Ditari i gjuetarit (4/4)

(Faqja e meparshme)

Tanë ditën e kalova në gjueti dhe kur ra mbramja gjindesha larg prej shtëpis në lamë te axha im.

Lama gjindet në skajin e kories së madhe, te rruga. Për kët punë asht çelë posaçërisht toka. Puhija e mbramjes shushuriron nëpër gjethet e qarrave të naltë, degzat e thata rrapllojnë tanë pylli sikur digjet në dritën e kandshme, të flashkët, të kuqrremtë, parajzi, të cilën e derdhë dielli tue perëndue. Prei kories përtej lamës ndihet gungatja e pllumbave dhe të guguruemit e turtujve dhe sa ma tepër që perëndimi bahet ma i sbetë gugurima asht gjithnji ma e fortë. Nëpër rrugë ngrihen re tymi. Barijt u grahin dhenve dhe gjedhit. Shpërthejnë pallja dhe blegrimi. Bariu i vogël në ndonji guracak të dobët, pa shalë e fre. Kalin e kërleshun, me kopresh në krye, të ngadalshëm, pa kurrfarë stolije, bariu e qëllon me kambë të zbathuna e tërheqë kapistrën dhe shan kurse kali i dobët e shtjen kryet në ndonji therrishte të çkuli ende pak bar, ashtu kalmthi ose të këpusi ndonji kungelë. Në lamë asht mbarshtrue gruni me bykë. me kashta asht stivue rreth strumbullari, dhe njerzit presin që të dali hana për me e hjedhë grunin. Në fund të muIlinit me erë, në nji krekëz janë varrë torbat dhe tenxheret. Nën te rrin grueja dhe i jep fëmis gji, kurse nji burrë tash disa vjet stërvitet me ba kapelë prej kashte. Në skajin tjetër pak matej, në korie, koten kuajt e nxjerrun prej lamës, nëpër vithe e trup zbardh djersa që ka zanë kore si shkumbë sapuni. Pranë tyne qerri dhe qet e lidhun për zhgjedhë janë shtri të qetë, rishpërtypin, lëvrisin nganjiherë dhe zgjedha kërset e cingrrojnë cingaret që iu laviren për qafe. Përtej rrugës ara, prej saj korrtarët nisen nëpër shtëpija, grat me duqet në krah ku gjinden çanakët dhe vorbat e shprazta ndër torba e ndonjena e banë edhe fëmin në djep në shpinë. Vajzat me shamija të bardha hjedhun mbi krye dhe me njanin skaj të fundit kapun për bel, ku shifet këmisha e bardhë e trashë prej linit, shkojnë të përqafueme dy nga dy. Me drapna në sup këndojnë n’at kuqrrim të mrekullueshëm të mbramjes:

„O jaran a po të dhambin plagët”

Heshtin dhe djelmoshat me guna të vogla mbi krah dhe drapën të ngjitun për bel shkojnë mbas me kapela kashte me strehe të gjanë, këmisha e djersitun u asht ngjitë për shpatulla, kurse pluhni e halat janë kapë për fvtyrën e djersitun. Ata iu përgjigjen me za të pilotë disi të dhimbshëm:

„Po t’mos dhimbshin, plag’ s’do t’ishin thirrë.”

Ma pleqt ndejten ende nji trohë, erdhën këndej te xhaxha, u ulën të gjithë në bar në korie.

Perëndimi gjithnji ma i zbetë, nëpër mugullinën e parë lakuriqet, kryqzohen, del ndonji flanzë dhe ngrihei tue i rrahë krahët, pllumbat gugatin gjithnji ma fortë. Xhaxhaj e shkund prej gjoksiv këmishën e djersitun, që ngjitet për trup. dhe që asht nxi nga pluhni e halat. Flokët, mustaqet dhe mjekrën i ka plot me pluhun, kurse djersa asht përzie me pluhun nëpër fytyre dhe shkri më nja. Fshihet me skajin e mangës së gjanë të këmishës së bardhë. Puhija e freskon.

— Epmani, fëmij, bardakun.

— Ia sollën bardakun plot me raki.

Ai muer bardakun, i lëmoi mustaqet e thime, e derdhi pakëz bardakun, mbasi ia hoqi mutuzën prej gjetheve të lisit, bani kryq disa herë dhe filloi:

— O zot ndihmoma dhe gëzona, ndihmoje çdo vlla dhe puntor të vyeshëm, katundarin që ushqen dhe krymbat edhe mizat përdhese dhe shpendët e malit edhe nëpunsit. Ti, o zot i vetëm, ngjitja dorën atij dhe ndihmoje. T’u turrsha Millojë! — përshëndet komshin e vet.

Edhe ky poashtu bani kryq, derdhi pak bardakun dhe bekoi:

— O zot, ndihmona dhe gëzona dhe epna çdo të mirë e shëndet.

Muzgu bahet gjithnji ma i dendun. Gjithnji ma tepër humbin trajtën objektet ma të largta dhe dalngadalë u ba terr. Puhija fryen gjithnji ma fort dhe shushuron nëpër pyll. Mullini i erës mezi shifet turbull në skaj, kuajt dhe qet pranë lamës, ndihet vetëm kur kali tërfullon ose cingrron cingarja dhe kërset zgjedha.

U ba natë. Në lamë mbetën vetëm dy djelmt e axhës. Do të flejnë këtu në kashtë. Edhe unë ndejta me ta. U shtrimë në kashtë sa hangrëm darkë, dhe ata sa u shtrinë fjetën.

Unë rashë në shpinë, shiqova yjt që janë derdhë nëpër qiellin e kaltërt dhe ndëgjova shushurimën misterioze të gjetheve. Për pak duel hana e plotë mbas malit dhe filloi me lundrue nëpër qiellin e kaltërt të pikluem me yj, shëndrisin rrezet e saj t’argjendta dhe e prarojnë rrethinën. Nëpër rrugë kërkllojnë qerret e ngarkueme, prei së largu ndihet se si trokullojnë mullijt e erës, tue kërkllue qerret bijnë cingaret, qajnë dyzanash dhe kris kanga dyzanshe:

„Nat e errtë ti je plot errsi”…

Kanga tretet në largsi dhe mezi mbërrin te unë dhe ndiej:

„Po vuej vuejtje”…

Humbi në natë kur qe befas shpërthen kanga që këndojnë grat tue ba punë dore, e fuqishme dhe e fortë dhe e theu heshtjen e natës.

„Shkëlqe hanë! shkëlqe vajzë!”

Krahnori më gufon prej ambëltimit. Kur papritmas briti nji herë diçka në luginë afër lamës gjithnji ma fort e ma fort, gjithnji ma afër e ma afër dhe ma në fund u ndëgjue edhe shushurima.

M’u çuen rrëqethjet. Zani nji nji si ai që tregojnë per klithtarin.

Krejt dijen time e rrou e zeza dhe më kapi friga. E shtyna Likën që flente bri meje në nji gjum të thellë.

Ai u trand, zgjati veshin, u tmerue dhe më tha tue pëshpëritë:

— Ky ësht klithtari. Po, pasha zotin! Edhe mue diçka ftoftë rreth zemrës dhë tanë fijet e flokëve m’u çuen përpjetë.

— Ta zgjoj bacën.

— Zgjoje.

Ai e tundi. Këceu prej gjumit, përgjoj dhe u çue.

— Ku asht ajo pushka jote? — më pyeti me zfi t’ulët.

I tregova, ai e muer. Neve na tha mos të lëvizim dhe mos të flasim. Shiqoi kapsollin në pushkë, dhe ngadale pa u ndie shkoi në pyll. Na heshtim dhe përqethemi prej frigës, përputhë njam për tjetrin, e ai gogoli me za të çuditshëm ende bërtet gjithnji dhe gjithnji ma me fuqi.

Krisi befas pushka, Jehuen grykat dhe u ba qetsi. Mbas pak ndiem hapat, vjen Garro (ashtu quhej djali ma i madh i xhaxhajt) dhe trheqë diçka.

— Qe klithtari! — tha tue qeshë dhe kur erdhi e fërfiloi para nesh dhelpnën.

— Ama, a asi zani të tmershëm paska?

— Unë mendoj se ju mësoni ndonji send në shkollë dhe ti mbas kaq shkolle nuk din as si e ka zanin dhelpna.

— Sikur të kisha duket so, kam vra sish do t’isha njeri i pasun — tha Garro.

— Si e gjete?

— Unë e dij ku kalon ajo, se mos asht kjo hera e parë!

Garro me të vërtetë ishte në tanë rrethinën i njoftun si ma i pari dhe ma i miri gjuetar dhelpnash.

 

Burim: Radoje Domanoviq, Satirat, Rilindja, Prishtinë 1960. (Përkth. Mehmet Hoxha)

Ditari i gjuetarit (3/4)

(Faqja e meparshme)

Ditën e punës më duhej me shkue në gjueti vetëm, sepse mu n’at kohë, mbas Shën Pjetrit ishte koha e punës ma të madhe fushore, krejt deri në vjeshtën e vonë.

Çohem heret. Isha në nji breg në pyll dhe lindja teksa u skuq, prej tokës thuese ngrihet ngadalë, pa u ndie veli i errët i natës dhe në vend të tij derdhet mbi gjithçka — ngjyra e kuqrremtë e bukur. Agimi qeshet kandshëm në lindje dhe prej asaj buzëqeshjeje të mrekullueshme, plot shije, thuese gjithçka këndjellet, gjithçka noton në lumni e fatbardhsi. E ndjej se si ajo buzëqeshje e agimit u derdh rabi lule, mbi bar, mbi pyje, mbi gjithçka që shiqoj. Njifarë heshtje solemne, nji paqë e thellë. Në shpirt ndiej nji gëzim e çudi, sepse ajo buzëqeshje e agimit, e cila vërshon bujarisht botën me lumni nuk asht buzëqeshje e nji gëzimi të çastit të qenjes së vdekshme, por asht triumfi i natyrës së pavdekshme, i përjetsis. Vetëm zogjt, këto krijesa të vogla shpirtbardha, përshëndesin me kangën e tyne të kandshme kët gëzim, por na ndiejmë ma se nji cicrrim i tyne e trazon kët paqë të thellë të natyrës, por na duket se e ban edhe ma të shyhretshme.

Ndejta kështu në nji lis të rrëxuem, të cilin furtuna e kishte shkulë këtu shpejt me rrajë, dhe kundrova bukurin rreth vedit, thitha thellë fëllimin e kandshëm të mëngjesit dhe gati harrova për çka isha nisë. Rreth meje gjindeshin gjithmonë zogj për t’i gjuejtë. Gugurojnë pllumbat turtujt gungasin, qukapikthat qukasin përdridhen tue u zvarritë rreth degëve të thata ndër qarra të naltë, qëllojnë fuqishëm me sqep drunin e thatë dhe druni i thatë ep kumbim të qartë dhe të kandshëm. Edhe zagari i im kishte ra si unë në nji gjendje shpirtnore lirike. U ul në bisht pranë kambëve të mija dhe medonte diçka thellë. Por kjo ndjesi e ambël e lëshoi ate përpara. U fuk befas në pyll si i tërbuem e lehi sa mujti dhe jehuen grykat. Shiqova n’at anë dhe geri para tij ngjitet nëpër lis. Ai fugoi, zu me këcye përpjetë dhe me kuisë, kurse geri e shtrini bishtin për degë, vështroi frigueshëm me syt e vegjël dhe lëviz para tij kambët e përnjiherë këcen me bishtin e hapun nëpër ajr dhe duket sikur fluturon në nji dru tjetër ma t’afërm, prej andej në të tretin, të katërtin, derisa nuk mbërrini në nji qarr të naltë. Zagari si i tërbuem vrapoi mbas tij dhe filloi me u përvjedhë pa dobi ende ma me zemrim tue ndjekë çdo lëvizje të tij; e kapa pushkën dhe vrapova edhe unë mbas tij. Geri tash në tokë tash në lis, tash prej lisit në lis, ku asht pylli ma i dendun, kurse na energjikisht mbas tij derisa e nxuerëm në patalok, ku u ngjit në nji qarr vetmitar. Këtu ishte shtri me aq mjeshtri për lis sa vëzhgova tanë nji gjys ore derisa e pikasa. Vuna pushkën për faqe dhe e shtina në shej. Pushka krisi, e ai nuk u largue, ndërsa zagari zu me u sjellë vërdall marrzisht nëpër pyll. E ndeza fishekun e dytë dhe ai u përplasë për tokë. Zagari filloi me ulurue prej gëzimit dhe mësyni në te.

— E vrau! — u ndie mbrapa meje zani i njifarë Markut. Ky asht nji fukara i këputun pa askend në botë dhë shërben te nji farë Nikolla, katundar i pasun. Ruen kafshët e punon edhe në fushë. N’at shtëpi asht qysh në vogjli dhe asht mësue aq me njerzit e shtëpis sa e trajtojshin si pjestar të familjes.

— E vrava! — thashë krenarisht, mbasi u ktheva dhe e pashë tue shkapërcye hujt e arës së tij.

— Ka plot kësish: na i faruen krejt arrat! Të kishin me u hangër barem sikurse janë të randë si kungujt. Mirëpo sikur të haheshin nuk do të mundshim me i gjetë kurrkund edhe sikur të paguejshim për secilin ma tepër se për derkun ma të mirë.

Marku më foli kështu, tue hecë ma afër meje dhe kur m’u afrue krejtsisht u përshëndet:

— Mirë mëngjes!

— E mira të gjetë, çka po ban?

— Qenke çue cok heret, a?

— Paj dëshiroj kështu me e shique agimin, e edhe për punë të gjuetis.

— More lene agimin, pash zotin, dhe flej, kur ta ka dhanë zoti. Njeriu ma s’ambli flen në mëngjes. Çka ke me shique. Ligji i tij asht! Ai m’u ka mërzitë, sepse sa t’agojë mue më pret shati ose drapni ose tarnakopi, posa agon as nji e mirë nuk më pret.

— Je mësue dhe kjo gja të duket e rëndomtë, por edhe poqese nuk ke dobi ma të madhe, së paku, të ka hajr shëndeti prej këtij pylli dhe prej këtij mëngjesi të freskët.

— Shëndeti?… e, or vlla i im, çfarë shëndeti! Punoj prej mëngjesit deri në mbramje, e kur bahet terr, më shpojnë njimijë palë djersë, e kur bij me fjetë më dhemb çdo kocëz. Çfarë shëndeti?… por s’kam çare pa qenë shëndosh edhe poqese nuk ma kanda. Katundari nuk ka kur me ra as me lëngue. Ethet më dridhin nganjiherë dhe çkrihem, më merren kambët tue ecë dhe prap më duhet medoemos me shkue n’arë.

U ula në nji cung t’ultë, kurse zagari u shtri pranë meje dhe vuni kryet në kambët e përparshme të shtrime. Marku ndejti galue pranë meje. E nxora kutin që ta mbështjelli nji cigare. Para se ta shtijë kutin në xhep Marku fërkoi shuplakat e duerve dhe e shiqoi duhanin.

— A e pin duhanin?

— Për fatin tim të keq e pij dhe sa ma i shtrejtë të bahet duhani aq ma tepër më pihet. Kur duhani ishte ashtu cullak, disi edhe nuk më pihej. E provova, por cok nuk ma donte zemra. Kurse tash prejse duelën ato letrat e shkreta nuk e pij, por e ha duhanin si bukë, falë i qofsha zotit.

Ia zgjata kutin.

Ma parë e ma dalë ai e shiqoi nga të gjitha anët dhe e la në tokë skaj vedit. I fërkoi shuplakat e vrazhda të duerve, lëmoi mustaqet dhe me njifarë solemniteti dhe serioziteti e muer kutin. E hapi, nxuer letrat dhe mbasi e la kurtin përsëri pranë vedit, zu me fry abollaqe prej krejt tubës se letrave të mundet ashtu me frymë me e nda nji fije letre. Të fryemit vazhdoi aq gjatë sa m’erdhi tashma te hunda tue shique. Tekembramja, i doli në krye operacionit disi me sukses dhe e ndau nji fije. Marku e muer dhe e ngjiti për buzën e poshtme, të cilen i njomi ma përpara me gjuhë. Letra dridhet në buzë nga puhija, kurse ai e ujdisi tubën e letrave, i bani fijet barabar krejt si kishin qenë para se me i fry dhe mandej lëshoi letrën në prehën mbi këmishën e trashë. Mbas kësaj pune prap i fërkoi duert dhe morri kutin. Me njanën dorë mban njanin skaj të kutis së hapun dhe me tjetrën i bjen disa herë anës tjetër.

Mandej duhanin fije-fije e shtrëngon me gishta dhe e menjanon kutin që duhani pluhun të ndahet në njanën anë. Kur e kreu edhe kët punë për faqe të bardhë, e veni kutin në prehën dhe filloi me nxjerrë me dy gishta të mëdhej, të trashë nji grimcë duhan dhe me e vu në shuplakë të dorës së majtë. Këtë e bani aq seriozisht, qetë e ngadalë dhe kjo nxjerrje e grimcës së duhanit zgjati aq shum sa unë deri atëherë do t’i kisha mbështjellë e pi dy cigare. Kur nxuer aq sa mendoi se asht mjaft për nji cigare e shtrëngoi dorën ku e kishte vu duhanin dhe e bani grusht e me at tjetrën e mbylli kutin që të mos derdhej duhani gand.

— Mendoj se asht i shtrejtë, zverdhon si dukati? — pyeti tue mendue për duhan edhe tue mos pritë përgjigjen, sikur t’i kishte shpëtue pa qëllim ai mendim, zu me hukatë në grushtin ku gjindej duhani.

— Pse po hukat?

— Kështu e kam zakon. Jemi mësue ashtu dhe, a e dini, zbutet dhe duhani shpenzohet ma pak. Cigarja qëndron e ndezun ma gjatë, kurse duhani i thatë sakaq.

Të hukatunit vazhdoi ma gjatë se sa gati të gjitha marifetet deri tash, ma në fund hapi grushtin i cili krejt ishte djersitë, kurse duhani në te ishte ma tepër i lagët se i zbutun. E shkundi duhanin në letër, por tueqenëse në dorën e djersitun mbetën të ngjituna shum grimca duhani, atëherë e vuni letrën me duhanë në kuti, të cilën e mbante në prehën dhe zu kadale e me durim me i kapë me maje të gishtave n’at dorë fije për fije dhe me i vu në letër. Kur e bani edhe kët punë, tue folë kalimthi se si asht dam që nuk ka ra shi tash sa kohë fërkoi duert përsëri, muer at letrën me duhan, e mbështeti për gjuni dhe filloi me e dredhë cigaren me aq seriozitet si mjeku kur ban ndonji operacion shum të vështirë. E mbështolli tue u ndihmue ashtu me gju dhe e lagu me gjuhë skajin e letrës të cilën e ngjiti dhe e lagu prap përsipër. E përdrodhi letrën në dy anët e cigares, mandej e kundroi si kishte me kundrue me kënaqsi artisti veprën e krijueme me vuejtje e mundime. Kështu cigaren gati e vuni në vesh dhe mandej muer kutin, e hapi me kujdes, i rregulloi përsëri fijet e letrës e shtiu tubën në kuti dhe mandej mblodhi me kujdes prej prehnit çdo thërmizë të duhanit të derdhun, e edhe këto i vuni në kuti, e mbylli dhe ma zgjati me fjalë:

— Të bukur e paske kët kuti!

Ia dhashë qibritin që ta ndezi cigaren. Qënaroi gjatë dhe ma në fund ia mbusha mendën me e ndezë. E ndezi me kujdes, e thithi tymin e duhanit thellë dhe mbas kësaj shiqoi cigaren se sa ishte djegë, si njeri i unshëm që shiqon kafshatën e ambël.

Tue pi duhan, i erdhi edhe goja.

— Faleminderës zotit, si asht kjo punë. E merr njeriu barin, e mbështjell në letër kështu dhe pin. E thonë se zifti i ban dam krahnorit. A thue kush e shpiku këte së pari, të kisha me e dijtë?

Ndërsa unë përsiatsha si me iu përgjegjë, ai vazhdoi:

— Po mendoj tash diçka si mundet me ndodhë kjo punë! Qe, tash, kafshët, qejt dhe krijesat tjera nuk pijnë duhan, si me pasë ndonji përbamje tjetër, kurse njeriu, hem tymon hem pin dhe çka nuk ban. Shkova vjetin e kaluem në vnesht me zagarin tim dhe rrushi posa kishte zanë me u shejë. Unë u ngopa deri në fyt, kurse qeni nuk deshti as me e kërkue! Nuk ishte i pjekun mirë. Kështu shiqoj diçka dhe për zotin, i qofshim falë, disa herë kafshët janë ma të zgjueta se njeriu. Shkojmë në kazan dhe dehemi, pasha kryqin, sa mos me e pa njani tjetrin, kurse kafshët jo! Hanë, pijnë ujë dhe shtrihen të çdejuna si ka hije. Mue këtu pranë torishtes, kur fryhem me raki, kishin mujtë me më çue deri në Kragujevc, kurse qejt e çdejun ruejnë edhe mue edhe torishten.

— Paj njeriu nuk dehet çdo ditë! — i thashë tue mos dijtë çka me i thanë.

— Pin, mirëpo ndër dit pime pija del me djersë dhe njeriu as nuk mundet me u dejë. Por ndër festa dhe kështu ndonjiherë, ose kur pjekin raki kazanat, të kishe me qëllue me pa kur rrijmë rreth dumaracit dhe gypthi shkon prej gojës në gojë. Vjetin e kaluem Leka i ngratë u nis për Kragujevc dhe ia muer dreqi mend e u kthye te kazani. E kazani i tij në kumbullishten e tij. U kthye gjoja kalimthi, mirëpo atje si në çdo kazan, kishin mbërri para agimit dhetë vetë. Kështu, siç e din, njerzit shkojnë njani te tjetri dhe askush nuk pyet askend as që thërret kush në këso rastesh, por secili shkon si në bunar. Kështu, ky te ai e ai te ky. Leka u ul këtu dhe pak nga pak derisa u ba terr. Harroi me heqë edhe torbën prej krahut, tue e shty, si thot fjala, hajt edhe nji grimë, hajt edhe nji grimë. Kur u errsue mirë, ai u ngrit dhe rrap dup, rrap dup, duel prej kumbullishtes. Askush nuk e pyeti kah do t’ia mbajë. Menduen se ashtu shkoi. Kur ai, jo, por gjoja ishte nisë për Kragujevc.

Mandej, tregoi edhe vetë se si i ndodhi: „U nisa, thot, dhe u tfillova për Kragujevc e më ra në mend se tashma ishte errsue. Si dola prej kumbullishtes, ajo avullorja, ma ngjiti në krye e as nuk isha i zoti me luejtë kambën. Kumbullishtja e madhe dhe rreth e përqark krejt me gardh, unë u kapa për te dhe iu mërtheva rrotull. Bijsha, zijsha në thue, por gardhi më ndihmonte dhe mbahesha. Ec ec ton në naten e lume. Por kërrkund i shkreti Kragujevc. U habita çka më ndodhi kështu, tanë natën u mbyta tue ecë dhe kurrsesi nuk po mundem me mbërri në Kragujevc. Mbërthehem përsëri e, hajt e haj, jo, kurrkund Kragujevci. U ndalova e pak prej asaj avullorës orëpreme, pak ndoshta prej të lodhtit mezi më bajnë syt dritë. Agimi zbardhi ngapakë, gjelat kikirikojnë, pulat rrahin krahët, fluturojnë prej vendit ku kishin ndejë. Shiqoj, kryet më buçet prej rakis dhe shof gjithçka si nëpër mjegull. Ndjeva se kërsiti diku dera e shtëpis „Këtu qe besa, do të kërkoj me bujtë dhe le të dalë ku të dalë” — mendova dhe bana hesap se e kisha tretë rrugën dhe se gjindesha diku, bile, në qarkun e Beogradit. Bërtita me sa za pata.

— Ej, i zoti i shtëpis!

— Ej — u përgjegj zani.

— Të lutem, vlla, të më pranojsh në konak. Jam udhtar, dhe prej nji vendi të largët, kam gabue rrugën, e këtu nuk e njof kërkend as nuk e dij se ku gjindet mejhanja.

— Prej kah je?

— Jam prej nahijes së Kragujevcit. Nga Shumadija, vlla! — dhe ia tregova katundin.

— Po a ti qenke mor orpremi im, hyn në shtëpi zoti të vraftë! Çfarë prej së largu, ti nuk je largue as nga gardhi yt.

„E njofta zanin e grues sime, tha, dhe u kfilla thuese nuk kisha vu gja në buzë.”

Marku më tregoi gjatë e gjatë dhe ma në fund tha se si tashma tri katër vera kanë punue në fushë tue u qeshë për atë sjellunit e Lekës rreth gardhit.

Heshtëm.

— Të shkoj pakëz te gjaja — i tha Marku vedit, u përshëndet dhe shkoi.

Ndejta vetëm dhe ende gjatë tue u kënaqë me mrekullin e mengjesit të freskët në nji pjesë të bukur të pyllit dhe mandej, nëpër shtegun e rrëpijshëm të ngushtë u ktheva në shtëpi.

(Faqja tjetër)

Ditari i gjuetarit (2/4)

(Faqja e meparshme)

Në klasët e nalta të gjimnazit baba më lejonte me bajtë pushkë, por atëherë prap më duhej me u mëshefë prej mësimdhansit. Kur dojsha me shkue me shokë në gjueti ndër dit feste, na duhej nga disa dit me bisedue e me ba planin si me i bajtë pushkët nëpër qytet dhe mos me i ra kërkujt në sy, mu sikur të bajshim ndonji krim të madh. E çuem punën aq larg sa tytën e pushkës e shtijshim në kambzat e pantallonave dhe njana kambë tue hecë dukej si e shtangueme, kurse dipçikun e shtijshin nën mallotë. Teksa agimi. Nëpër rrugë kurrkumd njeri i gjallë, kurse na përvidhemi ashtu ngadalë dhe vëzhgojmë anash mos po na del kund befas mësimdhansi i gjuhës latine. Ai, në të vërtetë, ishte edhe i vetmi që donte me zanë kush pin duhan, kush shkon në mejhane, kush në gjueti dhe ishte stërvitë aq tepër n’at mjeshtri, sa na edhe në shtëpi kur e ndezim cigaren së pari këqyrim nën shtrat dhe nëpër të gjitha qoshet, që të sigurohemi mos të dalë edhe prej atyhit mësimdhansi i rrezikshëm ë mos të vikasi në mënyrën e vet të tmershme.

— E, të baft mirë, bir!… ta piu dreqi çorbën!

E atij që i thot se i’a pin dreqi çorbën, ai ma tepër se njish nuk mundet me marrë. Ashtu edhe unë, sikur edhe të gjithë, duhesha pa çare më e ruejtë çorbën time të pakët gazmore.

Kështu, ngadalë me frigë me nji kambë të ngrime, kalojmë nëpër qytet dhe vëzhgojmë në të gjitha anët dhe si mbrojtje kundra rrezikut bajmë ndër duer gramatikën e latinishtes dhe shënimet ku ishin të notueme veçanërisht përjashtimet e zhgjedhimit të tretë. Posa takojmë ndokend e shiqojmë dyshueshëm a mos asht ndonji mik i atij mësimdhansit dhe për çdo rast i hapim shënimet e nisim me këndue me za.

Kështu kalojmë pranë kujtdo me kujdes.

Kur kështu kalojmë qytetin pa therrë në kambë dhe dalim në fushë, ndijmë sikur na hiqet ndonji peshë prej shpine. Në fushë çlirohemi, marrim pushkët, i varrim në krah dhe shkojmë matej gëzueshëm, tue këndue.

Endemi poshtë e përpjetë. Pijmë lirisht duhan derisa të na kërset veshi, kapërdisemi me pushkë në krah, qesim çdo çast në gjithçka: ndër garguej, ndër mulliza, ndër sorra, trumcaktë, në zogun ma të vogël që ka falë zoti, kurse pushkët i mbushim si për ujq, kështuqë edhe kur vrasim ndonji zog rrezik-zi, nuk mbetet kurrgja prej tij.

Gjithçka, gjithçka, por vetëm kthimi në mbramje asht i tmershem, sepse në mëngjes kur kaluem, të gjithë flejshin, kurse në mbramje, deri në nji kohë të natës, janë zgjuet të gjithë në qytet, gjindja vlon nëpër rrugë. Kur vijmë mu para qytetit ndiejmë frigë, sikurse do të këçejmë në llogorin anmik. Prap e shtijmë tytën e pushkës në kambzën e pantallonave, e lidhim rrypin për bel, dhe mbi dipçik i mbërthejmë mallotat. Ecim me gramatikën latinishte ndër duer dhe kushdo që të na shiqojë na këputën kambët prej frige dhe të tmeruem presim pyetjen.

— Ku keni qenë me pushkë?

Njiherë duel kështu befas përpara nesh ai mësimdhansi i tmershëm.

— Ju qoftë me shëndet! — tha, e na i hoqë kësulat.

— Në vend që të mësoni silleni poshtë e nalt në kët kohë! — bërtiti aq me za të naltë sa nisi me u tubue gjindja përrreth.

— E pat çorba! — Mendova me frigë dhe belbzova:

— Kemi qenë në fushë, zotni, kemi mësue latinisht. Ia tregova librin dhe shënimet, kurse ai i rrudhi veshët dhe cok i turpnuem murmuroi:

— Mirë, mirë, fëmij, vetëm ashtu përpiquni! Natën e mirë fëmij.

U largue dhe na ndiem nji gëzim sikur me pasë shpëtue prej vdekjes.

Për kët shkak, mbas kryemjes së maturës, për mue ishte lumnija ma e madhe që guxojsha botnisht në pikë të ditës, me kalue nëpër qytet me pushkë në krah, përmatepër me zagar për dore dhe me ecë kështu, mendoni, pa kurrfarë përjashtimpesh për zgjedhimin e tretë, plotsisht si njeri i lirë.

Pra, ditën e parë, mbasi dhashë provimin e maturitetit, kur muerëm dëftesat, na tre vetë u pajisëm për gjueti. Bota vlon nëpër rrugë dhe na botnisht pa kurrfarë frige, i bajmë pushkët, torbat e gjuetarëve, tërheqim zagarët me zinxhirë dhe shiqojmë ngadhnjyeshëm. Më vinte cok keq që nuk na vinte veshin askush dhe kurkush nuk na pyette.

— Ku po shkoni me ato pushkë?

Bile, si për inat, kurrkund nuk u takuem me mësidhansin e gjuhës latine, edhepse ndejtëm nergut para njij pijetoreje kundrejt shtëpis së tij dhe këtu si gjuetarë pimë kafe, biseduem në cilën anë me shkue, të gjitha këto punë i bamë ngadalë e me oigare te ndezuna…

Nxansit e rij kalojnë dhe na shiqojnë me zili, çuditshëm, sikur ta kishim rrokë qiellin me dorë, si me pasë realizue idealet ma të fundit t’aspiratës njerzore.

E neve, na bahet cok zemra mal prej gëzimit.

Gati tash dhe nuk na shkohej në gjueti, por kishim dëshirë me u endë nëpër qytet ashtu kryq e tërthuer me pushkë dhe cigare të ndezuna.

Me mbarimin je gjimnazit, kalova verën në katund te prindët.

Nuk kam ndie kurr kënaqsi ma tepër se atëherë. Para disa ditësh tmerr, pagjumsi natën, kryet si prej plumbit; eci rrugës dhe u kam lakmi gjithë njerëzve që s’kanë provime. E kisha zili deri qenin e zotnis sim në shtëpin e të cilit banojsha. Unë i pa fjetun, i përgjumshëm me tutën e akullt dhe frigën: „Sikur mos ta jap provimin!” dhe përpos kësaj më duhej ende me mësue njiqind çudina, kurse qeni shtrihet nën hijen e arrës dhe flente ambël, qetë. Kërkllon qerri dhe ai pëmjiherë shiqon me sy të përgjakun në rrugë e bile, as nuk ndien për detyrë me lehë, por kuis prej kënaqsis, i zgjat kambët ma mirë dhe vazhdon me fjetë. Kur mërzitet kruen qafën me çapoj, fugon deri te vedra me ujë, llap, si din vetëm qeni, dhe kthehet përsëri në fllad. Asht turp, por duhet ta pranoj se isha në gjendje në këso çasesh me u ndrrue me qenin vetëm që të më dali prej kres ajo tollovi landësh dhe ajo frigë prej shpirtit. Nëpër krye më sillen pa rend dhe pa lidhje të gjitha çuditë që munden me ndodhë në botë: papët e Romës, kuajt e Cezarit, rrajët katrore, gypat e Toriçelit, të gjithë gurët që munden me u gjetë në botë, kafshët, profile të ndryshme dhe deri çka hante e ndjera xhaxheshë e Gunduliqit. Të gjitha këto përziheshin edhe gurët edhe personalitetet historike, edhe formulat kimike dhe të gjitha kafshët që gjinden në botë e deri dhe hyjt. Më dukej se të gjithë njerzit kudo që gjindeshin ishin tubue në kryet tim si në panair dhe i kishin marrë me vedi të gjitha sendet e mundshme në botë dhe i kishin sjellë të gjitha kafshët, dhe të gjitha këto, vetëm vlojshin e bajshin zhurmë.

Kështu pra, disa dit para dhe qe, mbas provimit të gjitha këto brenga si me i pasë heqë me dorë. Mbaruen panairi dhe zhurma, çdo gja shkoi në vendin e vet dhe unë ndjeva nji lumni të jashtëzakonshme e fatbardhsi si kurr ma përpara, që mundem me fjetë i qetë, me u çue kur due, mos me ça kryet tue hangër drekë se deri kur mbretnoi Karli i Madh dhe ku gjindet Serpentina, si shumzohen mijt e fushave dhe mbas sa kohe kishim me ndëgjhe na në tokë sikur sot të kërsasi topi në diell dhe për sa kohë do të vinte halla në gosti te na sikur, të thomi, dje në mesditë pikërisht të jetë nisë me ferovi ekspres prej Marsit. Prej të gjitha këtyne tash kurrgja, ndjej vedin në gjendje normale, shiqoj të gjitha sendet ashtu si janë. Dhe më kujtohet sot me trup se si bisedova njiherë me nanën tue hangër drekë, kur m’erdhi në kohën e provimeve.

Ajo han, unë e llokoçis pjatën me lugë dhe mendohem.

— Ha, bir, e lumja unë për ty!

Unë nuk përgjegja që mos ta prishi mendimin.

— Ha, i marrë, mos çaj kryet kaq fort. Le të bahet çka të bahet. Zoti i vraftë edhe ato dijeni!

Unë thitha supën dhe harrova me heqë lugën prej gojës, vazhdova me mendue tue shique habitshëm nëpër dritare.

— Ha, bir, dhashtë zoti të digjen të gjitha librat. Ti të më jeshë shëndoshë, o shpirti im!… Ha, lum nana për ty, a shef si ke mbetë fidan prej asaj shkollës së mallkueme! Ha, mos mendo kurrgja kur asht nana me ty.

— Ashtu, diçka po mendoj.

— Paj çka je tue mendue, bir, tregoji nanës sate, mos mëshif prej meje. Kam me të ndihmue gjithçka.

— Po mendoj diçka, nanë, sikur ti t’ishe në hanë dhe unë këtu, sikur ti të jesh nisë sot me ferovi kah unë, kur kishe me mbërrijtë?

Nana së pari bani kryq dhe mandej çau. I ranë lot të mëdhej nëpër faqe të rudhuna dhe me shiqim plot lutje, frigë e dëshprim, më shiqoi, ma kapi kryet dhe më puthi në ballë.

— Leni të gjitha, bir dhe hajde me nanën…

Dhe unë qava.

Qe, deri ku më pat çue halli i shkollës dhe friga për provim, prandej mu për kët arsye m’erdh e ambël jeta e qetë, pushimi i pabrengë, lirija e plotë.

Mos ta baj tërkuzë, sepse kjo do të ju shtynte juve, lexues me pyetë: „Çka po na çan kryet e po na mundon me ato marrzina, por nëqoftëse të vjen për dore trego atë që fillove!”

Ani, mirë po më thueni, gjaja që ka randsi asht që u bana njeri i lirë, njeri në vedi që mundet me pi duhan, me shkue në pijetore dhe çka asht ende ma bukur, me bajtë pushkën botnisht dhe mos me u frigue nga mësimdhansi i giuhës latine.

(Faqja tjetër)

Ditari i gjuetarit (1/4)

Isha nxanës në klasën e parë të gjimnazit. Megjithate nuk më lejojshin me bajtë pushkë. Por ndoshta ma tepër dhe mu për shkak që ma kishm ndalue kët satisfakicon, gjakimi im ndaj gjuetis bahej gjithnji ma i fortë, e ma i fortë, i pa frenueshëm.

M’u desht patjetër me përdorë dhelpni. E mërzis me lutje shërbtorin që ta marri pushkën me vedi, kur të shkojë në korie me i ruejtë thit që ta pres atje dhe t’ia marr pushkën. Ta merr mendja, për at shërbim më duhej me doemos me ia i dhanë disa fitila prej duhanit të babës.

Unë tashma mbërrina në korie. Pres me padurim; xehem me thit që ungrojnë rreth meje bezditshëm tue kujtue se ndoshta u kam sjellë ushqim i përza idhshëm prej meje dhe i qëlloj me kambë, shkop, thuese ata ishin fajtorë që shërbëtori nuk vinte me pushkë.

Mbas nji pritjeje të gjatë u duk edhe ai. Pushkën e ka në krah, kurse në dorë mban strajcën me misër. Dashnori s’mundet me u gëzue kurr ma tepër për të dashtimën e vet që i vjen në takim s e sa unë për shërbëtorin.

— Ku e ke ate? — pyet ai tue shkapërcye hujt dhe dorën e vuni në gojë si ban njeriu kur e mban cigaren tue pi duhan.

Nxora duhanin prej xhepit, mbështjellë me letër të disa gazetave të vjetra dhe ia dhashë. Ai ma parë i zhdaraviti thit, shpërndau misrin në disa grumbuj të vegjël dhe u ul në cung. Mbasi ndezi cigaren, shtini në gji tepricën e duhanit n’at letër te vogël, letrat e duhanit nën shapkë dhe tha i kënaqun si njeri që ia ka dalë në krye me e plotsue dëshirën e vet:

— Qe, bre, pushka, ta solla, por hapi syt, more rrezik-zi, që të mos vritesh vajhalli, pasha zotin, poqese ndodh ndonji e keqe.

— Çka? — e pyes, bukur i friguem prej asaj vërejtjeje.

— Çka? e, or burazer, çka? Për punën se plas gryka, të bie ne krye copa e pushkës dhe të mbyt në vend. Kështu Lenk Velinovi u vra në vend, bile tue qenë burr plak.

— Pushka, ndoshta ka qenë e keqe që i ka plasë? — thashë që të mundem me u qetsue.

Sreja (ashtu e thirrshin at sherbtorin) i ngrehi me merak dy tri tima duhan, e lëshoi tymin ngadalë prej gojës në nji shirit të ngushtë sikur ta kursente, më dukej se i vinte keq që ta lëshonte pa dhimbje përnjiherë, dhe tha:

— Dreq asht pushka! Si plasi! Pushkë e shëndoshë pa kurrfarë behane, si zemra, mirëpo plasi cok vetë. Ndoshta e ka pasë rriskun me vdekë prej pushkës!

Ky të spjeguem më frigoi edhe ma tepër.

— More, hajde të thotë njeriu prap se pushka ka qenë e mbushun dhe plasi nga të kërsitunit e ndoshta ia ka pasë rrasë dhe plumbin shum. Por çka ke me ba kur ajo kërset vetëvetiu. Kështu qëndron e shprazun për bukuri, askush nuk e prek dhe, kur don me ndodhë taksirati, ajo kërset vetë befas. Trees! Si rrufeja, zot më ruej.

— A thue nxehet baruti prej diellit ose kur asht afër zjarmit? — pyes.

— Nuk, të lutem. Millosavi ecte rrugës midis dimnit dhe e bante pushkën në dorë, e mbante kështu për mjedisi, kurse para tij ecte njifarë Zhika. Unë me Millosavin krah për krah, e edhe vetë bajsha pushkën. Kur pëmjiherë krisi pushka, Zhika ra si qiri dhe zu me kukat. Unë dhe Millosavi u drodhëm befas me shique përrreth. Thashë e vrau dikush nga urrejtja. Ndërsa shiqova pushka e Millosavit tymonte…

Unë nuk e pyeta çka ndodhi matej, dhe ai e ndërpreu mendimin, e, mbas njij pushimi të shkurtë, përfundoi kështu:

— Të thashë, pushka asht dreq! Nganjiherë kur të ban lazëm nuk ndez, bre, edhe pushka ma e mirë, sikur ta hjedhish cok mjedis zjarmit, kurse nganjiherë, kur asht për taksirat, ndez vetë, thuese dreqi ia tërhoq kambzën. Asht ajo që thonë se dreqi as nuk lavron as nuk mih, por përgatit të këqija. Pushkën pa fe sendi në te e mbush dreqi për taksirat dhe bumbullon si shën Ilija.

Mandej m’i tregoi disa raste, ku pushka e zbrazët, pa barut e plumi plasi dhe e mbyti njeriun në vend.

— Rrisku asht ky-përsëriti ai prap — Po të thom, rrisku, e kur të vijë ajo dekika, dreqi vetë e mbush pushkën.

Sreja, mbasi më trimnoi kaq bukur, ma la pushkën dhe u çue e shkoi.

Mbeta vetëm. U ula n’at cung ku ndejti ai dhe u rreka me ia mbushë mendjen vedit se si nuk vjen kurrfarë rreziku me shti me pushkë. Mirëpo, nuk ec. Më sillej nëpër krye ajo që tha Sreja: „dreqi as nuk lavron as nuk mih, por punon për të këqija dhe nuk mundem kurrsesi me e largue prej vedit kët fjali. E mora pushkën në dorë dhe më përshkoi nji tërqethje sikur me e pasë prekë gjarpnin me dorë. Gjithçka në pushkë më dukej ogurzi, plot me parandjenja. Fillova me mendue se si kaq njerëz, të gjithë ushtarët, baba, gjithmonë me pushkë dhe askujt nuk i ndodhi asgja e keqe, e kjo të më ndodhi mue për herën e parë. Trimnue prej këtyne mendimeve, kontrollova që të mos jetë e ngrehun dhe tue qenë i përgaditun për çdo gja, e varra në krah. U nisa nëpër shtegun e ngushtë ma thellë në korie, tue u përpjekë që të mos mendoj për Llukën që u vra dhe aksidentet tjera, por të mendoj për numrin aq të madh të njerëzve të cilëve anuk u ndodhi kurr, asnji e keqe. Por pak nga pak, mandej menjiherë më kaloi nëpër krye ajo fjalija e Srejës:

— Kur don me ndodhë taksirati, pushka vetëvetiu kërsket si rrufeja.

Mbas mendimesh kësisoj gjithmonë shiqojsha pushkën se mos e ngrehte vet dreqi, si thonte Sreja dhe tueqenëse këto mendime të zeza plot me parandjesi mbizotnojshin gjithnji ma tepër e ma tepër t’arsyetemunit tim paqsues, m’u ba se asht ma mirë ta heqi pushkën prej krahut dhe ta baj në dorë.

Tue luftue kështu në vetëvehte me mendime dhe tue trimnue vedin prej nji frigë të çuditshme që më kaploi, mbërrina bile në skajin tjetër të kories. Sikur mos t’ishin hujt, padyshim, as këtu nuk do t’isha ndalë dhe deri atëherë as që më ra ndërmend me vëzhgue ku do të bjerë ndonji pëllumb që ta gjuej ose turtull. U ndala. Sipër meje shushuroi nji pëllumb me krah dhe fluturoi larg e ra në dru në nji arëz. Mue sikur m’erdhi keq që ra aq larg prej meje sa mos me mujtë me shti, por nga ana tjetër m’u ba qejfi që ndodhi ashtu, megjithse kët ndjesin e dytë u rreka ta largoj, dhe të besoj ngultas se nuk kam me e lanë pa shti soll të më vijë në shej.

Mëngjes i freskët veruer. Dielli teksa nxjerrr kryet në lindje me rreze t’arta, të kuqrremta, të kandshme. Vesa ende nuk asht largue, derdhet e të bahet sikur tanë natyra, e lame mbas gjumit të natës, e përtrime dhe e kuqrrueme, qeshet plot lumni e kënaqsi dhe sikur zogjt ndihmojnë me kangën e tyne kët gëzim të nanës së tyne natyrë dhe nuk mundem me u ngopë se kënduemuni. Mu afër koris gjindet nji arë e korrun nëpër të cilën zverdhojnë shtregët ku janë palue duejt. Pak ma tej, nëpër ara në shpatinë janë përhapë puntorët, larasojnë fundat, dhe zbardhin këmishat e burrave të linta, të gjithë të krrusun me drapna në dorë, korrin e vetëm kohë më kohë, vajzat drejtojnë trupin dhe kërset kanga, këndojnë nji strofë e prap krrusen me punue, kurse djelmoshat drejtojnë trupin dhe vazhdojnë strofën e dytë dhe kështu këmbyeshëm derisa ndonjani të mos bajë shaka dhe të shpërthejë qeshje e piskamë dhe të plasi zhurma e potera, të cilave, prej arave tjera, puntorët tjerë fillojnë me iu përgjegjë me poterë edhe ma të madhe. Kështu njerzit, si i thonë nji fjale „qeshin prej hallit”. N’anën e majtë gjindet njani skaj i katundit. Prej kumbullishteve të gjelbërta depërtojnë oxhaqet e bardha prej të cilave shpërtheu tymi n’ajrin e tejpashëm të freskët, ersues aq qetë, tinzisht, thuese nuk lëviz, thuese asht i pikturuem, thuese nuk asht tym.

Ky fëllim i freskët i mëngjesit dhe bukurija e ambientit dhe ato kangë korrtarçe ndikuen në mue në mënyrë të volitshme. U kthjellova, iku parandjenja, u zhduk friga, ndjeva në krahnuer njifarë ambëltimi dhe trimnije.

Ma në fund ndjeva n’afërsi të guguruemit e turtullit, aq qartë thuese më qondronte në krah. Shiqova djathtas kur në nji shtregë afër gardhit turtulli me bishtin e kthyem kah unë. Guguron dhe dredh kryet herë andej herë këndej.

Animirë, m’erdhi në thumb. Turtulli gjah i bukur. Zemra më troklloi ma fort, mora pushkën me guxim, por megjithate me njifarë frige të mësheftë. Rashë në gjuj pranë gardhit nëpër të cilën e shtina pushkën dhe ashtu të mbështetun në nji hu, prej kësaj pozite e shtërngova për krah, e përputha për faqe tue e mbajtë shtërngueshëm ndër duer, sikur duhet kur merr njeriu nishan. Shiqova kështu turtullin nëpër nishan, e vëzhgova dhe nga tronditja ndjeva se m’u dridh cok trupi prej njifarë frige. Animirë, tash asht nevoja me ngrehë çarkim me marrë shej me gjithë mend dhe me qitë.

Në nji ças vendosa për të gjitha. E shtina gishtin në pushkë, e vuna sikur pak përparandej, vetëm se tash aq e shrëngova pushkën sa më dhimbti krahu. Shiqoj turtullin dhe ai gurgon gëzueshëm dhe përdredh kryet e vogël, shiqoj, shiqoj dhe kur mendova se e kam marrë mjaft në shej dhe se duhet me shti; ndjeva njifarë rënqethje, zemra rrahi fort dhe duert m’u dridhën. Ma në fund e quejta Srejën të marrë, që nuk din kurrgja, u zemrova, në vehten time që jam zemërlepër, i mbylla syt dhe fillova me e lëvizë gishtin kah kambza. Gishti e preku kambzën dhe unë sikur u dogja prej saj, m’u ba sikur të gjitha ato tregimet e Srejës do të ndodhin në mue, se më kishte ardhë dekika për të cilën tha Sreja dhe me nji tronditje të madhe tërhoqa kryet mbrapa dhe e largova pushkën prej vedit n’anën e djathtë. Pushka i ra atij hunit tjetër që me këte kryqzohet në çatall dhe kumboi, kurse turtulli i trembun i rrahu krahët, u ngjit nalt dhe fluturoi diku larg.

Mundohesha me ia mbushë vedit mendjen me zor se si m’erdhi keq që më shpëtoi gjahu, por, në të vërtetë, ndjejsha edhe gëzim sikur njeriu që ka shpëtue prej ndonjij rreziku.

Ndjeva, befas, nji qeshje me za prej arës ma t’afërme. Puntorët janë kthye kah unë dhe qeshën se si e Iëshova prej dore gjahun e sigurt.

— Paj, pse nuk po shtin, bre? — bërtiti njani. Nji djalosh nja njizetvjeçar e la drapnin dhe në vrap u drejtue kah unë.

— Më fluturoi — u përgjegja.

— Çka prite?

— Nuk e dij si asht e mbushum pushka, kam frigë mos të pëlcasi.

— Qe ai, ngarendi me shprazë pushkën — bërtiti tjetri, — Mos ia jep!

— Jepja, të paça, le të vritet as! — bërtiti tjetri dhe jehoi gazi.

Ai i skuqun në fytyrë, përspjeti të huejt, i shkaperceu dhe m’u afrue.

— Ku je bre, çfarë pushkze ke… (e muer, filloi me e shique dhe me e vu për faqe)… Ua, sa e lehtë qënka, iu preftë ora!… Kjo mundet me këcye dhe me ta marrë krejt nofullën përnjiherë.

— Të rren, more, qit vëtë! — bërtiti prap ai prej arës, tue ndivnue çka flasin.

— Mos e ndëgjo, të paça shëndosh, të gënjen! — tha ky dhe filloi me u përpjekë që të shofi se si i punon çarku.

— Rueju, pasht zotin, pushka asht e lehtë, ta dijsh.

— Vallë ma e mirë e randa?

— Ma e mirë, nuk këcen!… Në të vërtetë nuk i’a dij hujin derisa mos ta provoj.

— Paj provoje!

Ai u përvodh në korie me pushkë. Nuk shifet me sy. Nji pllumb kungatë në majen e njij dege të thame të njij qarri. Unë dhe puntorët e shiqojmë tue pritë rezultatin me padurim.

Në ndërkohë krisi pushka. Fluturuen shum zogj, disa u ngjitën nalt mbi korie, disa me nji fërshëllimë të rrepië, fluturuen në largsi, erdhi, erë baruti prej pyllit, u ndie nji shushuritje e atillë sikur me qenë diçka tue pikue nëpër tokë. Ai pllumbi fluturoi nalt dhe menjiherë u ul kah toka, gjithnji ma poshtë, ma poshtë, ma përsëkiti dhe ra në megje afër atyne puntorëve. Dy-tre çobaj të vegjël ngarendën dhe zunë me u shtye kur mbërrijën te pllumbi, kush ka me e marrë.

— E vrau, pasha zotin e shpirtin! — vikatën disa prej puntorëve që e kishin ndjekë me kujdes vazhdimisht at punë.

N’at kohë edhe gjuetari duel në patalok, ma la pushkën dhe fugoi kah pllumbi, tue i sha çobajt. Muer pllaumbin prej tyne, e shiqoi dhe nisi me tregue me kënaqsi se si kishte pasë vështirsi me iu afrue tinëz.

Unë shkova te puntorët që të marr vesh prej Arsenit (ashtu e kishte emnin ai që e vrau pllumbin) a këceu pushka shum.

— More unë kam hall sa t’i afrohem, se kur ta shti në shej, si me e pasë në torbën time!

— A këceu? — e ndërpreva.

— Këceu, dhe shum! thashë, pasha fen, ma shkuli faqen!

Tjerët u qeshën e ai vazhdoi:

— Ma jep pushkën që ta baj në gjueti. Për ty asht ndonji që nuk këceu shum.

— Epja atij pllumbin kur asht fisheku i tij! — I tha njani.

— Mirë, por t’mi japin njizet pare.

Unë nxora njizet pare.

— Shiqo, don me m’i dhanë me të vërtetë. Mos m’i jep, pash shëndetin, por tueqenëse ke barut e plumb, eja për ndonji festë te unë që t’i vras disa. Bijnë te na atje në prrue edhe me nji të shtime mundesh me vra dhetë e ma tepër.

Në fund të fundit ia dhanë njizet pare, mora pllumbin e varra për pushkë dhe u nisa atje, n’anën tjetër të kories, që ta pres Srejën, aty ku e prita kur e pruni pushkën.

Sreja u ul në cung dhe kur më shiqoi, më pyeti: — kush ta vrau këtë!

— Çka, kush ma vrau?

— Nuk mundesh ti me vra, s’asht punë e lehtë?

— Bash vetë e kam vra! — e mashtrova, sepse m’erdhi keq që më nënçmon.

Sreja u qesh me pa të keq.

(Faqja tjetër)

Nuk kuptoj

M’erdhi koha me shkue n’ushtri, por kurrkush nuk më thrret. Më kapi njifarë ndiesije patriotike dhe nuk më lente të qetë as ditë as natë. Eci rrugës dhe vetëm i shtrëngoj grushtat; kur ndonji i huej kalon pranë meje, unë i kërcas dhambët dhe shpesh më këcen trilli që të vërsulem e t’ia veshi nji flakareshë. Bij me fjetë dhe tanë natën e lume andrroj se si therri anmiqt, derdhi gjak për farefisin tim dhe hakmerrem për Kosoven. Mezi pres me padurim të më thrrasin, por prita kot.

Shiqoi se si shum vetë i kapin për jake e i çojnë në kazermë dhe cok i kam lakmi.

Nji ditë prej ditësh i erdhi thirrja njij plaku, i cili për nafakë quhej si unë. Çka asht ma tepër, madje, nji thirrje e ashpër në të cilën thuhej që të paraqitet menjiherë në komandë si i arratisun!…

— Çfarë i arratisuni — tha plaku, kur i kam kalue tri lufta dhe kam qenë i plaguem, qe këtu: njifet vendi edhe tash!

— Mirë e ke, por duhet me shkue medoemos te komandanti: kështu asht rregulli.

Plaku shkoi dhe komandanti e përzuni jashtë.

— Kush të ka thirrë ty, more plak i qelbun?! — bërtiti dhe për pak qe tue hangër dhe të rrahuna.

Kështu, sikur mos ta përzejshin plakun n’at mënyrë, unë, dalldisë dhe ba merak tepër në kazermë, qesh gati me mendue se si ka mujtë me shkue aq larg fuqija e proteksionit!

Nga dëshira e flakët rashë në dëshprim. Madje, kur kalojsha rrugës pranë oficerëve, kot i përplassha kambët për toke aq fort sa më dhimshin tabanet, vetëm si me thanë, mos u bijsha në sy atyne si ndonji ushtar i vlefshëm — të gjitha më shkuen huq: nuk më thirrën që nuk më thirrën ushtar kurrsesi.

Kjo punë m’erdhi në maje të hundës dhe unë nji ditë u ula dhe ia shkrova nji lutje komandës që të ketë mirsin me më pranue n’ushtri. E shkrina në të tanë flakën patriotike, dhe në fund thashë:

„Ah, zotni komandant, ta dijshi si më rreh zemra dhe si më vlon gjaku ndër dej, tue pritë orën e dëshirueme tash sa mot kur kam me u quejtë mprojtës i kunorës dhe i atdheut tim, mprojtës i liris dhe i altarit sërb, kur kam me hy edhe unë në radhët e hakmarrësve të Kosovës”!

Aq e stolisa lutjen sa gjithkush kishte me thanë se asht poezi lirike, dhe isha i kënaqun kur mendojsha se nuk më duhej rekomandim ma i madh.

Krejt i lumtun nga shpresa e madhe, u çova dhe fill në komandë.

— A muj me dalë para zotni komandantit? — e pyeta ushtarin që rrinte para derës.

— Nuk e dij, tha ushtari me përtesë dhe i rrudhi krahtë.

— Pyete; thuej: ka ardhë nji, që don me krye shërbimin ushtarak! — i thashë unë tue mendue se ky ka me më pritë më buzë në gaz dhe ka me fugue te komandanti për ta lajmrue, për ardhjen e njij ushtari të ri e se komandanti, madje, ka me dalë në derë fluturimthi, me m’i rrahë krahët dhe me bërtitë: „Kështu, skyfter; ec këndej!”

Në vend të kësaj, ushtari më shiqoi me keqardhje si me dashtë të më thonte me shiqim: „Eh, more balosh, çka të ka rrokë nëpër bark e ngqtesh! Ka me të dalë për hunde!”

Atëherë nuk e kuptova at shiqim dhe u çudjta pse më shiqoj ashtu.

Prita gjatë para derës. Shetita, piva duhan, ndejta, pshtyna, shiqova nëpër dritare, gojita, bisedova më do katundarë që pritshin si unë dhe çka nqk bana tjetër n’at kohë që s’kalonte kurr.

Nëpër të gjitha zyrat punohej gjallnisht; ndihej potera, rraptima dhe shamjet. Vazhdimisht jepeshin urdhna dhe koridori vetëm ushtonte nga britma: „Si urdhnon”. Posa përsëritej disa herë „si urdhnon” dhe urdhni nga ma i nalti ma t’ultit, mbërrinte te ma i riu; ushitari si vetima ngarendte nëpër koridor, prej njij zyre rrasej në nji tjetër. Tash prap në kët të dytën pëlcitte potera dhe prap ndëgjohej me za të naltë disa herë „si urdhnon”, shqiptue me zane të ndryshme, dhe prap ushtari vraponte: shkonte në nji dhomë tjëtër.

Zilja ra në zyrën e komandantit.

Ushtari hyni.

Pënnbrenda u zhvilluen nji murmurim i mbyllët dhe mbas kësaj ushtari klithi „Si urdhnon”.

Atëherë duel krejt i skuqun në fytyrë dhe muer frymë lirisht si me u çlirue prej ndonji frige që shpëtoi ashtu rae faqe të bardhë.

— Hyni, kush don, te zotni komandanti — tha dhe i fshiu djersët nga balli.

Hyna imë i pari.

Komandanti më pret, ulun pranë tavolinës, tue pi duhan me cigarishte qelibari.

— Mirë dita — e përshëndeta në të hymë.

— Ç’ke — më tha me nji za aq të rreptë sa m’u prenë kambët, pa e teprue, ndjeva çiltas se zuna me u kalamendë.

— Pse po bërtitni zotni?! — fillova unë, mbasi e mblodha pakës vedin.

— A thue ti dashke me më mësue, a?! Qërou jashtë! — bërtiti me za edhe ma të naltë dhe i ra dyshemes me kambë.

Ndjeva si më kapën tërqethjet, kurse flakën time patriotike thuese dikush e lagi me ujë, por megjithatë shpresova se puna do të ndryshonte kur t’ia tregoj dëshirën time.

— Unë kam ardhë me shërbye n’ushtri — thashë plot krenari, në drejtqëndrim, dhe e shiqova mu në sy.

— E, ushtar i arratisun! Prit pak, të tillët na edhe i kërkojmë! — bërtiti dhe i ra ziles.

U hap nji derë n’anë të majtë të tavolinës së tij dhe u paraqit nji kapter. Muer drejqëndrim, ngriti kryet çatalloi syt, i paloi duert për kofsha, bani disa hapa ma afër tij tue i përplasë aq fort sa me t’u shurdhue veshët; u ndal, u gatit dhe në qëndrim të përshkruem, si i gurzuem, shqiptoi zashëm:

— Urdhnoni, zotni kolonel!

— Këte këtu merre shpejt me vedi, qethe, vishe dhe mbylle në fjokë!

— Si urdhnon.

— Qe lutjen, Ju lutem!… Nuk jam i arratisun, por due me krye shërbimin ushtark — thashë tue u dridhë.

— Nuk je i arratisun? Atëherë çka don me at hitje?

— Due të jem ushtar!

Ai u zmbrap pak, e rrudhi njanin sy dhe me nji ton shpotitës tha:

— Ta merr mendja, don burri i dheut n’ushtri!… Hm, ashshshtu demek!… shkurt e shpejt, fill prej sokakut në kazermë për ta heqë qafe sa ma parë shërbimin ushtarak, thuese këtu mund të vijë kush mundet.

— Tash e kam kohën.

— Nuk të njof dhe s’due me ndie… — filloi komandanti dhe në ndërkohë hyni nji oficer me njifarë akti.

— Kqyrni atje, në listën e rekrutëve, kur asht shkrue ky! — i tha ai oficerit dhe tregoi me dorë kah unë; tue më shique, pyeti:

— Si quhesh?!

Unë ia shtrina lutjen.

— Çka më duhen mue profkat tua — bërtiti; dhe i ra lutjes me dorë, ajo u rrexue në dysheme.

„Uh, nji stil kaq i bukur”, — mendova dhe harrova me e tregue emnin prej pikllimit.

— Si quhesh, pse nuk flet — bërtiti.

— Radosav Radosavleviq.

— Kqyrni në listën e rekrutëvë — urdhnoni oficerin.

— Si urdhnon — tha ky dhe hyni në zyrën e vet dhe e urdhnoi njanin prej oficerëve ma të rij.

— Kqyrni në librin e rekrutëve a ndodhet ndonji Radosav?

— Si urdhnon — bërtiti oficeri i dytë dhe doli në koridor, e thirri kapterin dhe i dha të njajtin urdhën.

— Si urdhnon — përgjegji me za bumbullues.

Kapteri i dha të njajtin urdhën rreshterit, ky tetarit dhe tetari njij ushtari.

Vetëm ndihet si kërcasin hapat, ndalet njani para tjetrit dhe çdo gja merr fund me „si urdhnon”.

— Lista, l i i i s t a! — u ndie nëpër tanë entin dhe filluen me rraptue, tue i heqë prej raftit dengat e shumtë të pluhnosun shushurisin fletët, e kërkojnë në pupa.

Ndërsa ndodhshin të gjitha këto, unë rrijsha në nji qoshe të zyrës së komandantit tue mos guxue as me marrë frymë, aq më kishte kapë njifarë frige. Komandanti rrinte dhe pinte duhan tue shfletsue nji notes.

Me të njajtin rend sikurse ishte dhanë urdhni, erdhi afërsisht edhe përgjigja, vetëm tash kjo u nis prej ma të riut dhe mbërrini deri te kapteri.

Hyni kapteri te komandanti.

— Ç’ke?

— Kam nderin me lajmrue zotni kolonelin se ai ushtari, të cilin e kemi kërkue, — ka vdekë.

Unë e humba vedin dhe qesh gati në kët turbullim e frigë me e besue edhe kët gja.

— Ai ushtari ka vdekë! — tha komandanti.

— Por unë jam gjallë — bërtita frigueshëm si me qenë me të vërtetë tue shpëtue prej vdekjes.

— Hajt, hup! Ti për mue je i vdekun; nuk ekziston në botë derisa të të dërgojë komuna!

— Ju vërtetoj se imë jam ai… nuk jam i vdekun, qe tek më ke.

— Jashtë, në listë thot, „i vdekun”, kurse ti don me më vërtetue!?

Nuk dijsha çka me ba dhe dola.

Shkova në shtëpi (jetojsha në nji vend tjetër) dhe për disa dit nuk mujta me ardhë në vedi. Nuk më ra ma në mend me shkrue lutje.

Nuk kishin kalue as tre muej prej asaj kohe dhe akti mbërrini prej komandës në vendin tonë që komuna të më lajmrojë me u paraqitë mbrenda njizet e katër orësh.

— Ti je ushtar i arratisun — më tha nji kapiten te i cili më çoi ushtari.

Unë ia tregova krejt punën çka kishte ndodhë kur isha paraqitë te komandanti.

— Mirë, shko pra, derisa të kullohet kjo punë.

Unë shkova.

Posa u ktheva në vendin tim mbërrini thirrja prej njij komande tjetër.

Më thirrën atje, t’i paraqitem menjiherë komandës sime, pse atje kisha hy gabim në listën e tyne.

Shkova në komandën time dhe tregova se më thrret komanda… që të më kumtojë me u paraqitë këtu.

— Paj pse me ardhë këtu!?

— Pse me shkue atje kur ata kanë me më çue këtu dhe, mbasi jam këtu — fillova me arsyetue, do t’ishte marri me shkue në komandën e atjeshme.

— Ti paske ardhë me na spjegue punën a? Nuk bahet kështu, gjithkund dihet rregulli…

— Çka me ba! S’kisha kah me ia mbajtë pos me shkue prej K… në M… që atje të më kumtojnë që të shkoj në K… ku dhe u nisa.

U paraqita, pra, në komandën e atjeshme.

Prap urdhna, hapa „si urdhnon” — dhe më thanë ma së mbrami se as që më ka thirrë kush…

U ktheva në shtëpi. Posa e çlodha shpirtin dhe qe prap akti prej M… në të ciiin thuhej se kjo asht thirrja e dytë, se do të më shoqnojnë me roje dhe dënojnë poqese nuk paraqitem në kohën e caktueme.

Vrapova prap pa shpirt.

Ma banë kumtimin.

Qe kështu, pak ma vonë hyna në kazermë dhe e kreva shërbimin ushtarak dy vjeçar.

Kishin kalue pesë vjet prej asaj kohe. Unë gati kisha harrue se kisha qenë ushtar.

Nji ditë më thirrën në komune.

Shkova. Kur atje nji deng kolosal aktesh prej komandës: dengu i kishte dhetë kilogram. Do sende të qepuna të bashkueme njani me tjetrin dhe dengu ishte rritë aq shum sa u ishte dashtë patjetër me e nda dyzash.

— Më kanë urdhnue me ju çue në komandë — më tha kryeplaku.

— Vallë prap, a?! — bërtita prej çudis.

Mora këto akte. Në to mija nënshkrime, urdhna, spjegime, paditje, përgjigje, vula fetarësh, kapitenash, nënprefektash, shkollash, komunesh divizionesh dhe çka mos tjetër. I shqyrtova të gjitha këto dhe pashë se ishte vërtetue zyrtarisht se jam gjallë dhe se më thrrasin menjiherë me krye shërbimin ushtarak në kuadrin aktiv.

 

Burim: Radoje Domanoviq, Satirat, Rilindja, Prishtinë 1960. (Përkth. Mehmet Hoxha)

Kurrkund shpëtim

Me ndëgjue tue dhanë mësim mbi sintaksën latinishte dhe me u qethë në të nxehtit veruer, veçanisht te berberi i pazoti, këto kanë qenë për mue çastet ma të mërzitshme, sepse jeta nuk m’asht dukë kurr ma me pak kuptim, ma e marrë se sa ndër ato raste. Nuk do të kisha mujtë kurr me vendosë çka asht ma e randë prej atyne të dyjave. Vetëm merrni me mend nji ditë vere të nxehtë, kur nga zhegu, vërte dhe vetëdija turbullohet, ajri dridhet para syve, trupi dobsohet, bahet i plogët, njeriu mezi lëviz nga mërzija dhe tash të thomi, në nji gjendje të këtillë, uleni në karrikën e berberit. Berberi ju mbështjell me çarshaf dhe ju duhet të shtangoheni si ndonji senator romak. Çarshafi i berberit rraset rreth qafës dhe mandej fillon nji procedurë e tmershme. Djersa rrjedh nëpër fytyrë, don me hy në sy, mizat fluturojnë paturpsisht dhe bijnë tash në hundë tash në fytyrë, tash rreth gojës dhe duert i keni nën çarshaf dhe mezi mundeni me e lëvritë vetëm fytyrën, me rrudhë hundën dhe me shtrembnue buzët. Nëpër fytyrë, prap të ngjitshme prej djersës, bijnë qimet e imta prej gërshanëve dhe ngjiten, bijnë në sy, e madje dhe në gojë; atëherë zuni me pshtye me dëshprim. Pos këtyne mundimeve berberi ju sjell andej këndej dhe ju luen kryet si ndonji plaçkë, i shkrep gërshanët rreth veshëve pa kurrfarë arsyeje dhe kohë më kohë gërshanët e topituna iu ndukin ka nji tufëz flokësh, gjerbni ajr në vehte, shtrembnoheni prej dhimbjes, kurse berberi ju qetson: „Kjo s’asht kurrgja, kurrgja, ju lutem!” dhe përmblidhet me i shkrepë gërshanët ma me energji, tue mendue, ndoshta, që të ju bajë me harrue dhimbjen me at muzikë. Sa me padurim pritet n’at gjendje të dëshprueme përshëndetja shpëtimtare e berberit. „Me shëndet, zotni!” Ju heq çarshafin dhe ndjeni si ju kthjellphet çdo gja para syve, ndieni gëzimin e lumtun dhe të patregueshëm sikur ju pushon befas dhimbja e madhe e dhambëve.

Poashtu njeriu e pret në dëshprim të ramit e ziles në shkollë që, pëmjiherë, ju shpëton ptej ablativave apsolutë të padurueshëm dhe vërshimesh të tanë vërtash e tërtash — vërt-vërtus e tër-tërtus. Dhe kur famullusi i bjen ziles (ate gjithmonë e kam konsiderue si ndonji qenje engjullore) me nji të sjellun të dorës, zilja nle nji tingllimë, tingllimë qiellore zhdaravit të gjitha mërzit. Oh, ajo tingllimë e ambël m’asht ngulë aq në shpirtë sa s’muj me e harrue kurr.

Taman mësuesi thot:

— Gjithashtu asht gja e bukur me e përdorë këtu nec nec. Hajt provoni!

Mandej sprovoni djersiteni njiqind çudina ju vlojnë nëpër krye dhe kurrsesi nuk ju hyn në tru shprehja „gja e bukur” ose kur mësuesi thot edhe gja interesante, tamam mundimet tueja mbërrijnë kulmin dhe përnjiherë bje zilja me tingllimën e vet qiellore, shpëtimtare.

Mirëpo në jetë, ma vonë, me vjet, posa fillova me shkrue dhe me botue punimet e mija nëpër fletore zunë me u çfaqë gjana edhe ma të mërzitshme, ndjeva mundime ma të randa.

Që të mos ju mundoj shum, sepse e dij çka asht mundimi, kam me ju tregue diçka që më ndodhi gati para njij vjeti.

Ishte verë. Ditë e kandshme e freskët dhe unë kisha krye punët që munden me e shqetsue shpirtin dhe me e shty njeriun me mendue, si janë pagesat e kambialeve dhe të ngjashme me këto dhe, mbas dreke, i çliruem, pushojsha me cigaren e ndezun, thithsha kafen i shtrimë dhe e ndijsha vedin kështu të kënaqun që nuk më shqetsonte asnji mendim ashtu sikurse vetëm Sërbi e ka nafakë.

Dhe çka do të mundte me më shqetsue? Redaktorit ma të mërzitshëm ia dhashë punimin tim dhe at ditë hangra drekë ambël, piva nja dy gota venë, gradën e kisha marrë tash shpejt, pijsha kafe, thithsha duhan, e kisha rregullue kambialin, rrokullohesha i kënaqun tash në njanën tash në tjetrën anë: nuk mendojsha, më rrokte ndiesija e kandshme e gjumit dhe ligji nuk më ndalon që të flej ambël e qetë në gjum të bekuem dhe unë tash dojsha me e ushtrue kët liri time qytetare dhe kët të drejtë siç kishte me ba çdo qytetar i vetëdijshëm, kur, qe, dikush troklloi në derën e odës sime.

— Dreqi e marrtë — murmuroj zemrueshëm dhe kënaqsija ime plasi si shkuma.

Trokitja përsëritet.

— Hyn! — vikas ashpër.

Në derë çfaqet nji njeri me buzëqeshje në fytyrë dhe më përshëndet ambëlsisht, ndërsa unë e ndiej vedin se jam në gjendje me i këcye në sy. Ky ishte redaktori i njij fletoreje bujqsore.

— Kam ardhë te ju për nji lutje. Shpresoj se nuk keni me refuzue.

— O, ju lutem, si mundeni edhe me dyshue? — thashë ashtu, ndoshta nga ejlleku me të cilën lind çdo Sërb, dhe përpiqen ta zbus pak shprehjen e tharpët të fytyrës.

— Jam i gëzuem që botoj në fletore nji artikull tuejin në lidhje me mbjelljen e hardhive.

— Me gjithë qejf, zotni, kisha me i përgjegjë dëshirës suej, por, besoni, unë nuk marr erë n’at punë.

— Si nuk merrni erë? Mundeni ju këte. Ndonji send popullorçe, si duhet me mbjellë sa ma shum hardhi dhe çfarë dobije ka vendi prej tyne. Qe, ju lutem, unë shkruej në çdo numër nga disa artikuj megjithse kam mësue dikur filologjin.

U mprojta në të gjitha mënyrat, por redaktori vërtetonte me kambëngulje se ia kam mbushë mendjen vedit se nuk i kuptoi ato sende dhe se në fund, nuk asht e nevojshme, që njeriu t’i kuptojë për me shkrue nji artikull të bukur.

Në fund të fundit s’pata çare pa i premtue se do ta përgatis nji artikull për nja dhetë dit.

Ai shkoi dhe qejfin tim të kandshëm e rrou pusi.

Sillu këndej sillu andej, hardhija gjithnji në mendje se në mendje.

Ndërkaq dikush prap troklloi në derë.

— Hyn!

Në derë u paraqit nji njeri bukur i gjatë, i verdhë, i kapitun, me tesha të herruna.

— Mirë dita!

— Mirë dita, zotni.

— Unë quehem Millan Millanoviq.

— Gëzohem — edhe unë ia tregova emnin tim.

— Kam ardhë te ju për nji çashtje me randsi.

— Urdhnoni.

— Kam qitë cekën, zotni me nxjerrë nji fletore për blegtori…

— Paskeni ide shum të bukur.

— Kishte me m’u ba qejfi shum sikur edhe Ju të hyni në radhën e bashkëpuntorëve të mij.

— Ky do t’ishte nji nder shum i madh për mue — fillova — por unë zotni, s’marr vesh në blegtori.

— E dij, por megjithate, kishit mujtë!… Ju jeni, allahile, njeri me shkollë.

U mprojta, kundërshtova, por ai nuk shkoi derisa nuk i thashë se do të shiqoj me shkrue çka të muj popullorçe në lidhje me rritjen e mazave.

Tamam mendova se shpëtova prej bezdis, kur qe, prap dikush trokiti në derë.

— Hyn! — vikas ma ashpër se kurr.

Në derë u paraqit redaktori i njij fletoreje patriotike.

— Kam ardhë te ju për nji lutje modeste — tha ai njerzisht, me gaz, — dhe shpresoj se nuk keni me më refuzue.

— Do të baj çka të muj.

— Më ban lazëm nji vjershë e shkurtë patriotike ose tregimth i vogël, si të doni. Nuk do të ju kisha mërzitë, por bashkëpuntorët janë të zanun me artikuj të ndryshëm shkencorë, kurse unë duhet të përgatis nji epitaf dhe kështu më ra në mend për ju.

— Por unë nuk shkruej vjersha, zotni. Si kam me fillue tash me shkrue vjersha.

— S’ka gja ma të lehtë. Uluni dhe shkrueni. Ma së miri do t’ishte ndonji vjershë epike, patriotike, ose tregim, edhe ma mirë.

Nuk më ndihmoj kurrfarë justifikimi e ndjese, dhe i mujtun thashë:

— Tekembramja, po ju shkruej, por, besomni, jam i zanun me shum pimë.

— Jo, jo, ju duhet me ia flijue çashtjes së përgjithshme nji sekondë të kohës suej. Pra, unë do të vij t’ejten; a do të jem i lirë kështu me ardhë?

— Sot asht e marte — ia tërhoqa vërejtjen.

— Ta merr mendja, ndonji gjasend të shkurtë — tha redaktori dhe më shiqoi aq ambël, çuditshëm, sa e ndjeva vedin si të hipnotizuem. Para syve zunë me m’u ngatrrue tmersisht ngjarjet e kujtimeve të ngjalluna pa rend, pa lidhje dhe unë vrapoj dëshprueshëm nëpër at kaos dhe ndiej se jam i detyruem, as ma pak as ma shum, por jam i detyruem patjetër mu në kët ças ta gjej iden për tregim.

Nuk mujta me folë kurrgja ma tepër. Redaktori u përshëndet njerzisht dhe shkoi tue shprehë shpresën se punimi do të jetë gati.

Bij prap dëshprueshëm, mbylli syt dhe përpiqem me mendue ndonji send tjetër. Uh, sa ma tepër i largoi prej vedit mendimet për tregimin patriotik aq ma tepër ato më sulmojnë. Para syve vetëm hanxharë, heshta, pushkë, ngarendin e sillen njerëz të panumërt, ndodhin disa ngjarje të tmershme, lufta të tmershme, bijnë krenat, valojnë flamujt, kërcasin kulmet e djeguna, kërcejnë trimat nëpër llogore.

Ndjej vëtftet si më ra terri syve. Ngrehem dhe laj syt. Kurrgja nuk ndihmon. Çdo send çdo gja që shiqoj thuese më ystë që të kërkoj iden për tregimin patriotik.

Ulem në tavolinë, i përvjeli duert, largoi çdo gja prej tavolinës, vej kryet midis duerve, mbylli syt dhe nisi me mendue për çka me snkrue. Përpiqem që mu tash të mendoj veçanërisht për te. Kur, papritmas, pak nga pak, më hikin të gjitha mendimet e përparshme, të gjitha ngjarjet, njerzit, çdo gja, çdo gja, ama si me ndonji komandë. Sa ma tepër mendoj, mendimet patriotike aq ma larg prej meje, dhe në vend të këtyne filluen me më dalë parasysh disa bylbylza të vetmuem, lule, rrëkena, nata me hanë, krena të bukura grash.

— Theni qafën! — bërtas idhshëm dhe kërcej nga karrika.

— Pse jam i detyruem? Si mundet me më shtrëngue me shkrue?! — mendoj dhe vendosi mos me shkrue kurrgja, dal në rrugë.

Shetis dhe bash, qe, prap filluen me u mbledhë në mendje kujtimet për të gjitha ngjarjet e ndryshme patriotike dhe rrethanat që i kam pa ndonjiherë dhe për të cilat kam ndie në botë dhe lexue, por aq tmerisht te ngatrrueme, të parregullueme ngasin e sillen para syve, aq shpejt e fuqishëm, sa nuk muj me e pa qartë asnji trajtë të vetme. Kjo ngjan ma shpejt se çdo gja dhe unë e ndiej se më duhet medoemos me u orientue në kët koklavitje, se më duhët medoemos me kapë prej saj qoftë nji mendim të kthjelltë.

Për kët arsye çdo gja më bahet e mërzitshme, e ndiej vedin randë, ndiej dhimbje të madhe kreje dhe madje në vesh m’ushton si kombim shpatash e hanxharësh, kërsitje pushkësh, topash, kërcitje dhambësh burijash, kukamë të plagosunish.

Shkoj në shoqni që të dëfrehem. Kurrgja nuk ndihmon. Gjithnji ma tepër i ndjej vuejtjet e mija. Kurrgja nuk më pihet, mik me bahet nuk muj me folë. Ndjej si më kishte rrok për qafe ideja patriotike dhe nuk më lëshonte ta pushoj shpirtin as nji çast.

Përshëndetem me shoqnin dhe shkoj në shtëpi.

Darka asht shtrue në tavolinë.

— Eja të hamë darkë!

— Nuk muj.

Mbyllem n’odë, ndeti qirin, ulem në tavolinë dhe ndjej nji trill të tmershëm, të papërmbajtshëm që ta shkruej tregimin patjetër deri në mëngjes.

Prap si edhe herën tjetër. Çdo gja tretet prej meje dhe ma në fund vij në nji moment t’atillë që nuk muj kurrgja, ama kurrgja, me as nji ide të vetme me e mendue sepse ndjej se si nji barrë përbeti ra në mue dhe më shtypi. Ma shtypi edhe shpirtin edhe mendjen dhe kjo fisht nji barrë nën të cilën ndihet vetëm nji gja: „Më duhet ine e shkrue tregimin deri në mëngjes”.

Ngrehem, ehetis nëpër odë, shtrihem, rrij prap në tavolinë dhe qe përnjiherë më shkojnë syt në nji send; vuejtjet më lëshojnë dhe unë filloj me mendue, të thomi, si kët dhe at libër duhet me e lidhë, si asht dam që i kam pikue çarshafat me bojë dhe kështu gjithnji gjana t’imta. Mandej më kujtohet se kam bisedue me shoqni që nesër të bajmë nji shetitje dhe qe, papritmas shkrep ajo ideja e tmershme:

— Pra, tash duhet me e krye tregimin patriotik.

Tash prap qesin krye vuejtjet e psitnet. Lodhem, gjumi më kaplon. Ndjej dhimbje kreje. Oda plot duhan, plot duça cigaresh nëpër tavolinë; shkrepsa të ndezuna, hi duhani.

Përmblidhi të gjitha forcat, mirëpo, në vend t’ides patriotike më këcen në krye njifarë marrzije:

Ne jaranin tim çizme të vogla me rrudha!

Dokrra.

— Nuk jam i detyruem me shkrue dhe mbaroi puna. Çka të mendoj për te gjithmonë! Kur të vij do t’i thom: „Nuk muj, zotni”, ose ma mirë troç: „S’due”. Marr prej tavolinës nji tabak letër, në të cilin, tue përdorë tanë aftsin, i vuna njiqind fjali të marra dhe i fshina. E bana shtupë letrën zemrueshëm dhe e hodha, mandej ndjeva nji këhaqsi të jashtëzakonshme.

Bij në shtroje. Gjumi më mbyt dhe taman sa filloi me më kapë gjumi, kurqe më del parasysh nji Turk me alamet çallmë dhe me pishtole në dorë: e ndjek me kalë nji fëmi sërb dhe ai ik, dhe tamam i ngrati me hy në pyll, kur qe prej rrugës nji Turk tjetër i tmershëm me thikë dhe e therrë fëmin në gjoks. Shpërtheu gjaku dhe unë u bana ujë prej djersës.

— Kodër mbas bregut — mendoj idhshëm dhe i mbylli syt, dhe tamam më zu gjumi, kur qe prap më çfaqet ai mendim:

— Po tregimi patriotik?!

Dhe pak nga pak filloi prap para syve tollovija orpreme njerzish t’armatosun.

Dhe kështu kjo vuejtje zgjati deri para agimit.

Të nesërmen çohem i zbetë, i dërmuem, i lodhun si me e pasë tërheqë qerrin gjithë natën.

Tashma vendosa ngultas që të mos shkruej, por megjithatë ndjej nji barrë, nji shqetsim të çuditshëm kur mendoj se nesër asht e ejtja fatkeqe.

T’ejten, përmbledhi gjithë forcën dhe e pres zotni redaktorin që t’i thom haptas dhe qartë:

— Shkoni në dreq të mallkuem zotni, edhe ju edhe fletorja juej patriotike! Nuk due me shkrue, a keni marrë vesh dhe tash urdhnoni jashtë, sepse kam qenë tue mbarue për shkak t’atyne tregimeve tueja.

Digjesha prej padurimit, kur do të vijë që t’ia thom këto dhe të më lehtsohet shpirti.

Ne ndërkohë ndjeva trokitjen në derë.

— Hyn! — vikas idhnueshëm që edhe prej zanit të mirret vesh se jam gati edhe me u përla, poqese ma hedh ndonji fjalë.

Redaktori hyni me të njajtën buzëqeshje t’ambël kurse unë e prita mrrolshëm si gjaksorin ma të madhin.

Kur më shiqonte ashtu butë, ambël, unë, vërtet hutohesha prej çudis. Më dukej diqysh si gja e panatyrshme që ai të sillej aq njerzisht ndaj meje, kurse unë isha në gjendje me e gjuejtë me revolver.

— Pra, e asht gati, apo jo? Ju falemnderit shum — shtoi pa pritë përgjigje.

— Më fal, por besomni nuk po muj — fillova me u përgjegjë tue shique para vedi.

Për çudin e zotit i ula syt dhe vërte e ndjeva vedin të turpnuem sikur nxansi kur nuk i ka ba detyrat dhe nuk din si me ia tregue këte mësuesit të butë e të mirë.

— S’asht gati? — tha ai dëshprueshëm dhe me shiqim qortues.

— Besomni se kam pasë pengime t’atilla… — filloj prap justifikimin.

— Ka me m’u vonue fletorja. Sikur të kishte me qenë e mundun deri në mbramje që të mundet makar me u radhitë sonte! — tha ai dëshprueshëm.

— E nxora orën e xhepit. Ora 3 — do të jetë gati me siguri! — thashë me nji bindje t’atillë sa ai u qetsue.

— Ju lutem ngutuni. Unë do të vij në tetë!

Kërkoi ndjesë që më mundoi, qeshi ambël dhe shkoi.

Kur ai doli unë vetëm atëherë e ndjeva tanë peshën e situatës së re, e cila shum ma tepër e përkalonte të deriatëhershmen.

Tash filluen vuejtje të njajta të këtilla, por vetëm ma të tmershme, ma të forta: të kërkuemit e ides.

I shkrova nja tridhetë fillesa dhe i fshina të tri dhetat. Nuk ndjeva se si kaloi koha fluturimthi.

Shiqoj orën. Ora 7,30.

Këceva si i djegun me ujë të vluem, kapa kapelën dhe fugova në rrugë. Më hyni njifarë frige prej redaktorit sa kisha me e pritë ma me gëzim nji çetë me pushkë për faqe se ate.

Brodha nëpër rrugë jokryesore, ku nuk kisha kalue kurr as nuk kisha mendue me kalue, vetëm nga friga mos ta ndeshi redaktorin. Kur del prej dikahit ndonji fytyrë që i ngjan atij, më ther diçka në zemër si thikë.

Në pijetore, ku shkoj zakonisht, nuk guxova me shkue, kurse në shtëpi hiçsehiç.

Në fund u mërzita dhe më kaploi nji idhnim i atillë sa isha gati me u përla me njeriun e parë që do ta ndeshsha.

— Do të shkoj në shtëpi dhe do t’i thom atij njeriu të më lajë njiherë në qetsi dhe t’i bërtas si gomarit.

U nisa për shtëpi me nji vendim të këtillë.

Rrugës u ktheva te nji bakall me ble duhan.

Bakallxhiu disi i shqetsuem, i tronditun kërceu kur hyna.

Kërkova duhan.

— Uh, çka më friguet! — tha njeriu kur më shiqoi ma mirë dhe u çlirue.

— Pse?

— Mendova se ju jeni nji zotni tjetër, i cili vjen vazhdimisht të më shtyjë me i shkrue çdo gja që më kujtohet prej luftës.

— Ani?

— Ani kështu. I kam premtue që ta heqi qafet dhe tash më ka kapë halli. Ku jam unë për aso sendesh? Kush do t’ma kqyri dyqanin.

Ai venaroi se unë e shiqoj me nji dhimbsimi aq të sinqertë sa deshti me m’u afrue dhë me më përqafë.

— Paj çka mendoni me ba ma në fund?

— Çuditem… Sot e kam mbyllë dyqanin. Kam ikë prej shtëpis. Poqese zgjat kështu, vaj halli. Paj nuk asht nji, or zotnija im, por kam pasë prej shum vetëve këso vuejtjesh.

— Vërtet — mendova, kur u nisa — në Beograd çdo i dyti njeri e nxjerrë nga nji fletore. Ndjeva nji idhnim të jashtëzakonshëm.

— Në rrugën time, mu para shtëpis e hasa shërbëtorin.

— Kah po ia mban?

— Më ranë kambët tue ju kërkue. Nji zotni pret tash ma tepër se dy orë. Thot duhet t’ju gjejë sonte medoemos.

Më ra terri syve.

— Uh, ai shpirti i keq, don me më lodhë — mendova dhe m’erdhi nji ide e tmershme që të fugoj në shtëpi dhe ta nxjerri prej shtëpis në rrugë, por mandej përnjiherë ndjeva nji frigë të çuditshme sa s’guxojsha me kalue pragun.

— Thuej atij zotnis se kam marrë telegram prej babës dhe më duhet me u nisë sonte patjetër. Ose, mos!… Thuej ma mirë se nuk më ke gjetë — i thashë shërbëtorit dhe u drodha mbrapa që të bredhi ma gjatë.

Nuk guxova me bujtë në shtëpi.

Të nesërmen nuk hangra në shtëpi as drekë as darkë dhe kështu u mshefa tue pasë frigë edhe prej hijes sime derisa nuk e pashë fletoren që doli.

Kur u ktheva në shtëpi, nuk e gjeta as shërbtorin. Ai ka qenë nji shërbtuer i mirë dhe i vlefshëm.

— A e dini ku asht shërbëtori im? — e pyes kojshin.

— Ka qenë këtu deri dje, dhe para muzgut iku prej atij zotnis që vjen shpesh te ju.

— I ka ardhë shpirti te hunda për shkak se më kërkojnë vazhdimisht.

— Jo, por e kanë angazhue që t’u shkruejë diçka për fletore. Ai u mprojt, u mprojt dhe iku diku. Më tha kur u nis: „Po e marr botën në sy vetëm që të shpëtoj prej kësaj belaje.“ Unë çuditem ku asht zotnija im dhe prej kësaj edhe ai u mprojt, mandej, të pashpirtët, e banë njeriun me ikë prej shtëpis së vet.

— Më kaploi njifarë tërqethjeje, nji frigë.

— Njeriu nuk ka çka me mendue — mendova, sepse kur ka ikë edhe shërbëtori, këtu nuk ka ma shpëtim për mue.

E lashë shtëpin, të gjitha, dhe sa ma shpejt aq ma mirë, zuna nji karrocë të mbyllme dhe i thashë karrocjerit që të mbërthehet sa ma shpejt e sa ma larg prej Beogradit.

Nuk guxojsha me u nisë me ferovi, sepse frigohesha të mos më kapin në stacion dhe me barkë gjithashtu.

I kam tregue njiherë dikujt se me njifarë vendi, moti, në kohna të lashta, jetonte nji kallogjer që mbante shum fjalime dhe këto e kishin mërzitë popullsin aq tepër se të gjithë ata që mujshin me ikë e lanë atdheun e tyne të dashtun dhe ikën nëpër botë dhe kështu vendi mbeti gati shkretë.

Me ju tregue të vërtetën, dikur nuk e kam besue kët punë as vetë, edhepse kam ndëgjue prej njerëzve të moçëm, por qyshse u shumzuen redaktorët dhe filluen me u ra në qafë qytetarëve të qetë e t’u të dhe kur pashë çudi me sy si shum tregtore, mejhane, dugalë dhe tjera ranë myflis, u mbullën vetëm nga shkaku se ata ktheheshin këtu, atëherë nuk mujta me dyshue aspak se vendi u shkretnue për shkak t’atij oratori të mërzitshëm.

Shum njerëz me nerva të dobta u nënshtruen menjiherë.

E sulmojnë njeriun kështu të dobët nji redaktor mandej i dyti, mandej i treti dhe kur të kqyrish njeriu fillon me u venitë.

— Çka të gjetë or vlla? — e pyesin.

— Qe! — thot dëshprueshëm, murmuron vazhdimisht dhe kombinon në mend artikullin ose ndonji tregim për fletore. E takojnë të njoftunit, miqt, e ndalin, duen me ia heqë mërzin.

— Hiq dore, pashë zotin prej asaj marrzije; a po e shef se ke mbetë si fidan!

Ai vetëm shiqon me shiqim të pikllueshëm, fshan thellë e rënkon dhe vazhdon me pëshpëritë dhe me trillue temën.

Dhe kështu njeriu ligshtohet dhe ma në fund, në vuejtje të tmershme tue kërkue temën, ep shpirtin e vet bujar e të vuejtun.

Natyrisht ika me shum kujdes.

Vetëm në nji katund të largët deshta me u ndalë me pushue, sepse tri dit kisha fjetë nëpër rrugë. Por ma parë dërgova karrocierin që të marri vesh hollsisht a mos botohet edhe këtu ndonji fletore. Shkoi karrocieri. Prita plot nji orë ai s’u kthye. Kaloi ora e dytë, e tretë, kurrsesi nuk erdhi.

— Ata të pashpirtët edhe këtu do ta kenë kapë sigurisht më vetoi nëpër krye nji mendim i tmershëm dhe u ligshtova.

— Kurrkund shpëtim! — mendova me dëshprim tue pa se duhet me iu dorzue fatit të tmershëm që të luejë me mue si të dojë.

 

Burim: Radoje Domanoviq, Satirat, Rilindja, Prishtinë 1960. (Përkth. Mehmet Hoxha)

Nga shënimet e katundit (4/4)

(Faqja e meparshme)

IV
SHPIRTI I MIRË

Dikush lufton për pushtet, dikush për zotnillëk, dikush për begati, dikush që t’i eci puna mbarë në dashni, dikush për pozitë, dikush për fron, dikush për lavdi, kurse ajo, nafakë premja, luftoi tanë jetën për sapun. Dhe jo për ndonji sapun të shtrejtë, por për sapun teshash, sapun petkash, si e thrrasin katimdarët sapunin me duhmë të randë. Qe, tue luftue për at sapun, e kaloi jetën.

E mbaj në mend qysh kur isha fëmi. E vogël, e bashme, pakëz shqepon me kërdhokullin e djathtë. Kryet bukur i madh, fytyra ziverdhë, e shëmtuet, gjithmonë me zbokth nga përdorimi i shumtë i sapunit; goja e hollë, e lagët, e gjanë; syt e veckël, simpatikë, të pikllueshëm, shiqojnë nën shamin e pastër, të cilën e ngreh gati mu në sy. Qyshse e mbaj në mend ajo asht e vejë; jetonte me vllaznin në nji familje patriarkale dhe kryente detyrën si komandant i fëmijve.

Ajo i ushqen, u këndon, i përkdhel me fjalë. Ajo, si thot me mjeshtri, „bjen cop” që të flejnë, ajo i zgjon, ajo gjithçka. Edhe ajo hante drekë, darkë e flente n’at kamp fëmijsh, megjithse e kishte kthinzën e vet.

Këtu soll të hyj njeri dhe të shohë se ajo nuk lufton kot gjithë jetën e saj për sapun. Erson pastërtija dhe fasligeni. Edhë veshmbathja e saj asht e pastër prej majes se kres deri në fund të kambëve. Çdo kërpë, të cilën e gjen n’oborr (edhe kët pimë e bante) asht e lame dhe e palueme mirë.

— Pse? Ka me u dashtë edhe kjo për arrnesë, kurse ata e kanë hjedhë! — flet dhe e çon kërpën prej tokës, por nuk e len të ndytë. Menjiherë merr sapun e ujë dhe e lan ate tue ndrrue ujin tri herë dhe tri herë e fërkon me sapun.

Rrin midis oborrit me fëmij, përtyp bukën, kurse fëmijt nga dy-tre ndër grumbujz, hanë bukë me tambël, e edhe zihen, rrahen me lugë ndër vedi dhe flokzit u zbardhen krejt prej tamblit. Ajo ndërhyn, ban fjalë me ta, fëmijt nuk e kanë frigë, nuk i ndëgjojnë dhe ajo ia shkreh vajit dhe zen me mallkue fatin, kurse fëmijt shpërthehen gazit. Atëherë në çastin e fundit kërkon intervenimin e fuqive të jashtme dhe thrret në ndihmë etnit dhe nanat. Kur e ven qetsin ajo prap u këndon fëmijve ndonji kangë përkdhelse në mënyrën e saj të veçantë.

Kurrkush nuk ka bisedue kurr me te seriozisht. Çdo bisedë me të asht tallje në lidhje me sapunin e saj. Gjithmonë me fëmij, edhe ajo me vjet u ba fëmi i vërtetë. Herë qan për kurrgjasend, herë qeshet sa i shkojnë lotët.

Nganjiherë dëshirat e saj shtriheshin deri te ndonji shami ose bluzë pambuku, edhepse n’arkë kishte shamija të reja të papërdoruna që i kishte marrë ndër darsma para kaq e kaq vjetësh, por ajo ato i ruen, i palon. Çdo ditë i nxjerr të gjitha nga dhetë herë prej arkës dhe i palon përsëri.

Por sapuni, sapuni i shkretë! Mendimi për sapun ia mbushi tanë ekzistencën e saj, dhe menden dhe zemrën dhe shpirtin e saj,

Sikurse pat thanë Napoleoni: Për luftë janë tri gjana të nevojshme: së pari — pare, së dyti — pare, së treti — prap pare, ashtu dhe ajo simbas këtij kryeluftari sikurse ta dinte kët frazë, do të bërtitte me plot bindje: tri sende janë të nevojshme për jete: së pari — sapun, së dyti — sapun dhe së treti — prap sapun!

Katundarët shpesh qeshnin dhe e ngucshin për manin e saj që kishte për pastërti, por mue kjo punë më dukej simpatike. Lahet çdo ças. Dhe kur lahet, ndalu dhe kqyr! Sahat të tanë lahet. Dhetë herë lyhet me sapun dhe shpërlahet. Për kët arsye edhe fytyrën e ka me zbokth.

Teksa shkon ndokush prej shtëpis në qytet ajo menjiherë mbrapa tij.

— Blejm, vlla, pak sapun!

— Çfarë sapuni! Nuk mujmë gjithmonë me shpenzue pare për te.

— Bleje, allahile, tash dhe mandej, hej, nuk kam me lypë për nji kohë të gjatë.

Dëshprohet kur ai që shkon kthehet pa sapun. Atëherë shkon në kthinzën e vet e qan thuese groposi çdo gja që ka mbas shpirti. Kishte gjithmonë rezervë barem dy kile sapun por këte nuk e shpenzonte pa i ardhë thika në fyt, si me thanë asnjiherë edhe sikur të punonte me mëditje gjithmonë për nji thërmi ma të vogël sapuni.

Po të vijë kush prej dhanduerve ose ilakave në gosti, ajo menjiherë para tij dhe në vend të përshëndetjes:

— Aha! Qe ku e kam dhandrin tlm, ka me ble ai sapun për mue.

Ma vonë vllaznija u ndanë. Asaj i dhanë nji lopë dhe treqind kilogram drith si ushqim për nji motmot. Ajo mbeti te vllau ma i madh. Dhe ma vonë vazhdoi me u marrë më fëmij, dhe u lut e kukati për sapun.

Posa ndien se ndbkush asht fejue, ajo menjiherë shkon te ai.

— A po martohesh, asht dita jote, dhe për mue nuk paske ble sapun!

Kjo kërkesë asaj i ishte ba pasion dhe në kohën e fundit ajo i ndau njerzit në dy grupe: të mirët, që asaj i blejnë sapun, dhe të këqijt, renegatët, që nuk kishin ble kurr sapun për të.

Kot i flitni asaj për ndokend dhe i veni në pah të gjitha virtytet ë kësaj bote për të provue se ai asht i mirë, të gjitha i hyjnë për nji vesh e i dalin për tjetrin. Ndëgjoi njiherë se si vllau i saj bisedonte me katundarët se Pavli asht shum i mirë për kryetar.

— Ua, çka i ka ra në te! Edhe djalin e martoi dhe vajzën e dha dhe nuk ma bleu kurr nji sapun — hodhi ajo me rreptsi.

— Ajo, bile, në njifarë mënyre mendonte se me i ble asaj sapun asht gja ma e detyrueshme për çdo qytetar sërb se sa me pague tatimin.

Kishin kalue dhetë vjet dhe unë nuk e kisha pa. Posa shkova në të pamë në shtëpin e tyne, vllau i kishte vdekë disa muej ma përpara.

Rrin në shtrojen ku flente vllau i saj dhe qan e rënkon:

— Kuku, vlla i im, kush ka me më ble sapun? Kurse ti vetë më blejshe sapun dhe thojshe: qe ku e ke sapunin! Kuku, e mira ime!… Dhe motra për ty i ka dhanë dërrasat e veta dhe nuk i janë dhimtë motrës për ty!… Me dërrasat e mija të kam vorrue, o e mira ime!…

— Hesht, budallaqe! Çka po kukat aty? — i briti njani prei gjelmve të vllaut.

— Po si, hesht! Të më bleni sapun dhe atëherë nuk qaj.

— Po çfarë dërrasash — pyeta.

— Po e din; ajo i dha dërrasat e veta dhe me to e kemi vorrue babën, e mjera — i tha djali i vllaut të saj.

— Paj vallë gjithsecili i ka të bame gati dërrasat për arkivol?! — pyeta me habi.

— Gjithsecili, po! Kur u ndanë vllaznija ndër vedi ata muerëri landë nga pylli i përbashkët dhe ia gdhendën dërrasat secilit.

— Po ku gjinden ato të tijat?

— Paj nuk pat i ndjeri Nino, e baba i mjere ia dha të vetat.

— Dërrasat e motrës, or vlla i dashtun, kanë qenë asisoj që ke mujtë me u shtri në to! Të thata, vlla, sa të mira kanë qenë, tash nuk gjindet aso lande, por motrës nuk i vjen — vajton ajo.

— Paj edhe për ty kanë me gdhendë tjera — e ngushllova.

Ajo fshani dhe ngadalë tue qa:

— Nuk ka tash t’atilla. Ajo ishte, e dini, landë e thatë dhe dërrasat nuk do të m’ishin kalbë në tokë as njizet vjet.

Ia bleva asaj nji kilogram sapun. Pikllimi i saj u zbut nji trohe prej njij gëzimi aq të papritun.

E ngrata donte ma shum nji kilogram sapun se sa fronin e carit të Rusis.

 

Burim: Radoje Domanoviq, Satirat, Rilindja, Prishtinë 1960. (Përkth. Mehmet Hoxha)