Архива | Реализам RSS for this section

Ditari i gjuetarit (1/4)

Isha nxanës në klasën e parë të gjimnazit. Megjithate nuk më lejojshin me bajtë pushkë. Por ndoshta ma tepër dhe mu për shkak që ma kishm ndalue kët satisfakicon, gjakimi im ndaj gjuetis bahej gjithnji ma i fortë, e ma i fortë, i pa frenueshëm.

M’u desht patjetër me përdorë dhelpni. E mërzis me lutje shërbtorin që ta marri pushkën me vedi, kur të shkojë në korie me i ruejtë thit që ta pres atje dhe t’ia marr pushkën. Ta merr mendja, për at shërbim më duhej me doemos me ia i dhanë disa fitila prej duhanit të babës.

Unë tashma mbërrina në korie. Pres me padurim; xehem me thit që ungrojnë rreth meje bezditshëm tue kujtue se ndoshta u kam sjellë ushqim i përza idhshëm prej meje dhe i qëlloj me kambë, shkop, thuese ata ishin fajtorë që shërbëtori nuk vinte me pushkë.

Mbas nji pritjeje të gjatë u duk edhe ai. Pushkën e ka në krah, kurse në dorë mban strajcën me misër. Dashnori s’mundet me u gëzue kurr ma tepër për të dashtimën e vet që i vjen në takim s e sa unë për shërbëtorin.

— Ku e ke ate? — pyet ai tue shkapërcye hujt dhe dorën e vuni në gojë si ban njeriu kur e mban cigaren tue pi duhan.

Nxora duhanin prej xhepit, mbështjellë me letër të disa gazetave të vjetra dhe ia dhashë. Ai ma parë i zhdaraviti thit, shpërndau misrin në disa grumbuj të vegjël dhe u ul në cung. Mbasi ndezi cigaren, shtini në gji tepricën e duhanit n’at letër te vogël, letrat e duhanit nën shapkë dhe tha i kënaqun si njeri që ia ka dalë në krye me e plotsue dëshirën e vet:

— Qe, bre, pushka, ta solla, por hapi syt, more rrezik-zi, që të mos vritesh vajhalli, pasha zotin, poqese ndodh ndonji e keqe.

— Çka? — e pyes, bukur i friguem prej asaj vërejtjeje.

— Çka? e, or burazer, çka? Për punën se plas gryka, të bie ne krye copa e pushkës dhe të mbyt në vend. Kështu Lenk Velinovi u vra në vend, bile tue qenë burr plak.

— Pushka, ndoshta ka qenë e keqe që i ka plasë? — thashë që të mundem me u qetsue.

Sreja (ashtu e thirrshin at sherbtorin) i ngrehi me merak dy tri tima duhan, e lëshoi tymin ngadalë prej gojës në nji shirit të ngushtë sikur ta kursente, më dukej se i vinte keq që ta lëshonte pa dhimbje përnjiherë, dhe tha:

— Dreq asht pushka! Si plasi! Pushkë e shëndoshë pa kurrfarë behane, si zemra, mirëpo plasi cok vetë. Ndoshta e ka pasë rriskun me vdekë prej pushkës!

Ky të spjeguem më frigoi edhe ma tepër.

— More, hajde të thotë njeriu prap se pushka ka qenë e mbushun dhe plasi nga të kërsitunit e ndoshta ia ka pasë rrasë dhe plumbin shum. Por çka ke me ba kur ajo kërset vetëvetiu. Kështu qëndron e shprazun për bukuri, askush nuk e prek dhe, kur don me ndodhë taksirati, ajo kërset vetë befas. Trees! Si rrufeja, zot më ruej.

— A thue nxehet baruti prej diellit ose kur asht afër zjarmit? — pyes.

— Nuk, të lutem. Millosavi ecte rrugës midis dimnit dhe e bante pushkën në dorë, e mbante kështu për mjedisi, kurse para tij ecte njifarë Zhika. Unë me Millosavin krah për krah, e edhe vetë bajsha pushkën. Kur pëmjiherë krisi pushka, Zhika ra si qiri dhe zu me kukat. Unë dhe Millosavi u drodhëm befas me shique përrreth. Thashë e vrau dikush nga urrejtja. Ndërsa shiqova pushka e Millosavit tymonte…

Unë nuk e pyeta çka ndodhi matej, dhe ai e ndërpreu mendimin, e, mbas njij pushimi të shkurtë, përfundoi kështu:

— Të thashë, pushka asht dreq! Nganjiherë kur të ban lazëm nuk ndez, bre, edhe pushka ma e mirë, sikur ta hjedhish cok mjedis zjarmit, kurse nganjiherë, kur asht për taksirat, ndez vetë, thuese dreqi ia tërhoq kambzën. Asht ajo që thonë se dreqi as nuk lavron as nuk mih, por përgatit të këqija. Pushkën pa fe sendi në te e mbush dreqi për taksirat dhe bumbullon si shën Ilija.

Mandej m’i tregoi disa raste, ku pushka e zbrazët, pa barut e plumi plasi dhe e mbyti njeriun në vend.

— Rrisku asht ky-përsëriti ai prap — Po të thom, rrisku, e kur të vijë ajo dekika, dreqi vetë e mbush pushkën.

Sreja, mbasi më trimnoi kaq bukur, ma la pushkën dhe u çue e shkoi.

Mbeta vetëm. U ula n’at cung ku ndejti ai dhe u rreka me ia mbushë mendjen vedit se si nuk vjen kurrfarë rreziku me shti me pushkë. Mirëpo, nuk ec. Më sillej nëpër krye ajo që tha Sreja: „dreqi as nuk lavron as nuk mih, por punon për të këqija dhe nuk mundem kurrsesi me e largue prej vedit kët fjali. E mora pushkën në dorë dhe më përshkoi nji tërqethje sikur me e pasë prekë gjarpnin me dorë. Gjithçka në pushkë më dukej ogurzi, plot me parandjenja. Fillova me mendue se si kaq njerëz, të gjithë ushtarët, baba, gjithmonë me pushkë dhe askujt nuk i ndodhi asgja e keqe, e kjo të më ndodhi mue për herën e parë. Trimnue prej këtyne mendimeve, kontrollova që të mos jetë e ngrehun dhe tue qenë i përgaditun për çdo gja, e varra në krah. U nisa nëpër shtegun e ngushtë ma thellë në korie, tue u përpjekë që të mos mendoj për Llukën që u vra dhe aksidentet tjera, por të mendoj për numrin aq të madh të njerëzve të cilëve anuk u ndodhi kurr, asnji e keqe. Por pak nga pak, mandej menjiherë më kaloi nëpër krye ajo fjalija e Srejës:

— Kur don me ndodhë taksirati, pushka vetëvetiu kërsket si rrufeja.

Mbas mendimesh kësisoj gjithmonë shiqojsha pushkën se mos e ngrehte vet dreqi, si thonte Sreja dhe tueqenëse këto mendime të zeza plot me parandjesi mbizotnojshin gjithnji ma tepër e ma tepër t’arsyetemunit tim paqsues, m’u ba se asht ma mirë ta heqi pushkën prej krahut dhe ta baj në dorë.

Tue luftue kështu në vetëvehte me mendime dhe tue trimnue vedin prej nji frigë të çuditshme që më kaploi, mbërrina bile në skajin tjetër të kories. Sikur mos t’ishin hujt, padyshim, as këtu nuk do t’isha ndalë dhe deri atëherë as që më ra ndërmend me vëzhgue ku do të bjerë ndonji pëllumb që ta gjuej ose turtull. U ndala. Sipër meje shushuroi nji pëllumb me krah dhe fluturoi larg e ra në dru në nji arëz. Mue sikur m’erdhi keq që ra aq larg prej meje sa mos me mujtë me shti, por nga ana tjetër m’u ba qejfi që ndodhi ashtu, megjithse kët ndjesin e dytë u rreka ta largoj, dhe të besoj ngultas se nuk kam me e lanë pa shti soll të më vijë në shej.

Mëngjes i freskët veruer. Dielli teksa nxjerrr kryet në lindje me rreze t’arta, të kuqrremta, të kandshme. Vesa ende nuk asht largue, derdhet e të bahet sikur tanë natyra, e lame mbas gjumit të natës, e përtrime dhe e kuqrrueme, qeshet plot lumni e kënaqsi dhe sikur zogjt ndihmojnë me kangën e tyne kët gëzim të nanës së tyne natyrë dhe nuk mundem me u ngopë se kënduemuni. Mu afër koris gjindet nji arë e korrun nëpër të cilën zverdhojnë shtregët ku janë palue duejt. Pak ma tej, nëpër ara në shpatinë janë përhapë puntorët, larasojnë fundat, dhe zbardhin këmishat e burrave të linta, të gjithë të krrusun me drapna në dorë, korrin e vetëm kohë më kohë, vajzat drejtojnë trupin dhe kërset kanga, këndojnë nji strofë e prap krrusen me punue, kurse djelmoshat drejtojnë trupin dhe vazhdojnë strofën e dytë dhe kështu këmbyeshëm derisa ndonjani të mos bajë shaka dhe të shpërthejë qeshje e piskamë dhe të plasi zhurma e potera, të cilave, prej arave tjera, puntorët tjerë fillojnë me iu përgjegjë me poterë edhe ma të madhe. Kështu njerzit, si i thonë nji fjale „qeshin prej hallit”. N’anën e majtë gjindet njani skaj i katundit. Prej kumbullishteve të gjelbërta depërtojnë oxhaqet e bardha prej të cilave shpërtheu tymi n’ajrin e tejpashëm të freskët, ersues aq qetë, tinzisht, thuese nuk lëviz, thuese asht i pikturuem, thuese nuk asht tym.

Ky fëllim i freskët i mëngjesit dhe bukurija e ambientit dhe ato kangë korrtarçe ndikuen në mue në mënyrë të volitshme. U kthjellova, iku parandjenja, u zhduk friga, ndjeva në krahnuer njifarë ambëltimi dhe trimnije.

Ma në fund ndjeva n’afërsi të guguruemit e turtullit, aq qartë thuese më qondronte në krah. Shiqova djathtas kur në nji shtregë afër gardhit turtulli me bishtin e kthyem kah unë. Guguron dhe dredh kryet herë andej herë këndej.

Animirë, m’erdhi në thumb. Turtulli gjah i bukur. Zemra më troklloi ma fort, mora pushkën me guxim, por megjithate me njifarë frige të mësheftë. Rashë në gjuj pranë gardhit nëpër të cilën e shtina pushkën dhe ashtu të mbështetun në nji hu, prej kësaj pozite e shtërngova për krah, e përputha për faqe tue e mbajtë shtërngueshëm ndër duer, sikur duhet kur merr njeriu nishan. Shiqova kështu turtullin nëpër nishan, e vëzhgova dhe nga tronditja ndjeva se m’u dridh cok trupi prej njifarë frige. Animirë, tash asht nevoja me ngrehë çarkim me marrë shej me gjithë mend dhe me qitë.

Në nji ças vendosa për të gjitha. E shtina gishtin në pushkë, e vuna sikur pak përparandej, vetëm se tash aq e shrëngova pushkën sa më dhimbti krahu. Shiqoj turtullin dhe ai gurgon gëzueshëm dhe përdredh kryet e vogël, shiqoj, shiqoj dhe kur mendova se e kam marrë mjaft në shej dhe se duhet me shti; ndjeva njifarë rënqethje, zemra rrahi fort dhe duert m’u dridhën. Ma në fund e quejta Srejën të marrë, që nuk din kurrgja, u zemrova, në vehten time që jam zemërlepër, i mbylla syt dhe fillova me e lëvizë gishtin kah kambza. Gishti e preku kambzën dhe unë sikur u dogja prej saj, m’u ba sikur të gjitha ato tregimet e Srejës do të ndodhin në mue, se më kishte ardhë dekika për të cilën tha Sreja dhe me nji tronditje të madhe tërhoqa kryet mbrapa dhe e largova pushkën prej vedit n’anën e djathtë. Pushka i ra atij hunit tjetër që me këte kryqzohet në çatall dhe kumboi, kurse turtulli i trembun i rrahu krahët, u ngjit nalt dhe fluturoi diku larg.

Mundohesha me ia mbushë vedit mendjen me zor se si m’erdhi keq që më shpëtoi gjahu, por, në të vërtetë, ndjejsha edhe gëzim sikur njeriu që ka shpëtue prej ndonjij rreziku.

Ndjeva, befas, nji qeshje me za prej arës ma t’afërme. Puntorët janë kthye kah unë dhe qeshën se si e Iëshova prej dore gjahun e sigurt.

— Paj, pse nuk po shtin, bre? — bërtiti njani. Nji djalosh nja njizetvjeçar e la drapnin dhe në vrap u drejtue kah unë.

— Më fluturoi — u përgjegja.

— Çka prite?

— Nuk e dij si asht e mbushum pushka, kam frigë mos të pëlcasi.

— Qe ai, ngarendi me shprazë pushkën — bërtiti tjetri, — Mos ia jep!

— Jepja, të paça, le të vritet as! — bërtiti tjetri dhe jehoi gazi.

Ai i skuqun në fytyrë, përspjeti të huejt, i shkaperceu dhe m’u afrue.

— Ku je bre, çfarë pushkze ke… (e muer, filloi me e shique dhe me e vu për faqe)… Ua, sa e lehtë qënka, iu preftë ora!… Kjo mundet me këcye dhe me ta marrë krejt nofullën përnjiherë.

— Të rren, more, qit vëtë! — bërtiti prap ai prej arës, tue ndivnue çka flasin.

— Mos e ndëgjo, të paça shëndosh, të gënjen! — tha ky dhe filloi me u përpjekë që të shofi se si i punon çarku.

— Rueju, pasht zotin, pushka asht e lehtë, ta dijsh.

— Vallë ma e mirë e randa?

— Ma e mirë, nuk këcen!… Në të vërtetë nuk i’a dij hujin derisa mos ta provoj.

— Paj provoje!

Ai u përvodh në korie me pushkë. Nuk shifet me sy. Nji pllumb kungatë në majen e njij dege të thame të njij qarri. Unë dhe puntorët e shiqojmë tue pritë rezultatin me padurim.

Në ndërkohë krisi pushka. Fluturuen shum zogj, disa u ngjitën nalt mbi korie, disa me nji fërshëllimë të rrepië, fluturuen në largsi, erdhi, erë baruti prej pyllit, u ndie nji shushuritje e atillë sikur me qenë diçka tue pikue nëpër tokë. Ai pllumbi fluturoi nalt dhe menjiherë u ul kah toka, gjithnji ma poshtë, ma poshtë, ma përsëkiti dhe ra në megje afër atyne puntorëve. Dy-tre çobaj të vegjël ngarendën dhe zunë me u shtye kur mbërrijën te pllumbi, kush ka me e marrë.

— E vrau, pasha zotin e shpirtin! — vikatën disa prej puntorëve që e kishin ndjekë me kujdes vazhdimisht at punë.

N’at kohë edhe gjuetari duel në patalok, ma la pushkën dhe fugoi kah pllumbi, tue i sha çobajt. Muer pllaumbin prej tyne, e shiqoi dhe nisi me tregue me kënaqsi se si kishte pasë vështirsi me iu afrue tinëz.

Unë shkova te puntorët që të marr vesh prej Arsenit (ashtu e kishte emnin ai që e vrau pllumbin) a këceu pushka shum.

— More unë kam hall sa t’i afrohem, se kur ta shti në shej, si me e pasë në torbën time!

— A këceu? — e ndërpreva.

— Këceu, dhe shum! thashë, pasha fen, ma shkuli faqen!

Tjerët u qeshën e ai vazhdoi:

— Ma jep pushkën që ta baj në gjueti. Për ty asht ndonji që nuk këceu shum.

— Epja atij pllumbin kur asht fisheku i tij! — I tha njani.

— Mirë, por t’mi japin njizet pare.

Unë nxora njizet pare.

— Shiqo, don me m’i dhanë me të vërtetë. Mos m’i jep, pash shëndetin, por tueqenëse ke barut e plumb, eja për ndonji festë te unë që t’i vras disa. Bijnë te na atje në prrue edhe me nji të shtime mundesh me vra dhetë e ma tepër.

Në fund të fundit ia dhanë njizet pare, mora pllumbin e varra për pushkë dhe u nisa atje, n’anën tjetër të kories, që ta pres Srejën, aty ku e prita kur e pruni pushkën.

Sreja u ul në cung dhe kur më shiqoi, më pyeti: — kush ta vrau këtë!

— Çka, kush ma vrau?

— Nuk mundesh ti me vra, s’asht punë e lehtë?

— Bash vetë e kam vra! — e mashtrova, sepse m’erdhi keq që më nënçmon.

Sreja u qesh me pa të keq.

(Faqja tjetër)

Nga shënimet e katundit (4/4)

(Faqja e meparshme)

IV
SHPIRTI I MIRË

Dikush lufton për pushtet, dikush për zotnillëk, dikush për begati, dikush që t’i eci puna mbarë në dashni, dikush për pozitë, dikush për fron, dikush për lavdi, kurse ajo, nafakë premja, luftoi tanë jetën për sapun. Dhe jo për ndonji sapun të shtrejtë, por për sapun teshash, sapun petkash, si e thrrasin katimdarët sapunin me duhmë të randë. Qe, tue luftue për at sapun, e kaloi jetën.

E mbaj në mend qysh kur isha fëmi. E vogël, e bashme, pakëz shqepon me kërdhokullin e djathtë. Kryet bukur i madh, fytyra ziverdhë, e shëmtuet, gjithmonë me zbokth nga përdorimi i shumtë i sapunit; goja e hollë, e lagët, e gjanë; syt e veckël, simpatikë, të pikllueshëm, shiqojnë nën shamin e pastër, të cilën e ngreh gati mu në sy. Qyshse e mbaj në mend ajo asht e vejë; jetonte me vllaznin në nji familje patriarkale dhe kryente detyrën si komandant i fëmijve.

Ajo i ushqen, u këndon, i përkdhel me fjalë. Ajo, si thot me mjeshtri, „bjen cop” që të flejnë, ajo i zgjon, ajo gjithçka. Edhe ajo hante drekë, darkë e flente n’at kamp fëmijsh, megjithse e kishte kthinzën e vet.

Këtu soll të hyj njeri dhe të shohë se ajo nuk lufton kot gjithë jetën e saj për sapun. Erson pastërtija dhe fasligeni. Edhë veshmbathja e saj asht e pastër prej majes se kres deri në fund të kambëve. Çdo kërpë, të cilën e gjen n’oborr (edhe kët pimë e bante) asht e lame dhe e palueme mirë.

— Pse? Ka me u dashtë edhe kjo për arrnesë, kurse ata e kanë hjedhë! — flet dhe e çon kërpën prej tokës, por nuk e len të ndytë. Menjiherë merr sapun e ujë dhe e lan ate tue ndrrue ujin tri herë dhe tri herë e fërkon me sapun.

Rrin midis oborrit me fëmij, përtyp bukën, kurse fëmijt nga dy-tre ndër grumbujz, hanë bukë me tambël, e edhe zihen, rrahen me lugë ndër vedi dhe flokzit u zbardhen krejt prej tamblit. Ajo ndërhyn, ban fjalë me ta, fëmijt nuk e kanë frigë, nuk i ndëgjojnë dhe ajo ia shkreh vajit dhe zen me mallkue fatin, kurse fëmijt shpërthehen gazit. Atëherë në çastin e fundit kërkon intervenimin e fuqive të jashtme dhe thrret në ndihmë etnit dhe nanat. Kur e ven qetsin ajo prap u këndon fëmijve ndonji kangë përkdhelse në mënyrën e saj të veçantë.

Kurrkush nuk ka bisedue kurr me te seriozisht. Çdo bisedë me të asht tallje në lidhje me sapunin e saj. Gjithmonë me fëmij, edhe ajo me vjet u ba fëmi i vërtetë. Herë qan për kurrgjasend, herë qeshet sa i shkojnë lotët.

Nganjiherë dëshirat e saj shtriheshin deri te ndonji shami ose bluzë pambuku, edhepse n’arkë kishte shamija të reja të papërdoruna që i kishte marrë ndër darsma para kaq e kaq vjetësh, por ajo ato i ruen, i palon. Çdo ditë i nxjerr të gjitha nga dhetë herë prej arkës dhe i palon përsëri.

Por sapuni, sapuni i shkretë! Mendimi për sapun ia mbushi tanë ekzistencën e saj, dhe menden dhe zemrën dhe shpirtin e saj,

Sikurse pat thanë Napoleoni: Për luftë janë tri gjana të nevojshme: së pari — pare, së dyti — pare, së treti — prap pare, ashtu dhe ajo simbas këtij kryeluftari sikurse ta dinte kët frazë, do të bërtitte me plot bindje: tri sende janë të nevojshme për jete: së pari — sapun, së dyti — sapun dhe së treti — prap sapun!

Katundarët shpesh qeshnin dhe e ngucshin për manin e saj që kishte për pastërti, por mue kjo punë më dukej simpatike. Lahet çdo ças. Dhe kur lahet, ndalu dhe kqyr! Sahat të tanë lahet. Dhetë herë lyhet me sapun dhe shpërlahet. Për kët arsye edhe fytyrën e ka me zbokth.

Teksa shkon ndokush prej shtëpis në qytet ajo menjiherë mbrapa tij.

— Blejm, vlla, pak sapun!

— Çfarë sapuni! Nuk mujmë gjithmonë me shpenzue pare për te.

— Bleje, allahile, tash dhe mandej, hej, nuk kam me lypë për nji kohë të gjatë.

Dëshprohet kur ai që shkon kthehet pa sapun. Atëherë shkon në kthinzën e vet e qan thuese groposi çdo gja që ka mbas shpirti. Kishte gjithmonë rezervë barem dy kile sapun por këte nuk e shpenzonte pa i ardhë thika në fyt, si me thanë asnjiherë edhe sikur të punonte me mëditje gjithmonë për nji thërmi ma të vogël sapuni.

Po të vijë kush prej dhanduerve ose ilakave në gosti, ajo menjiherë para tij dhe në vend të përshëndetjes:

— Aha! Qe ku e kam dhandrin tlm, ka me ble ai sapun për mue.

Ma vonë vllaznija u ndanë. Asaj i dhanë nji lopë dhe treqind kilogram drith si ushqim për nji motmot. Ajo mbeti te vllau ma i madh. Dhe ma vonë vazhdoi me u marrë më fëmij, dhe u lut e kukati për sapun.

Posa ndien se ndbkush asht fejue, ajo menjiherë shkon te ai.

— A po martohesh, asht dita jote, dhe për mue nuk paske ble sapun!

Kjo kërkesë asaj i ishte ba pasion dhe në kohën e fundit ajo i ndau njerzit në dy grupe: të mirët, që asaj i blejnë sapun, dhe të këqijt, renegatët, që nuk kishin ble kurr sapun për të.

Kot i flitni asaj për ndokend dhe i veni në pah të gjitha virtytet ë kësaj bote për të provue se ai asht i mirë, të gjitha i hyjnë për nji vesh e i dalin për tjetrin. Ndëgjoi njiherë se si vllau i saj bisedonte me katundarët se Pavli asht shum i mirë për kryetar.

— Ua, çka i ka ra në te! Edhe djalin e martoi dhe vajzën e dha dhe nuk ma bleu kurr nji sapun — hodhi ajo me rreptsi.

— Ajo, bile, në njifarë mënyre mendonte se me i ble asaj sapun asht gja ma e detyrueshme për çdo qytetar sërb se sa me pague tatimin.

Kishin kalue dhetë vjet dhe unë nuk e kisha pa. Posa shkova në të pamë në shtëpin e tyne, vllau i kishte vdekë disa muej ma përpara.

Rrin në shtrojen ku flente vllau i saj dhe qan e rënkon:

— Kuku, vlla i im, kush ka me më ble sapun? Kurse ti vetë më blejshe sapun dhe thojshe: qe ku e ke sapunin! Kuku, e mira ime!… Dhe motra për ty i ka dhanë dërrasat e veta dhe nuk i janë dhimtë motrës për ty!… Me dërrasat e mija të kam vorrue, o e mira ime!…

— Hesht, budallaqe! Çka po kukat aty? — i briti njani prei gjelmve të vllaut.

— Po si, hesht! Të më bleni sapun dhe atëherë nuk qaj.

— Po çfarë dërrasash — pyeta.

— Po e din; ajo i dha dërrasat e veta dhe me to e kemi vorrue babën, e mjera — i tha djali i vllaut të saj.

— Paj vallë gjithsecili i ka të bame gati dërrasat për arkivol?! — pyeta me habi.

— Gjithsecili, po! Kur u ndanë vllaznija ndër vedi ata muerëri landë nga pylli i përbashkët dhe ia gdhendën dërrasat secilit.

— Po ku gjinden ato të tijat?

— Paj nuk pat i ndjeri Nino, e baba i mjere ia dha të vetat.

— Dërrasat e motrës, or vlla i dashtun, kanë qenë asisoj që ke mujtë me u shtri në to! Të thata, vlla, sa të mira kanë qenë, tash nuk gjindet aso lande, por motrës nuk i vjen — vajton ajo.

— Paj edhe për ty kanë me gdhendë tjera — e ngushllova.

Ajo fshani dhe ngadalë tue qa:

— Nuk ka tash t’atilla. Ajo ishte, e dini, landë e thatë dhe dërrasat nuk do të m’ishin kalbë në tokë as njizet vjet.

Ia bleva asaj nji kilogram sapun. Pikllimi i saj u zbut nji trohe prej njij gëzimi aq të papritun.

E ngrata donte ma shum nji kilogram sapun se sa fronin e carit të Rusis.

 

Burim: Radoje Domanoviq, Satirat, Rilindja, Prishtinë 1960. (Përkth. Mehmet Hoxha)

Nga shënimet e katundit (3/4)

(Faqja e meparshme)

III
VORRIMI NË KATUND

Mixha Mihajl Tomaniqi ishte kojshija ynë. Pak më kujtohet, në të vërtetë, e kam mbajtë në mend ma tepër çibukun e tij se sa atë. Çibuk qershije, të shkruem, të laruem. Më kujtohet kur ai vinte te na, rrinte pranë zjarmit, pinte kafe dhe nga goja i dilshin hallka të denduna tymi. Unë e shiqojsha me dëshirë të flakët çibukun e tij dhe e dojsha ma tepër se çdo send tjetër. Oh, sa qëllime dhe plane të bukura kam pasë me at çibuk dhe më dukej shum marrzi e madhe që nji send aq i bukur të përdoret për të pi duhan, për nji punë aq tarallake.

Nji mëngjes, ishte pranverë, hyni në shtëpin tonë biri i mixha Mihajlit, Marku, kryeshtrue, i piklluem na përshëndeti „qoftë lavdue Krishti”! na shiqoi neve të shtëpis dhe shiqimin e ndali në babën tim.

— Erdha me të lajmruë — tha — dhe u ndalue.

— A mos… shtoi nana me za të naltë, u ndal edhe ajo dhe e shiqoi Markun. Prej shiqimit të saj pashë se kishtë ngja diçka e tmershme.

— Vdiq? — vikati baba dhe i rrahi shuplakat e duerve. — Eh, i ngrati mixha Mihajl! Ama a thue vdiq-a?

— Në mëngjes, orëpremi! — shtoi Marku mbas njij heshtjeje të shkurtë, kurse lotët i rrodhën. I fshini lotët dhe i nguli syt në zjarm në votër.

— Tash nuk ke fajde edhe sikur ta mbysish vedin… Vullneti i Zotit!… Të gjithë kemi me shkue nëpër at rrugë — e ngushlloi nana.

— Nuk lindin ma asi burrash! — tha baba.

— Vullneti i Zotit — shtoi edhe Marku.

— I nxuer fëmijt në selamet, ka lanë mjaft mall, kurse vetë njeri plak… Njeriut i vjen keq, si thot fjala, për zogun e pulës, e lene ma për atë që asht ma i afërmi, për babën, por ajo që duhet me ndodhë s’ka çare pa ndodhë!… Vdekje e bukur! — tha nana.

— Ama thuese e zu gjumi, të ngratin, nuk livriti aspak — tha Marku.

— E, kjo asht vdekje e bukur!… Mos e dhashtë Zoti sikurse ka… — filloi baba.

Marku bani me dorë. fshani dhe si me vehte foli:

— Në vend të huej, pa kurmji njeri t’afërm… dhe… Mos e dhashtë Zoti!

— A e keni lajmrue popin? — e pyeti baba.

— Ka shkue Milivoja (djali i dytë i mixha Mihajlit).

— Për Zotin mall ka lanë e jo mahi! Nuk ke frigë se ke me u turpnue. Ke shyqyr Zotit, dhe me çka me e vorrue. Nuk ka me t’u koqë fytyra.

— Kam shyqyr Zotit! Eeeh, çka me ba?… S’mundem me dalë prej kësaj lëkure e me hy në nji tjetër! Mos e dhashtë Zoti kështu.. I por kjo ka ardhë prej Zotit! — tha Marku tue dalë prej dere.

Baba shkoi menjiherë mbas tij.

Ndërsa zhvillohej kjo bisedë, unë deshta dy tri herë me pyetë për çibukun e mixha Mihajlit, por s’pata guxim, sepse ndjejsha në vedi se bahej nji bisedë mjaft e rrallë dhe e çuditshme. Por mendimin për çibuk nuk e largojsha kurrsesi.

Futem mshehtazi edhe unë n’oborrin e mizha Mihajlit.

Plot njerëz. Fëmijt e tij, fëmijt e fëmijve dhe tjerët nga farefisi, kryeshtrue, kalojnë pranë njerëzve, ofrojnë raki të nxehtë, kafe. Njerzit i qetsojnë, pijnë për shpirtin e të ndjerit. Kunatat dhe grat tjera të farefisit kukasin me tanë zanin; plot gra tjera bredhin andej këndej nëpër shtëpi, oborr, diçka punojnë, bajnë ose gjinden rreth zjarmit të madh n’oborr dhe shiqojnë gjellën që zihet nëpër kusija të mëdha, pijnë raki të nxehtë për shpirtin e të ndjerit. Kundruefl atij zjarmi, nji tjetër, dhe atje në të dyja anët sillen dy fërliq të mëdhej. I sjellin disa djelmosha. Përrreth plot njerëz. Qeshen ndër vedi, tallen, vejnë kore bukur që të pikojë në to yndyra nga mishi që piqej, hanë meze dhe pijnë raki të nxehtë.

E tanë kjo punë mue nuk m’interesonte, madje më vinte e mërzitshme. Unë mendojsha me ngulm për çibukun e mixha Mihajlit. Frigohesha, parandjejsha dhe dridhesha që mos ta vorrosin edhe çibukun me mixha Mihajlin.

— Soll të kisha me e dijtë athue kush ka me e përdorë çibukun?!

Megjithë dëshirën që kisha me marrë vesh për çibukun nuk mujta me kuptue kurrgja.

Kur rashë me fjetë në mbramjen e asaj dite, mendojsha për çibukun e me ato mendime fjeta, dhe të nesërmen tashma ndërmora masa ma serioze. Shiqova nëpër gardh t’oborrit të mixha Mihajlit, po n’at vend sikur dje, por për fatin tim pashë vërsnikun tim Mikën, nipin e mixha Mihajlit. Vendosa me ia hapë zemrën. I bëzana nëpër gardh dhe ai fugoi menjiherë. I propozova që të luejmë në kumbullishten tonë dhe ai e pranoi propozimin.

— Çka të luejmë? — pyet.

— Tregtarin. Ti të shesish thi e unë të blej.

— Hajde.

Mika u ul skaj koritës së madhe prej së cilës pijnë ujë thit dhe u ujdis sikur mixha Mihajli, kur u shitte thi tregtarëve, kollitet dhe pret që unë të filloj.

— He, prit, po shkoj me e marrë badifokën e babës që e ban në gjueti! — thashë i entuziazmuem prej ides së re të bukur.

— Po unë çka me ba? — filloi ai me u revoltue. Unë po e vrj torbën, e ti shit thi.

Mue më vetoi në krye nji mendim edhe ma bet.

— Ti merre çibukun e gjyshit dhe ban sikur je tue pi duhan.

E pat edhe kjo.

Ai fugoi në njanën anë dhe unë në tjetrën.

U ktheva unë me torbë dhe pres me padurim. Ai s’asht kurrkund. Mosdurimi im për nji kohë të shkurtë mbërrmi kulmin. Ma zu frymën era e fasligenit dhe e tamjanit. Të gjithë janë të qetë, te tubuem rreth sandykut. Popi këndon me epitrahilin në gjoks, mësuesi dhe nxansit përgjigjen me kangë. Rrasem edhe unë. Fytyra e mixha Mihajlit si dyelli, në krye e ka fesin e kuq, duert mbi krahnuer, si dylli. Më kaploi friga.

— Ik prej këndej! — murmuroi dikush dhe më shtyni. Unë u tërhoqa mbrapa, ndërsa nji tjetër më përzuni prej oborrit.

Unë u futa në kumbullishten tonë, kur qe për mrekulli të Zotit, Mika aty. Pranë tij çibuku. Filluem prap me ra n’ujdi se çfarë roli me luejtë secili prej nesh.

„Zot i shejtë, i fuqishëm, i pavdekshëm, kij mëshirë për ne” — u ndie prej oborrit të mixha Mihajlit kanga e pikllueshme e vorrimit.

— Kuku, kuku — shungulloi ajri nga gjama e grave.

Mika, i tmeruem, zu me kukatë edhe vetë, dhe mue më kaploi friga.

Kukama dhe kanga ndiheshin gjithnji ma dobët e ma dobët, funerali largohej.

Zani i kangës mbërrinte ende i dobët, „Zot i shejtë” vetëm dhe pak mundë të ndëgjohej të kënduemit, ndërsa unë dhe Mika u muerëm vesh që ta presim çibukun dhe të bajmë kloqe, nga oborri i mixha Mihajlit ndihëj gjithnji ma i fortë e ma i fortë gazi dhe zgërdhimja e shërbyesve të dejun.

(Faqja tjetër)

Nga shënimet e katundit (2/4)

(Faqja e meparshme)

II
KIQA

Qysh fëmi kam njoftë në katund nji kojshi tonin, të cilin e quejshin të gjithë Kiqë. Dijsha për te se në katundin tonë kreu shkollën dhe mandej e çuen në Kragujevc në gjimnaz. Në gjimnaz kaloi nji vjet e gjysë dhe si nuk mujti me pasë sukses në shkollë që „të mësojë me u ba pop ose mësues” i ati e nxuer nga shkolla dhe e njiti në zanat te njifarë Sima që ishte bakall dhe që dinte me qepë e me qëndisë me gajtana e sermë; te Sima bajshin pazarllek edhe katundarët tanë. As te Sima nuk kaloi ma mirë. Kaloi dy vjet në çarshi, mësoi me folë si qytetarët, mësoi pak edhe mjeshtri dhe u kthye në katund, tue ndryshue menjiherë prej tjerëve, n’ecje, në petka dhe në të folun. Dimnit bante pantallona të ngushta, krejtsisht të ngjituna për kambë, prej cohe mavi ushtarake, bluzë pambuku dhe mbi të xhamadan dhe në krye ksulën mavi. Verës vishej po kështu pa bluzën pambuku dhe në krye bante kapelë të bleme me strehë të gjanë dhe nganjiherë shifej në tlinda dhe në këmishë të hollë me rrudha të bukura, që e quejnë mitan dhe këmisha aq e ngjyeme në ngjyrë mavi sa duket mavi si çiviti. Në këmishë gjinden ojmet, ndër mangë shiritat e lakuem dhe jaka prej bezi, e lyeme me koll dhe e hekurosun. Në vend të qyrkut gjithmonë jelek dhe këte të shpërthyem dhe mbi jelek zinxhir çeliku (sahat nuk kishte) dhe rreth qafës nji gajtan të gjatë, i cili përpara kapej për bel. Kur u kthye ashtu prej çarshis nga zanati dhe shkolla ndëgjohej nëpër katund se i dinte edhe germat gjermamshte, Kiqa iu lut babës të mësojë privatisht dy vjet dhe ky ishte si njifarë kursi për sekretar komune. Kështu ishin përgatitë edhe shum tjerë. Dikush e paguente mësuesin me të holla dhe disa e paguejshin në natyrë; i bijnë grun, vjam derri, qumsht, zogj, thi, qingj, çka u qëllonte kështu iu dukej sibir kalojshin ma lirë. Na fëmijt i shiqojshim ata djelmosha që studjojshin privatisht me respekt të thellë, si shkenctarë. Kur ata bisedojshin ndër vedi dhe shoshitshin njani tjetrin atëherë na nuk ndëgjojshim sendet tona të rëndomta shkollore, ata nuk bisedojshin ku buron Morava e se si ka dy rremba as për delmen që ka katër kambë dhe që han bar, as që kali ka kryet, trup dhe gjymtyrë dhe që në qafë ka lesh të gjatë të bukur që quhet jel dhe që kjo asht kafshë shtëpijake, ngjitet në qerr dhe përdorert në mënyrë shum të dobishme për hypje. Kurrgja për këto sende. Ata mësojshin ditunina krejt tjera. Mësuen që të dijnë përmendsh dhe që vetë ta shkruejnë tapin, të bajnë hesap interesin për shumën e marrun hua, të shkruejnë ankesë, të shkruejnë obligimin, t’i vërtetojnë ose t’i bajnë hesap afatet e pagesës, të shkruejnë çertifikata: „Gjyqi i kësaj komuneje i vërteton çdo pushteti kompetent, me të cilin ka të bajë se … ”, shkruejnë letra private e zyrtare. Qe kaq të mëdha ishin çashtjet që na tërheqshin neve fëmijve me i ndëgjue prej atyne që mësojnë privatisht. Dhe vetë katundarët kishin mendim shum të mirë për at mësim dhe secili kishte me thanë: „Ajo që fëmija mëson kështu rregullisht nuk vlen bash dy pare, por ai që mundet me e çue fëmin që të mësojë privatisht, ka fitim shum. Fëmija din mandej çdo gja që i duhet, me ta krye punën si avokat. Sidomos kur fëmija asht i shpërdhimtë e praktikohet ende në komune, atëherë s’ke pse me shkue te avokati, vetëm poqese ke pare tepër dhe nuk din ku me i shpenzue. Hem fëmija mësohet dhe mandej jeton rahat, nuk asht i detyruem me e kapë shatin. Qe Alempija, Vasa e tjerë (edhe ata kanë mësue privatisht dhe të gjithë janë shkrues komune) ia luejnë fen sefas në kët botë dhe ata tjetrën!”

Kështu katundarët, burrat, mendojshin për ta, kurse na nxansit në shkollë, jo vetëm që i nderojshim për ditunin e tyne të naltë, por edhe frigoheshim prej tyne, sepse ata ishin për ne si zavendës-mësuesish. Kur mësuesi shkonte në gjueti ose ndokund në gosti ose kishte ndonji punë tjetër, atëherë ata na japin mësim, na provojnë, na dënojnë, kanë tanë pushtetin si mësuesit, vetëm se u duhej me i paraqitë mësuesit medoemos nji raport të gjanë, për pyetjet e bame, sjelljen e nxënësve dhe dënimet e dhanuna që mësuesi, si pushtet më i naltë t’i aprovojë.

Kur Kiqa mësonte privatisht i vdiq i ati dhe i la nji pasuni të vogël, të ngarkueme me nji borxh të madh. Nana i pat vdekë ma heret dhe kështu nuk kishte ma kurrkend dhe mbet fill vetëm, pa pasë kush me i ba hyzmet. Shtëpija e babës së tij ishte në katund, kurse katundi i vërtetë ishte plot nji gjysëm ore larg nga vendi ku isha rritë vetë. Ky asht si njifarë vendi zotnish. Këtu asht kisha, shkolla, mejhanja, komuna, shtëpija e mësuesit, shtëpija e popit, dugaja, tregtiza e ngjyrave e Matës, shtëpija jonë si dhe nji shtëpi e vogël e shkretë e njij dugajxhije të cilin e mbyti gand kunati me gurë; kurse grueja mbasandej u martue përsëri dhe i muer me vedi dy fëmijt dhe kështu kurrkush nuk banonte në shtëpi.

Tueqenëse Kiqa si njeri me kulturë nuk mendonte me u marrë me bujqsi, e braktisi shtëpin atnore dhe muer me qira kët shtëpizë të shkretë në vendin e zotnive. Bleu nji maqinë qepse dhe u qepte katundarëve qyrka, jelekë, ksula, arronte bluzat, qepte bluza të gjata mbi bel dhe kalimthi merrej me shkrimin e tapijave, të kambialeve, shkruente padina, shkruente letra private dhe përgjithsisht çdo punë që i duhej ndokujt, Kiqa ia mbaronte me pak pare.

Kur unë në fëmini isha në katund ai mund t’i kishte diçka ma tepër se njizet vjet. Zeshkan, i fortë, i hollë, me kambë të gjata, me ato pantallonat e shtërngueme dhe të mbështjelluna me rrypa t’opingave deri afër gjunit.

Ai nuk dinte mp u lodhë dhe mundte me ecë kambë, si thonë katundarët, si qen. Heret në të zbardhun, posa kalon pranë dritares sone, ndihet kanga e tij (dinte, thonë katundarët, të gjitha kangët e bukura, të reja që këndoheshin në lyrë dhe jo ato katundare të moçme). Kalon pak kohë dhe ai menjiherë kthehet piot torbën me bylmet dhe pogaçe ose ndonji qurë ose pulë ose çdo gjd kësisoji, vetëm se nuk kthehet kurr me duer të shprazta. Nuk i vinte randë me i ra rrotull tanë katundit nga disa herë në ditë. Mbërrin gjithkund. Herë-herë shkon edhe në katund tjetër dhe në qytet, dhe ku jo, vetëm nuk mundte me ndejtë në nji vend.

Shtëpiza ku jetonte ishte e vogël, e ultë, gati lue u rrëxue, oxhaku tymon vetëm dimnit, n’oborr gjindet troskot. Këtu gjindet gjithmonë ndonji pulë orëpreme e vetmueme ose qurllukon qurani, kurse në kotar ungron ndonji thi barkfryem, të cilin ia ka dhanë si shpërblim ndonji katundar për letrën që i ka shkruse ose për ndonji shërbim të tillë të vogël. Malteri i shtëpis asht shkoqë përrreth dhe krejt pamja nxit në njeriun keqardhje dhe simpati kundrejt Kiqës, këtij të vobektit krahthatë sikurse e thirrshin shpesh katundarët. Kurrkush nuk e din se si vjen aq shpejt, kur niset prej shtëpis. Herë ndëgjon n’odën e tij si kërset maqina dhe kanga që i gjasonte ulurimës së tërbueme, herë e ndëgjon se si fishkullon dhe pak ma mbrapa çdo gjfl bjen në heshtje, ai nuk asht ma, asht zhdukë diku. Dhe njeriu mendon se nuk asht në shtëpi kur që rrapton maqina dhe përhapet zani i tij i madh: „Uh, diçka mendja po më luen, ndoshta dashnori i ri po më vjen…” Kalon pak dhe vetëm dikush pyet te shtëpija jonë: „Ku asht Kiqa, pash Zotin?”

— Këtu asht.

— Tash deshta me shkue atje, por dera asht e mbyllun.

Nana ime gjithmonë ban kryq dhe thot ndër këto rrethana:

— O Zoti e vraftë! Nuk e dij si e bajnë ato kambë të holla. Zotit i qofsha falë, si mos me qenë vetëm.

Nuk kalon as nji orë kur menjiherë ndëgjojmë kangën prej shtëpis së tij: „E ke sqepin e kuqrremtë o pllumb, o pllumbeshë…” mandej fishkullimë, dhe prap ndonji kangë, prap fishkullimë dhe vetëm atëherë hesht çdo gja, shiqojmë dhe ai ngjitet diku përpjetë ngutshëm dhe pak mbrapa ndiejmë fishkullimën e tij; shiqojmë, mirëpo ai mbërthehet teposhtë.

— Qoftë mallkue si i habitun!

Të dielën mbasdreke kur katundarët vijnë në kishë ose komune, Kiqa zhduket. Me gjithkend ka diçka të mësheftë. Sa çel e mëshel syt, ai veç e ka rrokë ndokend për skajin e gunës dhe e tërheq m’anë. Pëshpërit pak me te dhe tek sa e shiqon, ai veç n’anën tjetër të derës së kishës, me tjetrin; deri sa të kthehesh, ai tashma me të tretin në vendin e tretë.

Kështu Kiqa i kaloi ditët tue ia përgatitë vedit vendin si sekretar komune në vend të djalit të popit. Si kandidat serioz për at vend, ai vërente rreptë punën e rivalit të vet, e kapte në gabime, shpërdorime, shantazhe dhe të gjitha këto sa çel e mbyll syt ia kumtonte katundit, mbërrinte në shtëpin e gjithkujt. Katundarët ishin tashma të gëzueshëm që ta ndërrojnë djalin e popit, porse ate prap sikur thanë e mban prefekti. Popi i ep dhurata prefektit, prandej ai e donte përsëri djalin e tij.

Por Kiqa ishte i bindun se do të vijë edht koha e tij (këte e kishte thanë shum herë çiltas kur hahej me djalin e popit) dhe jetonte i kënaqun.

Katundarët ia bajshin dertin. U vinte keq të gjithëve që ishte i vetëm. Të ngratin, në shtëpin e kujtdo që kthehej, nuk e përcillshin duerthatë. Teksa fillon me u nisë, e ndal shtëpijakja.

— Kiqo bir, prit që të jap pak pogaçe, e dij se nuk ka kush me të gatue.

Ia përgatit pogaçen dhe i qet në bludë djath e ajkë dhe shton:

— Qe edhe pak bylmet dhe kur të vij në kishë do ta marr bludën.

Asht sevap dhe asht fëmi i ynë, krahthati — shton secila kur ai shkon.

Diku merr voe, diku zog, diku qurë, diku lardo të krypun, mish të thatë; çka të qëllqjë, vetëm nuk e përcjellin duerthatë.

Kështu Kiqa, nuk bante kasavet për ushqim. Kishte gjithçka në shtëpi, e gjithkund, te tjetri, e kishte derën çelë. Diku han drekë, diku darkë, diku zamër, kështu gjithkush i ndihmon me diçka. „Asht shkularak, asht krathatë!” — mendon secili.

Përpos kësaj, ai fitonte mirë dhe paren e kursente, në të vërtetë nuk kishte edhe për çka me e prishë. Prej të qepunit, thot, nuk del aman aman ndonji qar i madh, por fitonte mirë tue shkrue. Punon dhe me pare në dorë e merr edhe shpërblim grun, pasul, kafshë dhe këto mandej i shet në qytet dhe të hollat i ven m’anash.

Prej kohës së fëminis nuk e kisha pa asnji herë deri me ardhjen time në katund mbas kaq vjetësh. Në vend t’asaj shtëpije së vogël, gati me u rrëxue e të mjerë, e gjeta nji shtëpi të gjanë të rrethueme me hasherim. Menjiherë pranë shtëpis koshat e mëdhej, hambaret, magazet, shtallat dhe ndërtesat tjera; para shtëpis kopshti plot me lule të bukura dhe ne skaj të kopshtit zgjojt. Oborri ka dy të hyme: njana derë për me hy në pjesën ku ësht shtëpija dhe dera tjetër për me hy në pjesën e oborrit ku gjinden koshat dhe magazet.

E gjeta kur i shkova në të pamë, tue ndejtë para hambarit dhe bisedonte me katundarë që i kishin pru disa qerre drith.

Kur ia përspjeta, ai e preu bisedën, u përshëndet me mue, por nuk më njofti. I tregova kush jam dhe në fytyrën e tij u piksue nji befasi e gëzueshme.

— Hajt, zhgarkoni dhe mandej ejani të bajmë hesap, u tha katundarëve dhe mue më muer në shtëpi që të shifem edhe me familjen e tij. Kishte ndryshue shum. E gjeta të shëndoshë, të ngathët, me fytyrë të mbushun e me gushë nën mjekër, të rrueme mirë. Ban pallto, jelek e pantallona si tregtarët e qytetit. Në dorë ka nji unazë të trash ari dhe në kambë papuçe të bukura të larme. Grueja e tij vishet si në qytet, e poashtu edhe fëmija.

Nga biseda e tij mora vesh se tash sa vjet asht si sekretar i komunës dhe se fitonte mjaft me shkrime dhe gjithashtu bante tregti me drith, raki e kafshë.

Çka me ba — thot — teksa me thanë se njeriu merret me diçka për të kalue kohën.

Bisedën na e preu nji katundar, që hyni, me fjalë:

— E zhgarkova, zotni Kiqë, hajde’ ta ndrrojme senetin.

— Çlodhu pakëz. A don nji raki? — i ofroi Kiqa.

I dhanë raki dhe Kiqa hyni me të n’odën tjetër.

Ashtu kaluen afër nji çerek ore dhe gjatë asaj kohe unë fola me shtëpijaken. Kur duelën, katundari i shkoi pa bëza, kurse Kiqa u ul pranë meje dhe vazhdoi bisedën e fillueme.

Biseduem edhe pakëz, mandej u përshëndeta edhe unë dhe u nisa. Shtëpijaku duel me më përejellë.

Katër katundarë zhgarkojshin ende, e ai që i hyni n’odë Kiqës rrinte skaj qerrit të shprazët me njifarë letre në dorë dhe shiqonte për tokë. Qet e zgjidhun rrijnë pranë zgjedhës dhe rishpërtypin, kurse ai rrin ashtu pranë qerrit, kryevarrë, mendueshëm e në pikllim, Mandej hapi at letrën me gishta të pashpërdhimt, të ndytë, të trashun prej punës, i nguli syt në te do kohë dhe mandej o paloi, e mbështolli mr peshkir dhe e shtini në gji.

— Mirë asht, Stevan, mirë asht, mos kij gajle! — i tha Kiqa.

— E marrtë lumi të mirën time kur më duel shpirti tue punue dhe tue pru drith, kurse kryegjaja mbetet ashtu si asht.

— Hajde, çou, murrak! — bërtiti mandej dhe i ra me idhnim kaut!

— Çka me ba! edhe unë kisha me dëshirue që të mos më kesh borxh… — tha Kiqa.

— Lokësh, lokësh! — bërtiti Stefani qeve dhe e ngrehi zgjedhën. Qet e shtinë vetë qafën në zgjedhë me bindje. Sieva i vuni kujat, muer zinxhirin me të cilin janë lidhë qet dhe i tërhoq për dore. Qerri kërklloi dhe Stevani duel ashtu tue heshtë, pa thanë lamtumirë.

(Faqja tjetër)

Nga shënimet e katundit (1/4)

Qysh fëmi, kur isha nandë vjeç — tregon miku im — e braktisa katundin, vendin e lindjes sime. Prej asaj kohe dhe deri në moshën time njizetetetë vjeçare, kam qenë vetëm tri herë në katund, në gosti te ilakat e mij. I pritun sinqerisht, me zemër të mirë, kthehesha në Beograd, i freskuem, i këndellun me kujtime dhe mbresa të pashlyeshme e të bukura për kohën e fëminis së lumtun. Sa t’ambla e të freskta janë këto kujtime. Ma vonë, si ma i rritun, tashma si burr, tue jetue në shoqni me njerëz (ndër pallanga e në kryeqytet) pashë se çdo gja ishte në kundërshtim me jetën që e kisha pa në katund si fëmi. Tue shique njerzit tinzakë e të prishun, rrethue prej skamit e mjerimit shoqnuer, tue ndie se si dhelpnillëku, smira, mashtrimi, maskarallëku djallzuer ia gërmojnë themelin të mirës dhe virtytit, tue umbytë nga duhma e moralit të kalbun, gjithmonë e padashtas më tërhiqshin mendimet me u kthye në katund, dhe kjo don me thanë në fëminin time. Katundi, mbas mendimit tim, ishte ende i pastër, i paprishun, ideal. Ai ishte për mue ende e vetmja strehë, sepse isha i bindun se katundi im, kuptohet çdo katund tjetër, nuk mundet me qenë ndryshe veç ashtu si e kishin pa syt e mij naiv, fëminorë. Atje nuk ka as pikllim, as mjerim, nuk ka dhimbje, nuk ka smirë e padrejtsi, por vetëm gëzim jete. Rrëkenat ushtojnë gëzueshëm me ujin e vet të kulluet kristaluer nëpër pyje të freskta, pllumbat gungasin, turtujt gugurojnë, ia thonë kangës bylbylat, fishkullojnë mullizat të përcjelluna me korin e kangatarëve të ndryshëm. Puhija plot ersim lulesh fushore (që i mbledhin fëmijt dhe vajzat), përkund kallzat e pjekun ngjyrë ari. Jehon në të gjitha anët kanga gazmore, korrtare, shkëlqejnë drapnit nga dielli ndër duer të korrtarëve të vyeshëm, zbardhojnë shamijat e pastra të hjedhuna mbi kryet e vajzave të skuquna nga vapa me sy të njomë e të shkëlqyeshëm dhe me krahnorë të gufuem, prej të cilëve këputen pullat në jelek. Qeshje, tallje, zgërdhimje, refrena, dashuni, harmoni; dhe natyra dhe njerzit, gjithçka në nji harmoni lumnije të pambërrijshme, ideale. Bjen mbramja kodrat skuqen, ret prarohen, pyjet digjen, shushuron puhija e mbramjes nëpër gjethe dhe na sjell erën e luleve të blinit. Ngrehet zhurma gazmore, çobajt u ngrahin kopeve, ngrihen re tymi, blegrojnë dhent, pllasin lopët dhe i bajnë gjitë plot me qumsht për fëmi, për ne! Kali shkatrraç i kërleshun, të cilit i hyp çobani zhyt kryet në kerrmë pranë rrugës, që kështu kalimthi, me kopresh në gojë të nduki pak kingel. Çobani e ngreh për kopreshi, e godit me kambë të zbathuna dhe ai ec trok me përtaci mbas kopes me krye të kthyem anash, kurse prej gojës i varret gjethi i gjelbërt. Sa gja e bukur! Të kuqrremt e mbramjes zbehet, sendet i mbështjell muzgu i mistershëm, lakuriqat fluturojnë, ende ndihet nëpër kori e të guguruemit e pllumbave, ma qartë e ma fort. Në qiell kanë dalë hyjt, dridhen me andje e gëzim. Mbrapa Rudnikut t’errët me pyje del hana dhe e argjenton çdo gja që në perëndimin e diellit ishte me njyrë purpuri, e prarueme n’arë. Dhe hana ngutet nëpër qiellin e kthjellët me shkue n’orok ku e presin me padurim dhe në dridhje — hyjt e dashtun. Fillon kërsitja e mullinit me erë, nëpër rrugë qerret kërkllojnë, ngarkue me grun, cingaret cingrojnë me takt në qafat e qeve, simbas ecjes së tyne të ngadalshme, johojnë dyzanash dhe nëpër natë ushton kanga e ambël e fuqishme:

„Nat’ e errët plot je me errsi
Zemra ime edhe ma me halle”

Mandej tjerrja në furkë, zjarmijet ndër rrypina, kangët tinglluese që këndojnë grat tue ba punë dore nëpër natën e pazashme, të qetë në muejin e gushtit. Sa gja e mrekullueshme! Sa gja e bukur që ishte kjo. Dhe pranvera e vera dhe mbramja dhe agimi dhe vjeshta me shina kur çobajt rrijnë rreth zjarmit ndër koliba të mbulueme me degë. Rreth zjarmit pëlcasin shtalbaket që ende gjinden në misrin e pathamë mirë, njerzit tregojnë tregime për kulshedrën, për Pepelugën dhe për plot gjana tjera, kurse shiu shushuron nëpër gjethe të kulmit, pikon dhe pikat e shiut bijnë në zjarm dhe kërcasin. Dimni i bukur, borë, bryma, të kërcyemit, të gjuejtunit me topa bore. Gjithçka asht e bukur. Zjarmi ndriçon në votër dhe pasqyrohet në dritare sikur me qenë i ndezun edhe nji tjetër n’oborr dhe sa ma tepër afrohet agimi, aq ma shpesh gjelat kikirikojnë tue i rrahë krahët, kurse zjarmi, ai i dyti, që shifet nëpër dritare, bahet gjithnji ma i zbetë e ma i zbetë, plotsisht i zbetë, venitet dalngadalë, zhduket dhe menjiherë zbardhon bora në kulmin e katoit dhe të hambarit. Sa e bukur ishte kjo! Dhe natyra dhe njerzit! Njerzit e mirë, të gëzueshëm, të lumtun këndojnë, dëfrehen, çojnë dollina ndër festa e darsma. Çdo gja asht e bukur, gjithçka me kangë e me gëzim. Askund pikllim, fshamje as dhimbje, nuk ka padrejtsi, shpirtkeqsi, smirë. Mësuesi i mirë, kryeplaku i mirë, popi i mirë. Më kujtohet si shkon ky prej kishës ngadalë, me butsi, me skajin e velidonit të ngritun, të cilin e lidh për bel. I afrohen burrat, grat, vajzat, pleqt, plakat, ia puthin dorën. I afrohem edhe unë, gëzueshëm, me kënaqsi ia puthi dorën, ai më lëmon kryet dhe thot me za të butë: „Shif, pa dhe ti këtu, a!” Unë jam i lumtun. Paj, sa të lumtun e ndijsha vedin në kishë. Popi këndon, erson tamjani dhe voji i shejtë, shiqoj ikonet, burrat bajnë kryq devotshëm, ndriçojnë petkat e popit, mësuesi këndon mbas pultit, tingllon temjanica me nji tingull veçanërisht të kandshëm dhe prej saj ngrihet tymi ersues para altarit të maforëve të lagun me venë, në të cilat janë ngulë qirijt e edhe ajo era e qirijve të kënaq, cok të freskon. Oh, si asht çdo gja e btikur, çdo gja delikate e ambël.

Kështu paraqitej para syve të mij katundi, katundi im, çdo katund kur mendojsha për te, sepse katundin e kisha njoftë nëpërmjet ndikimit të fëminis naive e fatbardhë dhe nuk mujsha me e shique mandej me sy tjerë veç po me ata sy, me të cilët e pashë atëherë. Megjithse shum raste mujtën dhe deshtën me më zhgënjye unë ika prej tyne; nuk deshta me i besue kurrkujt, kurrnjij sendi, nuk guxova. Kështu si fëmi e shiqova katundin të lumtun, të kënaqun dhe kështu edhe shum shkrimtarë tanë e shiqojnë ende sod në moshën e vet të pjekun.

Kur para njij vjeti shkova në katund që të shlodhem, të freskohem dhe të dëfrehem, u zhgënjeva qysh ditën e parë.

N’orën katër mbasdreke qerri më pritte në stacionin ma t’afërm pranë katundit tim, sa zbrita prej ferovis, hypa në qerr dhe menjiherë u nisa që të mbërrij sa ma parë në katundin tim, isha i përmalluem për të.

Kojshija ynë në katund, mixha Pjetri, i cili solli qerrin për mue u gëzue tepër që më pa. (Me fëmijt e tij, me shokët e mij të katundit, kam luejtë dhe jam dëfrye ma së shumti). Më tha që t’ulemi të dy n’anën e përparshme të qerrit që të mujshim me kuvendue ma mirë.

E pyeta për gjithçka, për çdo gja, për gjithkend që e njifsha dhe përgjigjet e mixha Pjetrit qenë për mue të randa e të pakandshme.

— Si asht Mila, bir i mixha Mihajlit? — e pyeta. Ai asht shoku im i shkollës; ishte gaztuer dhe hashari. Ai mundte ma së forti me u ngjitë nëpër druj dhe me nxjerrë zogjt prej çerdhes dhe unë e dojsha pse ishte ma i shkathti dhe ma gaztori.

Mixha Pjetri heshti nji trohë, mendoi dhe, tue mos më shique përgjegji pa shqetsim:

— Eeeh, si asht? Nuk asht mirë. Pasunin e dobët, e taksa të mëdha, dhe kështu, vuen, shtyhet me zor, çka me ba. Baba i ka vdekë. A e din?… Vdiq dimnit. Fëmijt i ka të vegjël, kurse ai dhe grueja çka mujnë me ba. Nuk dijnë ku me mbërri ma parë. Në pranverë ia shitën ato dhen të pakta për tatim dhe tash nji Zot e din a ka me çka me ua lagë gojën fëmijve. Hall asht, mor bir i im! Nuk asht lehtë… Çka me ba, njeriu duhet të durojë derisa të mos pëlcasë… Nuk asht mirë për kurrkend… Deh, vocrrak, çka po dembelohesh — i bërtiti kalit të majtë dhe i tërhoqi dyzgjit.

— Dikush ma keq, dikush ma mirë, por për kurrkend nuk asht lehtë. Prej kësaj lëkure nuk mujmë në nji tjetër. E din si thot kanga: „Hall me grue, hall pa grue, hall mos m’u martue kurr”…[1] — shtoi mixha Pjetër dhe fshani thellë, tue luhatë kryet mendueshëm me trishtim.

Unë nuk i përgjegja kurrgja.

Mendoj se asht shtrejtë këjo ferovi e mallkueme, — më pyeti mbas njij heshtjeje të shkurtë.

— Shtrejtë.

— Shtrejtë, po si, gjithçka shtrejtë dhe s’ke me çka. Populli s’e ka nji grosh, e duhet të kesh, të jesh i zhdërvjellët sa të duesh. Shit çka të kesh… E të nevojitet në nji qind anë. Kemi sharrue si Ndue Rrapi.

Më shtërngoi njifarë pikllimi rreth zemrës. Nuk guxova me e pyetë ma tepër për kurrgja, por ai vetë zu me më tregue, tash për këte tash për ate. Gjithçka keq e ma keq, gjithçka zi e ma zi.

Kështu tue bisedue mbërrijtem afër orës pesë deri në katundin tonë; menjiherë në fillim skaj rrugës gjindet mejhanja jonë e katundit dhe karshi saj gjykatorja. Nën lis, para gjykatores, në fresk, ishte shtri në shpinë polici i komunes coplan e bark cullak. Kur ndjeu qerren u çue pak, na shiqoi me sy të përgjakun, në mënyrë të topitshme, gati të pavetëdishme dhe u shtri përsëri. Qet e hequn prej zgjedhës qëndrojnë për bri bigës, të lidhun me kopresh për zgjedhë dhe hanë tallë të njomë misri dhe kunguj të coptuem. Për rreth u tubuen pulat dhe zogjt dhe përvidhen frigueshëm ose sulmojnë rrëmbyeshëm dhe qukin farët e kungullit dhe kur kau, tue hangër misër të njomë e luen gand kryet, pulat dhe zogjt bahen pik’e pesë, mandej mblidhen prap që ta vazhdojnë plaçkitjen. Nja disa hapa para mejhanes qëndron pijeshitsja, zeshkane, grue thatajkë, me shpinë të krrusun dhe krahnuer të futun përmbrenda. Syt i shëndrisin, gojën e ka të madhe të zgjanueme në qeshje, tanë shprehja e fytyrës së gjanë duket sikur me qenë gati per t’u tallë. Në kambë ka çorape të bardha dhe papuçe lekure, tanë nji pllambë ma të mëdha se duhet. Pranë saj rrin për tokë nji fëmi i shëndoshë, i përlyet, me copën e bukës në dorë dhe rreth tij tubohen pulat dhe e sulmojnë nga të gjitha anët që t’ia rrëmbejnë nji copë. Njana këceu dhe e quki në dorën e vockël dhe fëmija piskati dhe e lëshoi copën të cilën e rrëmbeu menjiherë nji pulë dhe zu me ikë tue mbajtë pren në sqep, kurse mbrapa saj u lëshue e tanë ushtrija e pulave për ta kapë. Para mejhanes dy tavolina të pagëdhenduna, të randa prej drunit të lisit dhe poashtu edhe karrikat. Në nji tavolinë rrijnë katër, pese katundarë me këmisha të shkyeme, t’arrnueme të trasha dhe në tjetrën popi dhe dy katundarë të veshum ma mirë pijnë kafe.

Kur u ndalue qerri ynë, Radojka (kështu quhej pijeshitsja) e la gjylpanën dhe punën e dorës u afrue e u përshëndet.

I përshëndeta katundarët me emnin e Zotit (ata katër vetët), ata luejtën pakëz nga vendi, i kapën kësulat dhe mandej iu afrova popit. Nuk më njofti menjiherë, e edhe ai ishte plakë. Në kët kohë mund t’i kishte pesëdhetë e katër vjet, ishte thi dhe rraskapitë mjaft, kurse në fëminin time ishte i ri, i freskët dhe i zi si thëngjilli me flokë dredha-dredha. U përshëndetëm dhe ndejmë me ta edhe unë edhe mixha Pjetri. Popi pyeti gjanë e gjatë për mue, për jetën time, për të reja nga Beogradi dhe unë iu përgjegja pyetjeve sa mujta ma shkurt, diçka nga mërzitja. diçka nga kapitja prej lodhjes dhe vapës. Katimdarët e ndërprenë bisedën e tyne dhe u kthyen dhe ndëgjuen bisedën tonë me vemendje, me gojë gjysëmhapun.

— A mundesh kështu, Millun? iu soll mbas bisedës sonë njanit prej atyne katër vetëve në tavolinën tjetër.

Milluni ra në mendim, fërkoi ballin, e tërhoq nëpër fytyrën e vet të mërdhezun dorën e vrazhdë, të gjanë dhe e ndali shuplakën në mjekër dhe me gojë të hapun shiqoi do kohë për tokë, tue rrahë tokën me kambë, mandej ngriti syt, shiqoi popin dhe tha, tue u ngurrue, me buzëqeshje si me dashtë n’at menyrë të kërkojnë ndjesë që nuk ka mundsi.

— Nuk muj, për Zotin, zotni pop, pse përndryshe me gjithë qejf. E tash, ti e din, ka ardhë koha me punue në fushë dhe nuk muj me humbë kohë.

— Mirë, mirë, kam me dijtë edhe vetë me qitë bishta kur të vijsh ti te unë. Vallë pak janë për ty tre grosh në ditë që të ngarkojsh e të zhgarkojsh tulla dhe të shkojsh me qerr. Hajde sikur ti të japish qerrin dhe qet, por këto i jap unë të mijat. Ti vetëm ke me ba arabaxhillëk.

— Pak, krejt pak — shtoi Milluni, luejti kryet dhe i rrudhi krahët thuese përligjet që nuk mundet.

— Mirëpo vllau yt nuk më ka pague ende për at përshpirtjen e vjehrës së vet?

— Do të paguejë, zotni pop!

— Do të paguej, mirëpo në pranverë mujti me dëshmue kundra meje kur gjykohesha me Markun.

Milluni heshti.

— Thuej të m’i sjellë nesër të hollat menjiherë! Le t’ia japi Marku i tij, kur din me i dalë dëshmitar kështu bukur. Marku asht rrejtë… Popi e ka qesen pak ma të thellë dhe nuk kam me ia da gjyqin deri në fund… Ashtu t’i thuesh… The se nuk don… Bukur, ke me u pendue, ke me ardhë te popi me u lutë… Qe, si janë — m’u kthye popi — nuk don të bahet arabaxhi për tre grosh, kurse po t’ishte burrë i mirë s’kishte me e gjetë kurrgja sikur të punojë për popin e vet edhe pa të holla. Çka asht nji ditë me punue për popin e vet. Kurse popi edhe pagzon edhe marton edhe thot përshpirtje dhe e bekon ujin, s’mundesh me ba kurrgja pa popin, e ata prap kështu…

Unë i rrudha krahët…

— Hajdeni të kthehemi deri në shtëpin time që të pijmë diçka dhe mandej vazhdoni rrugën dhe për ju asht e afërt deri te shtëpija.

Pranova ftesën.

Oborri i shtëpis së popit shum i gjanë, asht i rrethuem me hasherim të naltë, mbas të cilit qet kryet hardhija, e në disa vende del edhe përmbi hasherim. N’oborr para shtëpis kopshti i rregulluem për bukuri, asht i rrethuem me nji hasherim të vogël ngjyrë bari dhe në midis marashi, mbulue prej hardhis së gërshetueme dendun. Nën marash, tavolina me çarshaf të pastër, mbi te lulet në shishe dhe rreth tavolinës disa karrika. Te kopshti pusi i mbuluem me liaster të ngjyrueme. Në njanën dhe tjëtrën anë të kopshtit gjindet pemishtja e madhe në fundin e të cilit gjinden ndërtesat tjera: hambari, koshat, çarraniku, katoi; mbrapa shtëpis: shtalla, plema, vendi ku thahet mishi ose kumbullat. Prej oborrit kryesuer dera çon në kumbullishten e madhe, të gjanë, e cila gjindet n’anën e majtë t’oborrit, kurse n’anën e djathtë gjinden katorët dhe tharqet, ku majen thitë, vathët dhe koshat për gjanë e gjallë. Popi ka tri shtëpija. Njana e madhe, e naltë, elegante, në të cilën banon popi, njana ma e vogël ku rrin djali i martuem i popit me gruen dhe njana prej drrasash për tjerë. Nën tremën e madhe prej drrasash gjindet qerri i lehtë i bukur për udhtim, nji tjetër për ngarkesë, qejzi i vogël dhe ndër dyrekë janë të varun rrypat, frëjt, shalat dhe almiset tjera.

Ndejtëm në tavolinë nën tande. Popi hoqi ksulën, fshini djersën, u mbështet me brryla në tavolinë dhe vazhdoi me më tregue atë që filloi rrugës për botën e prishun katundare. Befas i nguli syt në nji kalem, prej të cilit ishte shkputë nji rremb, ndërpreu bisedën dhe u ngrit e shkoi te kalemi.

— Eh, bre, s’mundesh me pasë kurrgja. Më duhet, pasha Zotin, të mbys ndokend për këta kalema. Unë i ruej si syt… Ah Millutin, Millutin…

— I ka çue kujat me u dhanë ujë — u ndie zani nëpër dritare nga ajo shtëpija tjetër.

Duel popadija. Përbeti, grue e mbushun me flokë e vetulla të ngjyeme, në të vërtetë me lëkurëtë ngjyeme në vend të vetullave, nji gisht të tanë gjansi. U afrue dhe u përshëndet, mandej u largue dhe mbas saj duel vajza ë popit, vajzë e kërthnesët, e shëndoshë. U përshendet edhe ajo me sy për tokë dhe u tërhoq mbrapa.

— Mileva, — tha popi — hajt veni dy shishe birrë në kofe dhe lëshoi në pus që të ftofen dhe ti në ndërkohë hajt sill pak djath e mazë që të hamë ndonji fije meze. A e hani djathin, nëqoftëse doni, le ta fërgojë për nji çast nji zog? — m’u soll prap mue.

— Faleminderës, mujmë djath.

E ndjejsha vedin të kënaqun, sepse mbas zhegut filloi me u freskue, ndihet nji puhi dhe sikur ma përtrini organizmin e molisun. Posa vajza solli pijatat dhe bylmetin dhe qe në derë hyjnë nji katundar e nji katundare dhe me ta nji fëmi mashkull nja shtatë-tetë vjeç. Hyjnë në kopsht. Ia puthën me rend dorën popit dhe u shmangën. Katudari, nji i vobekët, — Mijati me fytyrë të zeshkët, të thatë, të djegun prej diellit, të molisun, me dritë të fikun ndër sy. Krejt shprehja e tij tregon vuejtjet dhe mjerimin nëpër të cilat ka kalue në jetë. Ka veshë nji këmishë, e cila asht e shkyeme në krah dhe shifet dora e tij e zezë, cullake; tlindat i ka të shkyeme në gjunin e djathtë, ndoshta tue lidhë duej, opingat janë të grisuna, çarapat plot hala. Në fytyrën e zezë asht ngjitë pluhuni dhe kullojnë currilat e zez pranë veshëve. Në flokët e zez që dalin blej nën kapelën kashte të shkyeme, të nxime prej shiut, gjindet plot pluhun e hala dhe poashtu ndër vetulla e mustaqe. Këmisha në shpinë dhe në gjoks asht ngjitë për trup krejt e lagët prej djerse, e edhe nëpër te gjinden byku, hale e pluhun. Grueja gjithashtu asht e mjerë, e dobët me duer të shkathta, zbathun me kambë të zeza të holla të shpërdhimta. Edhe ajo fisht e djersitun dhe e ndytë. Ban në shpinë torbën me do çanaka. Të dy kishin drapna, e edhe prej kësaj shifet se vijshin pre korrjes. Fëmija barkfrymë, zbathun, me këmishë të shkyeme. Fytyrën e ka të verdhë, të hajshme, shiqimin e habitshëm, me kore rreth gojës, nëpër qafzën e hollë luejnë damarët e kaltërt. Merr fryemë vështirë, me gojë hapun, përqyrret, gjimon dhe kuis tue mbajtë nanën për fund, kurse ajo ia lëmon me dorën e ndytë të djersitun flokët e pluhnuem dhe lë ngjitim.

— Ç’të mirë ke, Mijat? — e pyeti popi.

— S’kam të mirë, zotni pop, por hall.

— Fëmin e kam smuet, pop — tha grueja.

Fëmija filloi me qa ma fort dhe u ngjit ma tepër për nanën.

— Kishim diçka me krye, e kryem ma heret dhe u kthyem te ti që t’i fryjsh këtij fëmije.

— A don duvan e madhe apo të vogël?

Burri dhe grueja shiquen njani tjetrin dhe thuese flitshin me shiqime.

— Vetëm të ketë fajde, sidoqoftë ma mirë e madhja — i tha Mijati.

— E madhja asht ma shtrejtë.

Mijati uli kryet dhe i nguli syt për tokë, kurse fytyra e tij e molisun u ba edhe ma e pikllueshme. Grueja e shiqoi fëmin dhe e shtrydhi fort me dorë kah vedi dhe hodhi në popin nji shiqim të pikllueshëm, lutës, plot dhimbje e dëshprim. Mijati ngriti kryet, e shtini dorën në gji dhe e nxuer peshkirin e ndytë dhe filloi me e zgjidhë me dhambë.

— Sa pare ke? — e pyeti popi.

Mijati e zgjidhi peshkirin, nxuer prej tij nji copë gjysëm-dinari dhe e shtini peshkirin e shprazët në gji. Shiqdi gruen. U ndeshën ndër vedi syt e piklluem, por prapseprap i treguen njani tjetrit se s’kishin çare pa dhanë për fëmi tanë at pare që e kishin fitue tue punue argat.

— Qe këte — tha Mijati dhe shiqoi popin me frigë, cok tue e lutë që mos t’i kërkojë ma tepër, mandej shiqoi fëmin me dhimbje, shiqohet prap me gruen dhe të dy i paluen syt për tokë.

— E, kjo asht pak. Dhe qysh dimnit m’i ke borxh për ujë të bekuem ende dy grosh.

— Nuk kam ku t’i marr, pop, kam me t’i dhanë posa tash kët verë të fitoj ndonji grosh.

— Të gjithë kështu po thoni, kurse edhe mue këtu nuk më burojnë paret prej tokës. Si do të jetoj kur nuk paguen kurrkush.

Mijati shiqoi përdhe.

— Qe, ejani nesër ti dhe grueja te unë që të punoni, e edhe ky vocrraku mundet ma vonë kur të shërohet me mbledhë për mue nji ditë kumbulla dhe tamam të më paguejsh atë që ma ke borxh qysh në dimën dhe ta shperblejsh me punë tash duvan që kam me ia këndue fëmis. Po ta baj hesap duvan vetëm dhetë grosh për shkak se je i vorfën, kurse për tjerët kushton tre dinarë, ata dy groshet e vjetër mundesh me i shpërblye me punën dhe me pak mundim bile fiton gadi nji rubël.

— Nesër kam mendue me punue me të holla te Milloja. Tash shpejt e kemi festën e shejtit dhe po përgatitem mbas takatit, teksa me thanë se kemi festue.

— Puno njiherë tjetër.

Mijati heshti gjatë, tue shique herë para vendit, herë fëmin dhe më në fund kadalë, me za të ngjirun, turpnueshëm tha:

— Janë shum dy mëditje, zotni pop, fëmija i ynë asht i vogël.

— Po të duket shum, a? Qe çfarë njerzish jeni ju. Të dhimbset me dhanë edhe për fëmin tand që e ke lindë. Kush beson vërtet në Krishtin ndihmon t’afërmin e vet, kurse ti nuk don me e ndihmue as fëmin që e ke lindë. Unë për fëmin tim kisha me dhanë jetën, e lene ma mëditjen. Çka asht ma e shtrejtë se fëmija?

Mijati e tërhoqi gruen më nji anë. Përshpëritën diçka, e shiquen njani tjetrin pa bëza, shiqimet iu ranë në fëmin e smuet që rënkonte e gjimonte në zjarmi, kurse dëjt e kaltërt i lëvizin pa pushue në qafzën e zezë-të verdhë.

— Paj mirë, tha Mijati, kur thue ashtu. Hajt, këndoja duvan. Çka mundet me ba njeriu. S’kam çare pa e ndihmue djalin makar edhe në mos hangsha dhe në mos e mbajsha festën e shëjtit.

— Sillni fëmin këtu n’odë. Më falni për nji ças — shtoi popi tue m’u drejtue mue.

Shkuen në shtëpi.

Prej andej u ndëgjue ai të kënduemit i belbzueshëm, i pakuptueshëm, i shpejtë ku teksa shqiptohet fjala e njizetë. Mbas pesë minutash u kthyen.

Mijati, grueja e tij dhe fëmija ia puthen dorën popit dhe shkuen.

Mbas nji gjysëm ore u përshëndeta me popin dhe u nisa ma tutje me qerre me nji dhimbje të madhe në shpirt, me nji ndjenjë të re të trishtueshme.

(Faqja tjetër)

 

[1] Keq me lavrue, ma keq me rrnue si rob, e ma së keqi me u ba cub.

Мрії і дійсність

«Для чого призначені ми, люди, горді й лихі ство­ріння, які уявили собі, наче все на світі існує тільки для нас?.. Справді, ми поділили й позначили кордо­нами землю, мов свою власність, ми не зважаємо на мільйони інших живих істот, таких самих дітей при­роди, як і ми, що так само мають право на життя. Ми все нищимо, жертвуємо тисячами тварин, аби лиш догодити собі. Ріжемо живих істот, щоб їхнім м’ясом харчуватися, здираємо з них шкуру і робимо собі взуття та кожухи. Маємо ми право таке чинити? На якій підставі ми вважаємо, що все навкруги наше і створене для нас?.. Природа нам дає таке право чи ми самі собі його привласнили, гадаючи, ніби ми найдостойніші з усіх створінь? Чим ми таке заслужили?.. Ми освічені й розумні! Пишемо філософ­ські трактати, історичні й наукові дослідження, вір­ші; побудували залізниці, поставили громовідводи, винайшли порох, рушниці; придумали фонограф і сотні всіляких див; варимо собі їсти, одягаємося, скидаємо шапки, зустрічаючись один з одним, кури­мо, читаємо газети, ходимо до школи! Маємо кав’ярні, де збираємось і п’ємо, слухаємо співачок, аплодуємо їм, коли добре співають!.. Носимо годинники й сте­жимо за часом; користуємося барометрами й термо­метрами, кораблями й компасами!.. Хіба все це ро­бить нас обранцями і дає нам право на життя інших істот, яких ми вбиваємо, ріжемо, ловимо, сідлаємо, загнуздуємо, чи ми просто тирани?.. Що має природа від нашої культури, освіти й цивілізації?.. Навіщо їй залізниці й електричні трамваї, що їй дають Шекспірові драми і всі можливі бібліотеки світу?.. Нічого!»

Молодий мрійник мимохіть перервав свої роздуми й подивився в темно-синє, всіяне зорями небо.

Ще дивніше почуття охопило його.

— Нескінченність! — промовив він пошепки, не від­водячи очей від неба…

«Шляхи, неосяжність… простір… мета!.. Кажуть, що в глибинах тої жахливої нескінченності зароджує­ться новий всесвіт!» — розмірковував він далі.

Якийсь крижаний холод пронизав його душу, і він подумав:

«Так, наш всесвіт, безперечно, зістаріється й заги­не!.. Минуть мільйони століть, усе зміниться… Чи й тоді будуть люди?.. Про що вони думатимуть і що відчуватимуть?»

Вітерець тихо шелестів листям, а йому здавалося, що то земля тужливо розмовляє з вічністю.

— Вічність, вічність! — прошепотів він і зітхнув, заглиблений у свої думки.

«Тварини не такі смішні, як люди, бо вони при­наймні не будують таких безглуздих, грандіозних і дурних планів, як ми… Грандіозні плани?.. Дур­ниці, це лише ми так собі уявляємо; все це дріб’язок, пусте й нецікаве…

Всесвіт, всесвіт помирає, а на його місце прийде інший!.. Нескінченність, вічність усього й мізерність кожного з нас зокрема!.. Люди… ха-ха-ха!.. Хоч би ми подивились на себе як треба! О, скільки в нас дріб’­язкової й жалюгідної суєти мирської… Ха-ха-ха!.. Купив Симів наймит господині туфлі, а вони вияви­лися завеликі!.. Подія! Про це тільки й розмов було в сусідів. Швець не хотів їх узяти назад! Симо посва­рився з ним, мало до бійки не дійшло. Симова жінка вибігла на вулицю і лаяла шевця та його жінку. Повернулась до хати й зчинила гвалт — прогнала наймита! Наймит пішов і став наговорювати на Сима та його жінку, що вони погано живуть!.. Ганьба — ціла трагедія! У цю справу втрутилися сусіди. З горя Симова жінка не могла ні обідати, ні вечеряти, і це їй шкодило. Симо перестрів наймита посеред вулиці й побив його. Наймит погрожував помстою, а Симові вороги намовили його подати на Сима до суду!.. О жалюгідні, нещасні людські створіння!..»

— Страшно!.. — промовив молодий мрійник майже вголос і знову поринув у роздуми:

«Життя; животіння, а не життя!.. Убогість, жалюгідна убогість… Усе піде в землю, а люди все-таки поводяться так, ніби не бачать перед собою щодня охололих людських трупів — людей, які ще до вчораш­нього дня з ними говорили, відчували, сердилися, дру­жили, сварилися, мирилися, раділи… Чи бачать усе це, чи відчувають?.. Ні, бо, навіть йдучи в похоронній процесії за мерцем, люди ведуть звичайні, дріб’язкові розмови і будують тисячі планів на майбутнє; а хто знає, чи завтра живий буде? — Знову поглянув на зоряне небо. — Ось ці зірки, на які я дивлюся, ці далекі світи відбилися в моїх очах через незмірну відстань… А коли очі мої перетворяться на порох, який не відчуває, то куди подінуться всі оті відобра­ження небесних світів? Скільки інших очей протягом довгих століть дивитиметься на ці самі зірки з цього самого місця? А де неясні почуття дотеперішніх людей, куди зникнуть мої і всі почуття наступних поколінь?.. Чи залишаться вони на землі… і де вони будуть потім, як Землі нестане?.. Вічність, вічність — і все-таки мізерність, жахлива мізерність! Було — і… і… зникне все, і… нічого не залишиться!»

На мить він напружив усі сили свого розуму, щоб розібратися в цьому хаосі. Мрійникові стало погано від дивних думок, його охопила млість, і він увійшов до хати.

Не хотів заходити до світлиці і сів у кухні коло плити. У плиті горів вогонь — варилася вечеря. На стіні висіло мідне кухонне начиння, і полум’я відбива­лося в ньому.

На кухні не було нікого, і він далі міркував:

«Люди купили речі, віддали за них гроші, торгу­валися, либонь, і тепер бережуть їх і пильнують, як зіницю ока. Готують вечерю, обід; їдять, щоб підтри­мувати в собі життя!.. Навіщо нам усе це?!»

До хати в цей час увійшов пес, став біля нього й за­дивився йому в очі, помахуючи хвостом та облизую­чись…

«Ніякої різниці немає між моїм життям і життям цього пса! Для природи вони однакові!.. Так чого ж тоді дурні люди чваняться і вимагають собі якихось особливих прав, своє життя вважають чимось вели­ким, важливим, а життя тварин мають за ніщо?!»

Захоплений своїми думками, він і не помітив, як пес відійшов від нього й подався до м’яса, що лежало в ка­струльці, приготовлене для смаження.

Брязнула покришка, яку пес зіпхнув носом, і від цього молодий мрійник здригнувся. Його думки набули раптом іншого напряму.

Він схопився зі стільця, крикнув на собаку і вдарив його щосили носком черевика.

— Мало не запаскудив м’яса! — буркнув він сердито, а собака, заскавучавши від болю, метнувся на по­двір’я.

Про цей випадок він розповів матері, яка згодом уві­йшла до кухні.

 

Джерело: Доманович, Радоє, Страдія. Подарунок королю, Дніпро, Київ 1978. (Пер. Іван Ющук)

На розпутті

І

Веселин Савкович — дрібний чиновник в одній великій белградській установі. Природно, він мусив працювати настільки більше, наскільки менша була його зарплата. Та працював він більше, ніж треба! Приходив на службу десь за годину до початку, а йшов додому останнім.

Він був не тільки працьовитий — за це його завж­ди хвалив навіть сам шеф, а й сумлінний, знаючий, досвідчений у своїй справі чиновник.

Та й мусив бути таким, бо тільки працею й ста­ранністю міг забезпечити себе та свою сім’ю шмат­ком хліба.

— Чи ти здурів, що так надриваєшся?! — якось ска­зав йому один його товариш.

— Треба, — відповів Веселин, не відриваючись від роботи.

— Знаю, що треба, але це вже понад усяку міру! Тут працюєш як віл, ще й додому роботу береш, — знову промовив його товариш, дістав табакерку з тютюном і заходився скручувати цигарку.

Веселин перервав на хвилинку роботу, подивився на нього сумним поглядом, далі тихо зітхнув і мо­вив:

— У мене сім’я!

— То й що? — запитав той.

— Якщо мене виженуть з роботи, куди подінуся з жінкою та чотирма дрібними дітьми?— відповів Ве­селин і знову поринув у справи.

Замовкли обидва. Веселинів товариш запалив ци­гарку й глибоко замислився.

І справді, Веселинова працьовитість дала добрі на­слідки. Одного дня шеф викликав його до себе й ска­зав, що дуже задоволений виявленою ним старанні­стю та наполегливістю, за що його першого з-поміж усіх порекомендував на підвищення зарплати. Крім того, подбав, щоб йому наприкінці року за бездоган­ну дворічну службу видали премію в сумі сто ди­нарів золотом.

Веселин ледве дочекався кінця роботи й побіг додо­му, щоб порадувати свою дружину несподіваним ща­стям.

Після вечері, коли діти поснули, вони сиділи до­пізна удвох і радилися, як найкраще розподілити ці сто динарів. Склали цілий план, що кому з дітей ку­пити.

— Миці (найстарший синок) купимо нові черевич­ки, — сказала дружина й погладила дитя по личку.

— Гаразд, купимо, — задоволено погодився Веселин і теж підійшов до сина й поцілував його.

Тут мала Видиця схлипнула крізь сон і попросила води.

— А що цій малій купимо?— запитав Веселин.

— Їй мама купить нове пальтечко, — відповіла дружина.

— Але ж і гарно їй буде в ньому!

— Мамина квіточка, — мовила дружина й поцілува­ла доню.

Частину з тих грошей вирішили відкласти на випа­док якої хвороби чи лиха.

Після цього завели мову про підвищення платні.

— То тепер ти кожного місяця одержуватимеш на двадцять динарів більше? — запитала дружина.

— На двадцять.

Дружина одразу почала прикидати, як найкраще ви­користати цю надбавку, а Веселин думками полинув ще далі в майбутнє, мріючи про ще вищу платню і гарне життя в достатку.

— Було б добре, поки діти малі, заощадити який гріш, — повідомила дружина висновок із своїх мірку­вань.

— Поки діти підростуть, то й платня моя збільши­ться, — відказав Веселин.

Обоє замовкли. Тільки чулося, як рівно дихали діти, і це було приємніше за найсолодшу музику. Подружжя почувало себе щасливим і думками линуло в ще щасливіше майбутнє.

II

Не минуло й місяця від того часу, і шеф знову по­кликав Веселина до свого кабінету.

— Я викликав вас в одній дуже важливій справд… — почав шеф і замовк, міркуючи, як далі повести роз­мову. А по ньому було видно, що ця розмова йому не дуже приємна. Потер лоба й очі рукою і повів далі: — Це, власне, ваша особиста справа, але… я прошу й хочу тільки застерегти вас… Зрештою, воля ваша… — тут шеф підвівся з крісла, закурив і став мовчки ходити сюди й туди.

Веселинові аж дух перехопило від якогось лихого передчуття. Він то червонів, то бліднув. Пим оволоді­ло нетерпіння швидше почути кінець початої шефом фрази. На лоб виступив піт, і він обтер його рукою.

Шеф раптом став, подивився на Веселина й запи­тав:

— Ви знаєте, що завтра муніципальні вибори?

— Знаю.

— За кого думаєте голосувати?

Веселин зблід і відчув, як під ним підкошуються ноги. Мовчав довго, забувши, що шеф чекає відпо­віді.

— Ви ще молодий, але старанний, у всьому точний і, звісно, зробите гарну кар’єру на державній службі, якщо будете виконувати все, що від вас вимага­ється…

Шеф знову замовк. Веселин не відповів нічого, якийсь холодок поповз йому під серцем. Його мрії про щаслцве майбутнє лопались, наче мильні буль­башки, а перед очима вимальовувалася картина без­просвітних злиднів і горя. Він уже наперед міг перед­бачити, чим закінчиться його розмова із шефом.

Шеф дістав з кишені аркуш паперу, на якому були записані імена кандидатів, і, простягнувши Веселинові, мовив:

— За цей список маєте голосувати!.. Зрештою, не думайте, що я вас силую! Як хочете. Я тільки, як старший, радив би вам голосувати за цих шановних людей, — я голосуватиму за них. Не гоже було б, якби ви, хоч і молодший, були не разом із вищими чинов­никами… Подумайте про це. Робіть як знаєте… Мо­жете голосувати й за противників теперішнього ре­жиму, але в такому разі за ті всі пеприємності, що можуть вас після цього спіткати, нарікайте самі на себе… А зараз можете йти… Я хотів лише по-друж­ньому застерегти вас… — і шеф замовк.

Веселин тримав у руці аркуш паперу й непритомно дивився на виписані там прізвища. Шефові слова зчи­нили цілий хаос у його душі.

Запала тиша. Час від часу дзеленчав дзвоник у коридорі, і тоді гупали кроки кур’єра Сима, рипіли двері то в одному, то в другому кабінеті, чулися го­лоси; двері знову грюкали, й знову човгали Симові чоботи, а потім на якусь хвилину наставав спокій.

Веселин аж позаздрив Симові й, сам не знаючи чому, забажав поступитися йому своїм місцем, а са­мому стати на його.

— Ви одружений?— перервав шеф мовчанку.

— Четверо дітей у мене, — відповів Веселин і поди­вився крізь вікно на подвір’я.

Там дроворуб саме різав дрова. Веселин задивився на пилку, що швидко вгризалася в деревину. З-під неї сипалась тирса і, підхоплена вітром, притрушува­ла дроворубове благеньке пальто, що лежало біля козлів.

«Ріже дрова, — подумав Веселин, — і тим годує свою сім’ю… Звичайно ж, і в нього є сім’я!»

Відпиляне поліно впало на землю. Дроворуб випро­стався, поставив пилку, підняв із землі своє пальто, витяг з кишені тютюн і знову кинув пальто на зем­лю, вже трохи далі від козлів.

«Ніхто ще з голоду не вмер», — подумав Веселин. Перед ним постала його сім’я, і він відчув себе зібранішим, сильнішим.

Поки Веселин був зайнятий своїми думками, шеф радив йому добре зважити все, бо від того, мовляв, залежатиме його майбутнє.

— Тим паче, — на закінчення мовив шеф, — ви по­винні бути обачливим, адже у вас, як самі знаєте, четверо дітей. Оце я вам і хотів сказати. А зараз мо­жете йти й робити своє.

«Від учорашнього дня мені почали нараховувати підвищену зарплату— Як радіє моя дружина!.. Вона, сердешна, уже вирішила за першу надбавку набрати собі матерії на плаття… А гарного плаття в неї нема!.. Як вона радіє з того!.. Вона й не підозрює, що може статися за якихось два дні!» — розмірковував Веселин, повертаючись до своєї кімнати.

За своїми переконаннями він належав до опозицій­ної партії. Саме сьогодні вранці він прочитав у газе­ті звернення до всіх членів партії взяти активну участь у виборах і віддати свої голоси за кандидатів опозиції. Крім іншого, там було написане й таке:

«На виборчі дільниці повинні прийти всі члени на­шої партії й голосувати. Хто не з’явиться, того, як недостойного, буде виключено з її рядів».

Веселин перегортав папери, що лежали перед ним на столі, й ніяк не міг узятися до роботи. Не міг зо­середитися, робота не клеїлась.

То думав про ті злигодні, яких він може зазнати, якщо втратить службу, то перед його очима сплива­ли слова: «Як недостойного, буде виключено з її ря­дів».

III

Пригнічений невеселими думками, Веселин схилив голову на руку й задивився у вікно на подвір’я. За шибкою пролітали великі сніжинки, і йому приємно було спостерігати за їхнім тихим, безшелесним падін­ням. Дроворуб і далі різав дрова, а сніг засипав і його, і козли, й дерев’яні цурпалки. Вже й звечоріло, а Веселин навіть не помітив, як швидко сплинув час. Раптом почало темніти. Проти вікна Веселинової кім­нати стояв приватний будинок, і світло з його вікон розлилося по засніженому подвір’ю, відбиваючись від білої поверхні; заблищали окремі сніжинки. Світ­ло осяяло частину якогось дерева перед вікном, і сніг у тому світлі почав мінитися, наче перли. Здавало­ся, все те надзвичайно цікавить Веселина, а він і справді, як ще ніколи, ловив поглядом кожну дріб­ницю, проте в ці враження настирливо вривалися думки про сім’ю і про громадянську гідність. Охоп­лений неспокоєм, він у всьому мимохіть шукав від­повіді й ніби знаходив її. Переводячи погляд з одної речі на іншу, він поволі заспокоювався, думки ясні­шали.

«Голосуватиму за опозицію, хай  роблять що хочуть…» — думав він, дивлячись на вікна, за одним із яких раптово помітив жіночу постать, що з’явилася й зникла, як і її видовжена тінь на освітленій части­ні засніженого подвір’я…

Йому зненацька здалося, що то навмисне було по­дано знак, аби він подумав про дружину й дітей, і його настрій упав. Він глибоко зітхнув. Саме слуга приніс лампу і, як завжди, поставив на столі перед Веселином, який аж здригнувся від несподіванки й подивився на слугу так, мовби хотів сказати: «Хіба ти нічого не знаєш про мої муки, що так байдуже, як і кожного вечора, ставиш лампу?..»

Ще цілу годину просидів так за столом, але навіть не взявся за ручку, аби щось писати. Два-три рази поривався встати й піти, але щось невідоме тримало його; крім того, він просто боявся йти додому. Йому здавалося, що тільки-но він переступить поріг, як одразу всі помітять його зачаєне горе, і тому хотів бути подалі від сім’ї, щоб вона щонайдовше була щаслива і вдоволена…

Хто зна, доки б він отак сидів, терзаючись своїми думками, коли б не увійшов слуга і, як завжди, не сказав йому:

— Усі вже пішли.

— Уже? — здивувався Веселин і встав із-за стола.

— Завжди в цей час розходяться, — мовив слуга.

«Завтра в цей час усе буде вирішено», — подумав Веселин, виходячи, і йому захотілося, щоб якомога швидше поминула ця ніч і завтрашній день.

«Чи буду я приходити сюди й через кілька днів?»— подумав він, ступаючи сходами. І сходи, і коридор, і лампа в коридорі, яка завжди висить трохи криво, і жирно виписані оголошення на стіні, і кур’єр Симо у великих чоботях, і оте його щоденне «на добра­ніч» — усе, геть усе, що до сьогодні було йому таке знайоме, близьке, з чим уже зріднився, тепер стало якимось далеким, чужим, надто ж оте Симове «на до­браніч», яке прозвучало, немов глум.

На вулиці він зустрів свого знайомого і був би об­минув, якби той не зупинив його.

— Чого так похнюпився?— запитав знайомий і ля­снув його по-дружньому рукою по плечу.

— Неважні справи! — відповів Веселин, усміхаючись про людське око.

Знайомий запропонував йому заглянути до кав’ярні. Веселин охоче погодився, щоб якось трохи відтягну­ти своє повернення додому.

— Знаєш, що завтра вибори?

— Та знаю, — відповів Веселин.

— Ми провалимо їх.

— Ще невідомо, — озвався Веселин після короткої паузи якось недбало, задумано.

— Ти ж будеш голосувати?

Веселина аж підкинуло від цього запитання; він ра­дий був утекти, щоб не відповідати на нього, але вод­ночас йому стало соромно, і він, зібравшись з духом, ледь процідив крізь зуби:

— Атож як? Буду голосувати.

— Завтра побачимо, хто насправді, а хто лиш на словах із нами; кожного занотую, хто втече з голосу­вання, щоб потім ткнути його носом, коли стане хва­литися, як він страждає за ідею! — пристрасно говорив Веселинів знайомий.

«І я сказав, що голосуватиму!.. А як же моя сі­м’я?» — подумав Веселин і аж здригнувся від цієї думки.

Йому стало незатишно на душі, він поволі підвівся і вийшов з кав’ярні.

«Куди? — подумав він, опинившись на вулиці. — Чим я порадую дружину? І чого маю спішити?..»

Йому раптом захотілося повернутися назад, і він аж сповільнив ходу. Що ближче додому, то все повіль­ніше ступав, а перед дверима й зовсім зупинився.

З сусідньої кав’ярні линула пісня й музика.

«Веселяться люди!» — подумав заздрісно.

Відчинив двері і, намагаючись надати своєму об­личчю безтурботного виразу, увійшов до кімнати.

— Чого так забарився, чоловіче?.. Вечеря вже за­холола! — мовила дружина, а діти кинулися назустріч батькові, повисли на ньому.

У цю хвилину Веселин відчув себе переможеним. В голові визріло рішення: «Хай голосує за опозицію той, у кого нема сім’ї!» — і він став голубити й цілу­вати дітей.

— Що ти досі робив?— знову запитала дружина.

— Випадково зустрів одного товариша, — відповів він, а в вухах ще лунали слова цього знайомого: «Завтра побачимо, як боягузи позадкують». Згадали­ся й власні слова: «Я буду голосувати!»

«Я сказав, що голосуватиму!»— подумав він, і його обличчя враз посмутніло, на лоб набігли зморшки…

Діти вимагали від нього картинок, а найстарший синок почав нишпорити в нього в кишенях.

— Тихо, діти!.. Та вгомоніться ж нарешті! — грим­нув він раптом сердито, відстороняючи дітей від себе.

Мала Видиця скривила губки, в очах у неї заблища­ли сльози. Веселин подивився на дітей, йому зроби­лося жаль їх, і він подумав: «Вони ж не винні. Чого я кричу на них?!»

Підійшов до доньки, поцілував її, а в голові роїли­ся думки: «Як я можу голосувати?! Яке діло цим дітям до моєї гідності? їм хліба треба, а я, як батько, мушу дбати, щоб він був у них. Не треба було одру­жуватися, то тепер би робив так, як заманеться!»

«Я буду голосувати!» — знову спливла в пам’яті страшна обіцянка, яку він дав у кав’ярні своєму зна­йомому, й нараз відчув себе розбитим, утомленим.

«Яке кому діло до твоєї сім’ї! Ти мусиш бути пе­редусім чесною людиною, а як не можеш прогодува­ти своїх дітей, то це вже твоя особиста справа. Ніхто тебе не тягнув за вуха, щоб ти женився й тепер своє боягузтво прикривав сім’єю. Якщо на те пішло, то завжди можна знайти якусь відмовку — і все гаразд. Але де вирішуються справи державної ваги, де йдеться про громадські інтереси, там слід забути свої дріб’язкові сімейні клопоти!..»— такі думки зринали в його голові, та дитячий голосок, плач або погляд щоразу відганяв їх.

Заснула дружина, спали діти безтурботним сном. Тільки Веселин не міг заснути. Він лежав у ліжку, курив цигарку за цигаркою і час від часу важко зіт­хав. Що далі, то його більше опановував неспокій і страх. Безладні тривожні думки снували в голові, переганяючи одна одну і змагаючись між собою. І то одна брала гору, то друга.

Небо на сході зарум’яніло, а Веселин усе не спав, пригнічений своїми важкими думками: «Що його і куди?»

Важко опинитися на розпутті й не знати своєї до­роги!

 

Джерело: Доманович, Радоє, Страдія. Подарунок королю, Дніпро, Київ 1978. (Пер. Іван Ющук)