ён ведае, што трэба. Давайце разбіраць плот!

У адно імгненне плот расцягнулі, нібы яго і не было. Прайшлі.

Не паспелі зрабіць і сто крокаў, як правадыр зайшоў у зараснікі церняў і спыніўся. З цяжкасцю выбраўся ён назад і пачаў біць палкай па зямлі то ўправа, то ўлева. Усе ўсталі.

– Што там зноў? – крычаць заднія.

– Прабіцца трэба праз цярноўнік! – прапануюць тыя, што атачаюць правадыра.

– Вунь дарога! Вунь дарога за кустамі! – крычаць дзеці, ды і дарослыя, з задніх шэрагаў.

– «Вунь дарога! Вунь дарога!» – гнеўна перадражніваюць тыя, што каля правадыра. – А вы ведаеце, куды ён вядзе, слепакі няшчасныя? Нельга ўсім камандаваць. Ён ведае, дзе прайсці лепш і хутчэй! Высякаць хмызняк!

Прыняліся высякаць.

– О-оох! – раздаваліся час ад часу стогны тых, каму галінкі білі па твары або калючкі ўпіліся ў рукі.

– Нічога, браток, не даецца без мукі. Можна і памучыцца, калі жадаем свайго дамагчыся! – адказваюць на гэта самыя адважныя.

Пасля многіх намаганняў прабіліся праз церне і пайшлі далей.

Ішлі да таго часу, пакуль не натыкнуліся на нейкую агароджу.

Яе таксама павалілі і рушылі далей.

Мала яны прайшлі ў той дзень, пераадольваючы многія, праўда больш дробныя, перашкоды, маючы пры гэтым зусім няшмат ежы: хто ўзяў на дарогу сухога хлеба і трошкі чаго-небудзь да хлеба, хто толькі хлеба, каб сяк-так замарыць чарвячка, а ў трэцяга і хлеба не было. Дзякуй богу яшчэ, што лета, не-не, ды і знойдзеш па шляху якія-небудзь дзікіяплады.

Такім чынам, у першы дзень прайшлі мала, але моцна стаміліся. Вялікім небяспекам не падвяргаліся, і няшчасных выпадкаў не было. Вядома, пры такім вялікім прадпрыемстве не абысціся без здарэнняў, але яны лічацца абы чым, напрыклад: нейкай жанчыне абадрала цернем левае вока, і яна прыклала мокрую анучу, дзіцяці ўдарыла шастом па ножцы – зараз ён кульгае і плача, стары заблытаўся ў зарасніках ажыны, упаў і вывіхнуў нагу, яму прывязалі да нагі тоўчануюцыбулю, і ён па-геройску пераносіць боль і адважна ідзе за правадыром, абапіраючыся на палку. (Шматлікія, праўда, казалі, што дзед хлусіць, быццам вывіхнуў нагу, прыкідваецца, таму што задумаў вярнуцца назад.) Нарэшце, мала ў каго няма стрэмак ў руках, не падрапан твар. Мужчыны гераічна церпяць, жанчыны праклінаюць гадзіну, калі рушылі ў дарогу, а дзеці застаюцца дзецьмі, яны, вядома, плачуць, не разумеючы, наколькі шчодра будуць ўзнагароджаныя гэтыя пакуты і боль.

На вялікае шчасце і на радасць усім з правадыром нічога не здарылася. Яго, праўда, вельмі засцерагалі, але ўсё ж – усё ж і вязе чалавеку!

Спыніўшыся на начлег, памаліліся і падзякавалі спадары, што першы дзень падарожжа мінуў шчасліва і правадыру іх ня прычынена ні найменшага зла. Потым узяў слова адзін з тых, адважных. Шнар ад удару лазой рассякаў яго твар, але ён не звяртаў на гэта ніякай увагі.

– Браты! – пачаў ён. – Адзін дзень, дзякуй богу, мы пражылі шчасліва. Нам нялёгка, але мы павінны па-геройску пераадолець усе перашкоды, ведаючы, што гэты пакутлівы шлях вядзе нас да шчасця. Добры Божа, захавай нашага правадыра ад усякага зла, каб і далей ён вёў нас так жа паспяхова …

– Калі так пойдзе, заўтра я і другое вока страчу, – злосна прабурчала пацярпелая жанчына.

– О-оой, нага мая, нага! – залямантаваў дзед, Падбадзёраны яе заўвагай. Дзеці нямоўчна хныкаюць, равуць, і ў маці ледзь атрымоўваецца уціхамірыць іх хоць на час, каб пачуць словы прамоўцы.

– Так, страціш і іншае вока, – успыхнуў прамоўца, – хай абодва страціш! Нічога не здарыцца, калі нейкая жанчына страціць за такую вялікую справу два вока! Ганьба! Ты што, не хочаш шчасця і дабрабыту сваім дзецям? Хоць бы і палова нас загінула за гэтую справу! Іш ты, падумаеш, адно вока! Ды на што табе вочы, калі ёсць каму глядзець і весці нас да шчасця? Ужо не адмовіцца ці нам з-за свайго вока ды з-за дзедавай ногі ад нашай справы?

– Хлусіць дзед! Хлусіць ён, прыкідваецца, каб вярнуцца назад! – пачуліся галасы з усіх бакоў.

– Каму, браты, невыносна, – зноў уступіў прамоўца, – хай вернецца, а не стогне тут і не бянтэжыць іншых. Што тычыцца мяне, то я пайду за гэтым мудрым правадыром, пакуль жывы.

– Усе мы, усе пойдзем за ім, пакуль жывыя.

Правадыр маўчаў.

Людзі зноў сталі прыглядацца да яго і перашэптвацца:

– Толькі маўчыць і думае.

– Мудры чалавек!

– Паглядзіце, які ў яго лоб!

– І ўсё хмурыцца.

– Сур’ёзны!

– Адважны, па ўсім відаць.

– Адважны, бог з ім, – плот, агароджа, хмызняк – усё паламаў. Толькі пастуквае палкай, нахмурыўшыся, і нічога не кажа, а ты ўжо разумей, што да чаго.

(наступная старонка)